“Soda Chembiriki” Gézitide Bir Milyon’din Artuq Uyghurning Mexpiy Halda Lagérgha Qamalghanliqi Xewer Qilindi

2018-05-30
Lopnur nahiyelik "Yépiq terbiye merkizi" ning derwazisi.

Lopnur nahiyelik “Yépiq terbiye merkizi” ning derwazisi.

 yuli.gov

Chet’ellerdiki tetqiqatchilar, Uyghur élidiki “Yépiq terbiye lagérliri” da bir qanche yüz mingdin bir milyon’ghiche ademning solan’ghanliqini mölcherlimekte.

Xitay hökümiti gerche natsistlar yehudiylargha qarshi yolgha qoyghan yighiwélish lagérlirini eslitidighan bu lagérlarning mewjutluqini étirap qilmisimu, emma uninggha a’it uchurlar xelq’ara metbu’atlarda köplep ashkarilanmaqta. Bulardin biri, amérikidiki “Soda chembiriki” gézitide élan qilin’ghan xewer maqalisi bolup, töwende muxbirimiz irade silerge bu heqte tepsiliy uchur béridu.

Amérikida neshrdin chiqidighan “Soda chembiriki” tor gézitining 30-may künidiki sanida “Xitay mexpiy halda bir milyon’gha yéqin ademni qamidi, emma ular ikki chong ispatni yoshuralmay qaldi” dep mawzu qoyulghan bir parche maqale élan qilindi. Maqalide aldi bilen xitay hökümitining Uyghur élide ötken bir yildin buyan minglighan hetta bir milyondin artuq kishini yighiwalghan bolushi mumkinliki, insanlar sotlanmay turup qamilidighan bu orunlarda Uyghurlargha siyasiy terbiye élip bérilip, ularning dini étiqadidin waz kéchishke mejburlinidighanliqi bayan qilin’ghan.

Maqalida mundaq déyilgen: “Xitay bu sistémini ‘qayta terbiyelesh’ dep qarimaqta. Sotsiz ijra qilinidighan bu sistémida insanlar chet’eldiki tughqanliri bilen sözleshken, saqal qoyghan dégendek sewebler bilen tutqun qilinidiken. U yerde uninggha étiraz bildüridighan yolmu yoq. Yéqinqi istilistikilar bu orunlarda tutup turuluwatqanlarning yüz minglighan hetta bir milyondinmu oshuq bolushi mumkinlikini körsetmekte”.

Maqalide körsitilishiche, mezkur lagérlarning qurulushi üchün bérilgen höddigerlik élanliri bilen xizmetchi qobul qilish élanliri bu merkezlerning mewjutluqini ispatlaydighan eng muhim ikki ispat bolup, uningda gérmaniyelik tetqiqatchi adriyan zénizning tetqiqatlirigha asasen töwendikiler bayan qilin’ghan: “‏-2016 Yilidin béri, hökümet shinjangdiki 73 orun’gha qurulush sélish yaki özgertip yasash heqqide qurulush höddige bérish élani chiqarghan. Gerche ularning isimliri herxil bolsimu, emma bu qurulushlarning hemmisining yaki bir qismining ‘qayta terbiye lagérliri’ ikenliki melum. Qurulush élanlirining köpinchiliride bu orunlar ‘kespiy terbiyelesh orni’ dep atalghan, emma uningda saqlinip yatqan inchike détallar bu orunlarning esli meqsitini ashkarilap bermekte. Mesilen ularda, muhapizetchiler ishxanisi, widiyoluq nazaret sistémiliri, bixeterlik sim tosaqliri, saqchi esliheliri, saqchilar yashaydighan rayon, tekshürüsh jahazliri, polat tamlar we hetta tömür orunduqlar telep qilin’ghan”.

Adriyan zénz sözide, bu orunlarning qattiq muhapizet qilinidighanliqidin qarighanda, ularning bu orunlarni “Kütülmigen méhmanlar” din qoghdash üchünla emes belki ichidikilerni éghir derijide nazaret qilish üchünlükini körüwalghili bolidighanliqini éytqan. Adriyan zénizning yuqiridiki gézit muxbirigha éytishiche, bu yil yanwarda élan qilin’ghan melum bir höddige bérish uqturushida 122 nazaret kamérasi telep qilin’ghan bolup, o orunning hemme yérining kaméra bilen qaplinishi, birmu körünmeydighan yer éship qalmasliqi kérekliki eskertilgen iken.

2017‏-Yili aprélda élan qilin’ghan yene bir élanda bolsa, qurulushi höddige bérilgen orunning “Qayta terbiyelesh orni” ikenliki éniq tilgha élin’ghan we “Bu jayda herbiy meshiq, xitay tili, qanun, milletler ittipaqliqi, dini sawat we wetenperwerlik terbiyesi bérilidu”, déyilgen.

Amérika Uyghur birleshmisi re’isi ilshat hesen ependi xitay hökümitining türlük amallar arqiliq Uyghurlarni tüptin assimilyatsiye qilish yolini tutqanliqini bildürdi.

Adiriyan zénzning eskertishiche, yuqiridiki qurulush höddige bérish élanliri bilen bir waqitta yene asasiy qatlamlarda bu atalmish “Telim-terbiye” yaki “Kespiy maharet” boyiche terbiyelesh orunlirigha ghayet zor sanda xizmetchi qobul qilish dolquni qozghalghan, emma qiziqarliqi bu élanlarda chiqirilghan xizmet türi asasen saqchi yaki yardemchi saqchi bolghan. Beziliridin hetta herbiylik we saqchiliq tarixi bolush telep qilin’ghan.

Derweqe, ötken yilidin béri Uyghur élide arqa-arqilap chiqirilghan saqchi yaki bixeterlik xadimliri qobul qilish élanliri nurghun közetküchilerning diqqitini qozghighan bolsa bundaq zor kölemlik saqchi qobul qilish élanlirining yenila üzülüp qalmighanliqi melum bolmaqta.

11‏-May küni, aqtu nahiyelik hökümet tor bétide, aqtu nahiye jama’et xewpsizlik idarisige 600 neper charlash, muhapizet qilish xadimi qobul qilish élani bérilgen. Élanda qobul qilinidighanlarning 500 nepirining ichkiri ölkilerdin, 100 nepirining Uyghur rayoni ichidin qobul qilinidighanliqi eskertilgen.

Buningdin sirt yene, Uyghur aptonom rayonluq hökümetning resmiy tor bétide 28-may küni atush sheherlik hökümet yene 200 neper saqchi toluqlap qobul qilidighanliqi heqqide uqturush chiqarghan. Yuqiridiki uqturushlarning her ikkiside qobul qilinidighan saqchi xadimlarning “Wetenni, partiyeni qizghin söyidighan, siyasiy-idiye we pikirde partiye bilen birdek bolushi, milliy bölgünchilerge qet’iy qarshi bolushi” dek amillar tekitlen’gen.

“Soda chembiriki” diki maqalidin qarighanda, Uyghur élining melum bir nahiyesidiki atalmish “Kespiy maharet bilen terbiyelesh” ornigha chiqirilghan ishqa qobul qilish élanidimu qobul qilinidighanlargha eng “Az ottura mektep sewiyesige ige bolush, partiyege sadiq bolush we xitay millitidin bolush” dégen 3 xil shert qoshulghan. Adriyan zénzning qarishiche, heqiqiy bir kespi orunlargha qobul qilinidighanlargha adette eng az dégende bakalawrliq unwani sherti qoshulidighanliqini nezerde tutqanda we höddige bérilgen qurulushlarda hedidin ziyade bixeterlik tedbirliri telep qilin’ghan bolushidek amillardin qarighanda bu qurulushlarni “Yépiq terbiye lagérliri” ikenlikini jezmleshtürgili bolidiken.

Amérikidiki Uyghur kishilik hoquq qurulushi tetqiqatchisi hénriy shajéski radiyomizgha qilghan sözide, Uyghur élidiki yépiq terbiye lagérlirining birdinla otturigha chiqmighanliqini, uning xitay hökümitining sistémiliq bir siyasitining netijisi ikenlikini tekitlidi. U mundaq dédi:
“Menche Uyghur élidiki yépiq terbiye lagérliri Uyghurlar yillardin béri uchrap kéliwatqan sistémiliq bésim siyasitining peqetla bir qismi. Uyghurlar yillardin béri xitay hökümitining siyasiy, iqtisadiy, ijtima’iy bésim we kemstilishlirige uchrap keldi. Men hazirqi bésimdiki bu shiddetlik éshishni xitay hökümitining siyasiti we shundaqla kelgüsige munasiwetlik bolghan rayonni tinchlandurush, Uyghurlarni assimilyatsiye qilish qatarliq kelgüsi pilanlirigha munasiwetlik dep qaraymen. Mesilen, xitay hökümiti Uyghurlarning öz medeniyitini cheklep, eksiche ularni xitay medeniyitini qobul qilishqa mejburlawatidu. Uyghurlarning öz ana tilini cheklidi. Mana bular hemmisi xitayning uzun muddetlik pilanlirining bir qismi. Yighip éytqanda, bügünki bu weziyet tuyuqsizla otturigha chiqqan emes”.

“Soda chembiriki” gézitimu maqaliside, Uyghurlarning birdin-bir derdining yépiq terbiye lagéri emeslikini eskertken we Uyghurlarning yillardin béri xitay hökümitining qattiq bésimigha uchrighanliqi, herqandaq yosundiki dini pa’aliyetlirining cheklen’genliki bilen bir waqitta, yuqiri téxnikiliq nazaret sistémiliri we DNA uchurlirini xitay hökümitige bérishke mejburlan’ghanliqini tilgha alghan.

irade

About The Eastturkestan Government in Exile
The Official Website of Eastturkestan Government in Exile

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s

%d bloggers like this: