Maykél Klark: “Béyjing, Lagérdiki Tutqunlarning Uyghurlargha Xas Alahidiliklirini Yoqitishini Meqset Qilidu”

2018-05-30
Sowét kommunist hakimiyitining rehbiri stalin dewride 30 yil etrapida yolgha qoyulghan dehshetlik jazalash lagérliri bolghan "Gulag". 2015-Yili 3-öktebir. 2012-Yili 2-noyabir.

Sowét kommunist hakimiyitining rehbiri stalin dewride 30 yil etrapida yolgha qoyulghan dehshetlik jazalash lagérliri bolghan “Gulag”. 2015-Yili 3-öktebir. 2012-Yili 2-noyabir.

 AP

Xitayning Uyghur rayonida keng kölemlik “Terbiyelesh lagérliri” ni qurup, bir milyondek Uyghurni bu lagérlargha qamishi, uning bu lagérlarda qattiq bixeterlik tedbirlirini ornitip, tutqunlarning tashqi dunya bilen bolghan alaqisini pütünley üzüp tashlishi xelq’araning diqqitini qozghap, xitayning meqsitige so’al qoyulup kelgen idi.

Yéqinda gérmaniyelik tetqiqatchisi adri’an zénzning élan qilghan heqqidiki doklati xitayning bu lagérlarni qurushtiki meqsitige qarita téximu jiddiy so’allarning qoyulushigha seweb boldi. Yéqinda awstraliyelik tetqiqatchi maykél klark lagérlar heqqide maqale élan qilip, xitayning bu lagérlarni qurup, Uyghurlarni keng kölemlik qamashtiki meqsitini analiz qilghan.

Maykél klarik 26‏-may küni awstraliye lowiy institutining torida élan qilin’ghan maqaliside ilgiri sürüshiche, xitayning bu lagérlarni qurushttiki meqsiti Uyghurlarning til, din, medeniyet jehetlerdiki perqi we xasliqini yoqitish, mezkur rayonning xitay bilen birpütünlishishige tosalghu, dep qaralghan amillarni élip tashlash’iken. U, “Shinjangning terbiye arqiliq özgertish lagérliri” serlewhilik maqaliside béyjingning meqsiti heqqide toxtilip, “Shinjangdiki zamaniwi lagérlar béyjingning meqsitining tutqunlarning til, din, medeniyet dégendek jehetlerdiki, musulman türkiy xelq-Uyghurlargha xas alahidiliklirini yoqitip, axirida ularni atalmish normal hayatqa qayturup kélish, bu arqiliq mezkur rayonning pütünlishishige tosalghu, dep qaralghan amillarni élip tashlashtek qilidu” déyilgen.

Uning körsitishiche, bu lagérlarning qurulushidiki meqsiti shi jinpingning 2014‏-yili Uyghur rayonini ziyaret qilghanda dégen sözi bilen birdeklikke ige iken. Maykél klark, shi jinping 2014‏-yili aprél Uyghur rayonini ziyaret qilghanda mezkur rayonidiki barliq milletlerning özini “Junggoluq”, “Jungxu’a milliti” dep tonushi we özini “Jungxu’a medeniyiti” bilen ipadilishini telep qilghanliqini bildürgen.

Xitayning bu lagérlarni yuqiriqidek meqset bilen qurghanliqida mutexessisler, kishilik hoquq we Uyghur teshkilatlirining pikir ixtilapi bolmisimu, lékin bu lagérlarni qandaq atalghu bilen ipadilesh mesiliside bezi perqler mewjut.
Gérmaniye “Tehdit astidiki xelqler jem’iyiti” ning re’isi ulrix déli’us, bu lagérlarni natsistlarning yighiwélish lagéri bilen oxshash, dep qarashqa qoshulmisimu, emma bu lagérlarni insanliqqa qarshi bir jinayet, dep qaraydighanliqini bildürdi.

U mundaq deydu: “Eger siz irqiy qirghinchiliq, étnik irghinchiliq yaki insanliqqa qarshi jinayet heqqide toxtalghanda buninggha éniqlima bérish da’im müshkül bolidu. Lékin, men bu hadisini héch bolmighanda insanliqqa qarshi turush jinayiti, dep hésablaymen. Shunga, bizning ularni qoghdash mes’uliyitimiz bar. Biz xelq’ara jem’iyet bilen zor hemkarliq uyushturup, sherqiy türkistanda jazaliniwatqan bu xelqlerni qoghdishimiz kérek. Bu nahayiti müshkül bolsimu, emma biz choqum heriket qilishimiz kérek. Sherqiy türkistan’gha tinchliq saqlash qisimlirini orunlashturush ré’alliqtek körünmisimu, lékin bu éhtimalliqni oylap qoyushimzi kérek. Bu héch bolmighanda bu mesilige qarita xelq’ara jama’etning diqqitini qozghaydu”.

Amérikidiki xitay weziyet analizchisi, “Béyjing bahari” zhurnilining sabiq bash muherriri xu péng ependi “Terbiyelesh lagérliri” ning meqsiti mesiliside maykél klark bilen oxshash pikirdiki xitay ziyaliylirining biri. U charshenbe küni ziyaritimizni qobul qilip, xitayning meqsitining Uyghurlarni mejburiy assimilyatsiye qilish ikenlikini bildürdi.

Xu péng mundaq deydu: “Xitay hökümiti Uyghurlarni mejburiy assimilyatsiye qilip, ularning milliy alahidiliklirini, diniy étiqadi we medeniyitini yoqatmaqchi. Shunga, u meqsetlik her xil tedbirlerni qolliniwatidu. Mesilen, u xitaylar bilen Uyghurlarning toy qilishini teshebbus qiliwatidu. Uningdin bashqa Uyghurlarning héyt bayramlirida ularning yémek-ichmek adetlirini qesten burmilawatidu. Ular yémeydighan tamaqlarni yéyishke, ötküzüshke tégishlik bolmighan pa’aliyetlerni ötküzüshke mejburlap, ötküzüshke tégishlik pa’aliyetlerni cheklewatidu. Da’iriler Uyghurlarning din, medeniyet, örp -adetlirini qesten tosup, ularni xitaylishishqa mejburlawatidu. Mana bu uning tüp meqsetlirining biri”.

Maykél klark maqaliside, Uyghur rayonidiki lagérlar stalinning térrorluq dewridiki sowét gulaglirini we natsistlarning yighiwélish lagérlirini eslitidighanliqini eskertip, sowét gulaglirigha san chüshürüp bérilidighanliqi, natsist lagérlirining irqni asas qilidighanliqini bildürgen. Lékin, u yene bu xil tarixiy sélishturmilarning köp uchraydighanliqini, xitayning Uyghur rayonida néme üchün keng kölemlik basturush élip béridighanliqi we qandaq meqsetni emelge ashurmaqchi boluwatqanliqini chüshinish üchün uning Uyghur rayonidiki siyasitining tarixigha qarash kéreklikini tekitligen.

Xu péng ependining qarishiche, xitay hökümiti Uyghurlarning medeniyet, til, din we irqiy jehetlerdiki perqini tehdit dep qarap, ulargha qarshi yuqiriqidek basturushlarni élip barmaqta iken.

U mundaq deydu: “U xitayning hazirqi chégrasi ichidiki özining medeniyiti, örp-aditi, tili bar atalmish az sanliq milletlerni ularning öz aldigha örp aditi, en’enisi bolghanliqi üchünla xeterlik, bölgünchi küch, dep qarimaqta. Shunga, u ulargha özining iradisini mejburiy téngip, ularning medeniyiti, örp-aditi we tilini yoqitishqa urunup keldi. Ula rmushu nuqtidin ularni pütünley xitaylashturushqa tirishqmaqta”.

“Tehdit astidiki xelqler jem’iyiti” diki ulrix dél’i’us, lagérlar mesilisi xelq’ara jem’iyet jiddiy mu’amile qilishqa tégishlik zor mesile ikenlikini, yéqinda gérmaniye hökümitining bu mesilini otturigha qoyushini telep qilghanliqini bildürdi.
Déli’us: “Her qétim chet’el hökümetliri we ammiwi teshkilatlar Uyghur mesilisini otturigha qoysa xitay hökümet wekilliri terbiyelesh lagérlirining mewjutluqini ret qilipla qalmay, Uyghur mesiliside herqandaq muzakiride bolushni ret qilip keldi. Bu heqiqeten kishini epsuslanduridighan bir ehwal. Bügün xitay tashqi ishla rministiri wang yining gérmaniyeni ziyaret qilishi munasiwiti bilen bayanat élan qilduq. Biz tashqi ishlar ministirimizni terbiyelesh lagérlirining mesilisini otturigha qoyushqa chaqirip, bu lagérlarning qobul qilinmaydighanliqi, chünki bu yerdiki mesile qanchilik kishining qeyerge solan’ghanliqi mesilisi bolupla qalmay, uning xitay qanunlirigha xilap ikenlikini jakarlishini telep qilduq” dédi.

Maykél klark “Shinjangning terbiye arqiliq özgertish lagérliri” serlewhilik maqalisining axirida, Uyghur rayonidiki lagérlar belki 20‏-esirdiki istibdat hakimiyetlerning keng kölemlik qirghinchiliq qilish derijisige yetmigen bolushi mumkinlikini eskertip, lékin tarixshunas richard paypésning “Yaman idiyeler yaman aqiwetlerni élip kélidu” dégenlikini tekitligen. Maykél klark axirida mundaq deydu: “Béyjingning shinjangdiki keng kölemlik ijtima’iy lahiyelesh herikiti her jehettin alghanda heqiqeten bir qebihlik. Lékin uning qandaq aqiwetlerge élip hazirche téxi éniq emes”.erkin

About The Eastturkestan Government in Exile
The Official Website of Eastturkestan Government in Exile

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s

%d bloggers like this: