Istanbuldiki 273 Yilliq Tarixqa Ige Qeshqer Jamesi Qaytidin Échildi

2018-05-29
Istanbul sheherlik hökümet teripidin rémont qilinip, qaytidin échilghan qeshqer jameside namaz ötewatqan kishiler. 2018-Yili 25-may, istanbul.

Istanbul sheherlik hökümet teripidin rémont qilinip, qaytidin échilghan qeshqer jameside namaz ötewatqan kishiler. 2018-Yili 25-may, istanbul.

 RFA/Arslan

Xitay Uyghurlarning dini erkinlikige cheklime qoyup meschit-jame we ibadet orunlirini taqawatqan bügünki künde istanbulning eyup rayonigha jaylashqan 273 yilliq tarixqa ige qeshqer jamesi istanbul sheherlik hökümet teripidin qaytidin rémont qilindi we 25-may jüme küni échilish murasimi ötküzülüp, resmiy échildi.

Istanbulning eyup rayonigha jaylashqan “Qeshqer tekkesi” namidiki bu orun bir meschit we xanqadin terkib tapqan 2000 kwadrat métirliq bir jay bolup, bu orun birqanche yildin buyan istanbul sheherlik hökümet teripidin qayta rémuntqa bérilgen idi. Bu jayning rémont qilish ishliri 4 yilda tamamlan’ghan bolup, jem’iy 3 milyon 448 ming türk lirasi chiqim qilin’ghan. Qeshqer jamesi yénida mezkur jameni qurghan merhum diniy alim abdulla ependi qeshqiri we uning shagirti qeshqiri murtaza ependilerning mazarliri bolup, bu mazarlarmu qaytidin rémont qilin’ghan.

Türkiyening meshhur mutepekkuri nejip fazil qisakörekning eyni waqitta “Qeshqer tekkesi” de ilim tehsil qilghanliqi we uning maziriningmu mushu orun’gha jaylashqanliqi melum. “Qeshqer tekkesi” ning échilish murasimida nejip fazil qisakörekning mazar béshida hem du’alar oquldi.

Qeshqer xaniqasi-tesewwup tarixining eng qimmetik shexsyetliri turghan bir orun

“Qeshqiri murtaza ependi xanqa jamesi jem’iyiti” ning re’isi ömer erdoghan ependi bu heqte toxtilip mundaq dédi: “Jameyimiz töt yérim yildin buyan taqalghan idi. Istanbul sheherlik hökümet ige chiqip bu jameni qaytidin rémunt qilip yasap berdi. Eyup rayonluq hökümetke we bu jameni rémont qilishqa ejir singdürgen ishchilarning hemmisini tebrikleymiz, köp teshekkürler bildürimiz. Bu yer tesewwup tarixining eng qimmetlik shexsiyetliri yashighan bir orun. Bu yerning eng axirqi sheyxi abdulhekim arwasi hezretliri we ustaz nejip fazil qisakürek jameni qurghan alim abdulla ependining muhim shagirtliridin idi. Bügün mesjidimiz échildi. Ustazning yéqinliri, tughqanliri we mehellidiki xelq ammisi topliship merhum üchün du’a-tilawet qilduq.”

Mezkur jamede namaz oqughan jama’et 273 yilliq tarixqa ige bu jamening qayta rémont qilinip ibadet üchün qayta échiwétilgenlikidin memnun bolghanliqini ipadileshti.

Mezkur jamade namaz oqughan nidayi sewim isimlik kishi mundaq dédi: “Bu 18-esirdin buyan mewjut bolup kelgen bir orun. Oxshash waqitta xaniqah öz alahidiliki bilen mewjut bolup kelgen bolup, eyup sultanda muhim orunlardin biri hésablinidu. Ustaz nejip fazil qisakörekning mazirining bu yerde bolushi we uning eyni dewrde merhum ustazi bilen bu yerde birlikte yashighanliqini hésablighanda bu yer ehmiyetlik bir orundur.”

Serkan doghan isimlik bir kishi qeshqiri murtaza xaniqahsi tarixi bir orun bolghanliqi üchün jamening esli halitini saqlighan halda yéngidin rémont qilin’ghanliqini tekitlep mundaq dédi: “Töt yildin buyan özimizni boshluqta hés qilduq. Bu yerni rémont qilish ishida istanbul büyük sheherlik hökümetning ige chiqishi bek yaxshi boldi. Ular ige chiqimghan bolsa bu rémont qilish ishi pütmeytti. Nejip fazil ustazni anglitishqa söz azliq qilidu, kitablargha patmaydu. Uni qebre béshida eslep du’alar qilghan bolduq. Uning rohi xosh bolsun!. . .”

Qeshqiri murtaza ependi xaniqahsi we jamening tarixi

Qeshqiri murtaza ependi xaniqahsi we jamesi eyup sultan nahiyesining merkez mehellisi, hüsam ependi kochisi bilen qaryaghdi kochisining otturigha jaylashqan bolup, eyni dewrde bu xaniqahning tunji sheyxi qeshqerlik bolghanliqi üchün qeshqiri jame dep nam bérilgen. Xaniqahning ichide jame, yeni meschit, xilwet, derwish yataqliri, pishaywandin terkib tapqan bolup, bu yer 1744-yili sherqiy türkistanliq exmet murtaza qeshqiri ependi teripidin yasalghan. Neqshibendi teriqetchiliri üchün ibadetxana sheklide qollinighan. Murtaza qeshqiri wapat bolup ketkendin kéyin, bu xaniqahgha abdulla nidayi qeshqiri dégen kishi sheyx bolup xizmet qilghan.

Qeshqer mesjidining témigha chaplan’ghan tarixi melumatlarda yézilishiche, abdulla nidayi qeshqiri hezretliri 1698-yili qeshqerde tughulghan. Ottura asiyada neqshibendi teriqitide telim élip yétiship chiqqan. Kéyin istanbulgha kélip qeshqiri murtaza ependi teripidin séilin’ghan qeshqer xaniqahsigha kélip jaylashqan we bu yerde tesewwup teriqiti boyiche sheyx bolup xizmet qilghan. U 1760-yili 9-ayning 18-küni 74 yéshida alemdin ötken we qeshqer xaniqahning yénigha depne qilin’ghan.

“Xelq’ara qérindashliq, tinchliq we exlaq jem’iyiti” ning mes’ulliridin biri tesewwup tetqiqatchisi adem topal ependi “Qeshqer tekkesi” toghrisida toxtilip mundaq dédi: “Qeshqiri murtaza ependi dégende men sherqiy türkistanni ésimge alimen, emma köpinche insanlar mehmut qeshqerini isige alidu. Bashlan’ghuch mekteptin étibaren ‘türkiy tillar diwani’ ni anglighanlar bilidu. Qeshqer bügünki künde xitayning hökümranliqi astida qalghan sherqiy türkistandiki muhim bir sheher. Hazir ürümchi merkez dep qarilidu, emma qeshqer sherqiy türkistandiki chong bir islam medeniyet merkizidur. Elwette, mehmut qeshqerining yétiship chiqishimu u medeniyet merkezning tesiridin bolsa kérek.”

“Qeshqer tekkesi” murtaza ependi teripidin wexfe qilinip yasalghan bolup, besh dane yataq, bir meschit we hoylidin terkib tapqan. Bu jay 1744-yili yasilishqa bashlighan we 1745-yili pütken. Yataqlarning birside murtaza ependi özi turghan, qalghan töt yataqta uning muritliri turghan.

Bu heqte söz qilghan tesewwup pelsepisi tetqiqatchisi adem topal ependi mundaq dédi: “Murtaza qeshqiri eslide sherqiy türkistanning qeshqerdin kélip bu yerde olturaqlashqan. Uningdin bashqa yene bu yerde köpligen sherqiy türkistanliq derwishler yashighan we ibadet bilen shughullan’ghan. Bashqa rayonlardin kelgenlermu bu yerde turghan. Osmanli impiraturluqi dewride sherqiy türkistandin hejge kélidighanlar aldi bilen xelipining shehiri we ebu eyubil ensarining shehiri bolghan istanbulgha kélip bu yerdin kémige olturup erebistanning jidde shehirige hej üchün baratti.

Bu toghrida bir qanche kündin buyan türkiye metbu’atlirida keng türde xewerler tarqitilmaqta. Biz istanbuldiki qeshqer jamesi toghrisida yenimu tepsiliy melumatlargha érishish üchün dunya Uyghur qurultiyi ichki ishlar komitétining mudiri hamidxan köktürk ependi bilen söhbet élip barduq. U “Qeshqer tekkesi” ning Uyghurlarning istanbuldiki tarixtin qep qalghan birdin-bir nishani we tarixi orni ikenlikini bildürdi.arslan

Advertisements

About The Eastturkestan Government in Exile
The Official Website of Eastturkestan Government in Exile

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

w

Connecting to %s

%d bloggers like this: