Almutada “Teklimakan” Zhurnilini Tonushturush Pa’aliyiti Ötküzüldi

2018-05-28
"Teklimakan" zhurnilini tonushturush murasimida abduljan berayef söz üstide. 2018-Yil 26-may, almuta.

“Teklimakan” zhurnilini tonushturush murasimida abduljan berayef söz üstide. 2018-Yil 26-may, almuta.

 RFA/Oyghan

26-May küni almutadiki xelq’ara yéngi téxnologiye uniwérsitétining mejlis zalida özbékistan paytexti tashkentte yoruq körgen “Teklimakan” zhurnilini tonushturush murasimi bolup ötti. Murasimni “Tinchliq dunyasi” xelq’araliq qazaq ijadiy birleshmisi uyushturdi. Uninggha Uyghur ziyaliyliri, herqaysi ammiwi jem’iyetler wekilliri, sheher-yézilarning yurt-jama’etchilik aktipliri qatnashti.

Mezkur pa’aliyette échilish nutqi sözligen “Tinchliq dunyasi” xelq’araliq qazaq ijadiy birleshmisi re’isining orunbasari tursun raziyéf mezkur birleshmining qurulush tarixi heqqide toxtaldi. U birleshmining 2006-yili teshkillinip, bügünkiche 28 dölette bölümlirining qurulghanliqini, birleshme terkibide 20 bölümning herqaysining öz aldigha ish élip bériwatqanliqini otturigha qoydi. Tursun raziyéf ularning ichidiki eng chong bölüm ustazlar bölümi bolup, bu bölümning qazaqistandiki 7600 mektep bilen hemkarliqta ishleydighanliqini, 33000 mu’ellimning mezkur bölümge eza ikenlikini bildürdi. Ularning ichide Uyghur mektepliri we ustazliriningmu barliqini ilgiri sürdi. Buningdin tashqiri bu birleshmide milletler dostluqi, edebiyat, ma’arip qatarliq bölümer ishleydiken.

“Teklimakan” zhurnilini tonushturush murasimigha riyasetchilik qilghan milletler dostluqi bölümining bashliqi aztékin ibrahimof kéyinki charek esir mabeynida ottura asiya Uyghurliri arisidiki medeniy alaqilerning üzülüp qalghanliqini, tashkentte “Teklimakan” zhurnilining yoruq körüshi bilen ene shu alaqilerni tiklesh meqsitide uning bash muherriri abduljan berayéfning qazaqistan’gha qedem teshrip qilghanliqini bildürdi.

Deslep sözge chiqqan özbékistan jumhuriyetlik Uyghur medeniyet merkizi yénidiki aqsaqallar kéngishining re’isi, téxnika penlirining doktori abduljan berayéf sowét dewride we musteqilliqtin kéyinki yillarda özbékistan Uyghurlirining béshidin ötken weqeler, “Teklimakan” zhurnilining dunyagha kélish tarixi hem uni neshr qilishning asasiy meqsedliri üstide toxtaldi.

Murasimda sözge chiqqan péshqedem zhurnalist abdukérim turdiyarof herqandaq bir gézit yaki zhurnalning xelqning tarixini, medeniyitini, tilini, örp-adetlirini, edebiyatini terghib qilishta muhim rol oynaydighanliqini, kélechekning yashlar qolida bolsimu, emma hazir yashlarda milliylikning susliship kétip barghanliqini, shuning üchün yashlarni terbiyelesh mesilisige alahide köngül bölüsh lazimliqini bildürdi.

Jumhuriyetlik “Uyghur awazi” gézitining bash muherriri érshat esmetof hazirqi zamanda birer gézit, zhurnal yaki kitab neshr qilishning qiyinliship ketkenlikini, Uyghur milliy metbu’atini qollaydighanlarning azlap kétiwatqanliqidin qattiq teshwishlinidighanliqini ilgiri sürdi. U yene qirghizistanda, özbékstanda milliy mektepler, metbu’at, tiyatir, oqush orunliri we bashqilar yoq bolghanliqtin, Uyghurlarning milliy kimlikini saqlap qélish mesilisiningmu jiddiy ehwalda turuwatqanliqini ilgiri sürdi.

Yazghuchi ilaxun jelilof edebiyatsiz medeniyetning bolmaydighanliqini, medeniyetning her qandaq bir milletning asasiy belgisi ikenlikini, ulugh mutepekkur yüsüp xas hajibning “Kim nurghun bérilse külke-chaqchaqqa, shu xelq aylinar nadan, axmaqqa” dégen sözlirini neqil keltürüp, xelqning diqqitini köprek oyun-tamashagha emes, belki milliy ma’aripni, edebiyatni, sen’etni hem meniwi, hem maddiy qollashqa aghdurushning muhimliqini körsetti.

“Turan dunyasi” jem’iyetlik fondining re’isi karlin mexpirof bolsa, mezkur zhurnalni jumhuriyetler ara, yeni qazaqistan, özbékistan we qirghizistan ara ortaq neshir-epkargha aylandurush teshebbusini otturigha qoydi. Mezkur yighinda sözge chiqqan bashqa ziyaliylarmu birleshmiler wekilliri, yurt-jama’etchilik aktipliri Uyghurlarning bügünki ehwali heqqide öz qarashlirini otturigha qoyup, hemmisi “Teklimakan” zhurnilini her jehettin qollaydighanliqini bildürdi.

Zhurnalist abdukérim turdiyarofning pikriche, “Teklimakan” zhurnilining yoruq körüshi peqet özbékistan Uyghurliri üchünla emes, belki pütkül Uyghur jama’etchiliki üchünmu tarixiy weqe, chong xushalliq bolmaqtiken. Emma bu zhurnalning kélechikini saqlap qélish, uni tejribilik zhurnalistlar bilen teminlesh intayin murekkep mesile iken. U mundaq dédi: “Eng birinchisi – zhurnalni dawamliq saqlap qéklish üchün uninggha maddiy yardem we meblegh bolushi kérek. Uni hemmimiz qollap-quwetlep, uninggha qolimizdin kélishiche yardimimizni bérishimiz kérek. Egerde undaq bolmaydighan bolsa, zhurnalning hayati anche uzaq bolmaydu. 1918-Yili sowét hakimiyiti ornitilghanda bizning hayatimizda qanchilighan gézit-zhurnallar chiqti. Shularning nurghuni yépilip ketti. Zaman özgergendin kéyinmu qazaqistanda ‘xush keypiyat’, ‘yash ewlad’, ‘yéngi zaman’ gézitliri we köpligen zhurnallar chiqqan idi. Shularmu uzaq ömür sürelmidi. Chünki ularni qollighanlar az boldi.”

Abdukérim turdiyarof her qandaq bir gézit yaki zhurnalgha dölet teripidin maddiy yardem bolmisa, uning uzun’gha barmaydighanliqini, emma mezkur zhurnal jem’iyetlik asasta chiqqanliqtin uni yurt-jama’etchilikning qollap-quwetlishi lazimliqini ilgiri sürdi. U zhurnalning qazaqistanda tarqilishi üchün uningda qazaqistan Uyghurliri hayatiningmu yorutilishi kéreklikini, uni tarqitish yollirini oylash lazimliqini otturigha qoydi.

Zhurnalning bash muherriri abduljan berayéf özbékistan rehberlikige yéngi prézidént bolup shawket mirziyoyéfning kélishi bilen özbékistandiki barliq milliy medeniyet merkezlirining qaytidin janlan’ghan’ghanliqini, emma ularning aldida köp mesililerningmu peyda boluwatqanliqini ilgiri sürüp, mundaq dédi: “Chünki qilin’ghan ishlar az, qilinish kérek bolghan ishlar köp. Shu ishlarni emelge ashurush üchün medeniyet merkizi yénida ‘teklimakan’ zhurnilini teshkil qilduq. Bu medeniyet merkizining axbarat merkizi. Mesilen, özbékistanda yashlargha chong étibar qiliniwatidu. Bolupmu prézidént özi alahide ‘yashlar küni’ dep bir künni belgilidi. U yashlargha chong ishench qiliwatidu. Yashlarmu buni aqlash üchün heriket qiliwatidu. Shuning üchün biz yéqinda yashlar qurultiyini ötküzduq”.

Abduljan berayéf mezkur qurultayda Uyghur yashlirining memliketning tereqqiyatigha qoshuwatqan töhpisi, ularning bügünki wezipiliri qatarliq mesililerning qaralghanliqini, Uyghur meshreplirini, milliy muqamlarni, Uyghur kiyimlirini, yashlarning jem’iyettiki rolini yorutidighan doklatlar qilin’ghanliqini, bu qurultaygha qirghizistandin “Ittipaq” jem’iyitining re’isi artiq hajiyéf rehberlikidiki wekillerning qatnashqanliqini bildürdi.

Abduljan berayéf zhurnalni tonushturush murasimi heqqide mundaq dédi: “Bügünki mejlistin könglüm nahayiti yorudi. Birinchidin, roza-ramzan aylirigha qarimay yiraq-yéqindin köp kishiler kéliptu. Bu teshkil qilghuchilargha xelqning bolghan hörmitidur. Démek, öz ara bir-birige bolghan munasiwet saghlam we yaxshi. Belkim shuning sharapiti bilen ishlirimiz dawamliq ongushluq bolup qalar. . .”

Igilishimizche, özbékistanda resmiy melumatlar boyiche hazir 30 mingdin oshuq Uyghur yashaydiken. Uyghurlar asasliqi tashkent shehiri we uning etrapidiki mehellilerde olturaqlashqan iken. Buningdin tashqiri, Uyghurlar Uyghur élining qeshqer wilayiti bilen chégridash enjan wilayitide yashaydiken. Bezi melumatlargha qarighanda, ötken esirning 20- we 30-yillirida özbékistanda 600 ming etrapida Uyghur yashighan bolup, Uyghur mektepliri, Uyghur tiyatiri we téxnikomliri’i mewjut bolghan iken. Waqit ötüshi bilen ularning barliqi yépilip, Uyghurlarning mutleq köpining millet teweliki mejburiy rewishte özbék bolup yézilip ketken iken.

oyghan

https://www.rfa.org/uyghur/xewerler/medeniyet-tarix/teklimakan-zhurnal-05282018162730.html?encoding=latin

About The Eastturkestan Government in Exile
The Official Website of Eastturkestan Government in Exile

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s

%d bloggers like this: