“Ürümchidin Sirtqa Chiqip Ketken Nopuslarni Éniqlash” Namliq Mexpiy Höjjet Ashkarilandi

2018-06-28
"Ürümchi shehiridin sirtqa éqip ketken nopuslarni éniqlash" heqqidiki höjjetke "Ürümchi sheherlik nopus mulazimet ishxanisining 2018-yil 6-nomurluq höjjiti" dégen nomur quyulghan.

“Ürümchi shehiridin sirtqa éqip ketken nopuslarni éniqlash” heqqidiki höjjetke “Ürümchi sheherlik nopus mulazimet ishxanisining 2018-yil 6-nomurluq höjjiti” dégen nomur quyulghan.

 RFA/Méhriban

Xitay hökümitining Uyghur diyarigha a’it mexpiy höjjetliri ichide “Ürümchi shehiridin sirtqa éqip ketken nopuslarni éniqlash” namliq bir mexpiy höjjet bar bolup, u bu yil 6- ayda ijtima’iy taratqularda ashkarilandi. Bir qisim shahitlar bu heqte radiyomiz ziyaritini qobul qilip, xitay hökümitining bu xil qattiq tekshürüsh we teqib qilish charilirining aldinqi yillardin bashlapla yolgha qoyulghanliqini ilgiri sürdi.

“Ürümchi shehiridin sirtqa éqip ketken nopuslarni éniqlash” heqqidiki höjjetke “Ürümchi sheherlik nopus mulazimet ishxanisining 2018-yil 6-nomurluq höjjiti” dégen nomur quyulghan. Mezkur höjjet 2018-yili 4-ayning 29-küni tarqitilghan.

Höjjettin melum bolushiche, yéqinda da’iriler “Ürümchi shehiridin sirtqa éqip ketken nopuslarni kimliki boyiche éniqlash” xizmitini qanat yaydurush üchün xitayche “Xuytuken”, yeni “Qaytidin qarash, tepsilatini qayta tekshürüsh” dégen namda alahide bir guruppa teshkilligen.

Höjjette yene mezkur xizmetning ürümchi shehirining muqimliqini qoghdash xizmitining muhim bir terkibiy qismi ikenliki alahide eskertilip, mezkur guruppining bashliqliqigha ürümchi shehirining bashliqi yasin sidiq teyinlen’genliki tilgha élin’ghan.

Mezkur höjjette “Xuytuken” xizmet guruppisining asasliq wezipiliri, ürümchi shehirining herqaysi rayonlirida olturushluq ahalilerni kimliki boyiche qaytidin tizimlap chiqish, bolupmu herqaysi ahaliler komitétliri teripidin “Ikkilik kod”, yeni sezgür a’ililer tizimlikige kirgüzülgen ürümchi ahalilirining ürümchidin sirt jaylargha yaki chet’ellerge chiqip ketken a’ile ezalirining uchurini tepsiliy éniqlash, a’ile ezalirining medeniyet sewiyesi, nikah ehwali, qan tipi, er-ayallarning bille yashash nisbiti, ata-anisining uchuri qatarliqlarni éniqlash nisbitini 100 pirsentke yetküzüsh shundaqla her bir a’ile ezasi üchün shexsiy arxip turghuzush qatarliqlar telep qilin’ghan.

Radiyomiz éniqlighan ehwallardin melum bolushiche, mezkur höjjet tarqitilishtin ilgirila ürümchi qatarliq sheherlerning herqaysi ahaliler olturaq rayonlirida jedwel tarqitilip, ahalilerni kimliki boyiche tizimlash, shu a’ilidiki a’ile ezalirining shexsi uchurlirini toplap arxip turghuzush, ürümchi shehiride olturushluq Uyghurlargha nomur quyulup, sezgür a’ililer tizimlikige kirgüzülgenlerning kimliki we olturushluq öyining ishikige “Ikkilik kod” ornitilip, bundaq a’ililerni nazaret qilinish da’irisige kirgüzüsh ishliri élip bérilghanliqi ashkarilan’ghan idi.

Bu xil nazaret sistémisi deslep yolgha qoyulghan mezgildila sayahet wizisi bilen chet’elge chiqip ketken bir xanimning bildürüshiche, uning öyining ishikige “Ikkilik kod” ornitilip, nuqtiliq nazaret qilinidighan a’ililer tizimlikige kirgüzülgen. Shundin kéyin u özi we balilirining bu xil shara’itta erkin yashishining mumkin emeslikini hés qilghan we wetendin ayrilishqa mejbur bolghan iken.

Biz da’irilerning mezkur höjjettiki belgilimilerni ijra qilish ehwali heqqide ürümchidiki saqchixanilar we birqanche jaydiki ahaliler komitétlirigha téléfon qilip ehwal igileshke tirishtuq.

Ürümchi shamalbagh rayoni, yeni yen’en yoli mehelle bashqarmisigha qilghan téléfonimiz ulan’ghan bolsimu, emma téléfonimizni alghan xizmetchi xadim, özining nöwetchi xadim ikenlikini bildürüp, konkrét mesililer heqqidiki so’allargha jawab bérelmeydighanliqini, herqandaq mesile bolsa neq meydan’gha bérip munasiwetlik xadimlar bilen yüz turane körüshüshimizni bildürüp, téléfonni üzüwetti.

Mezkur höjjette yene nöwette ürümchidin sirtqiy jaylargha éqip ketküchiler üstidin arxip turghuzushtiki konkrét belgilimilermu tepsiliy bayan qilin’ghan. Höjjette oqush we bashqa her xil sewebler bilen ürümchidin ayrilghinigha 3 aydin artuq bolghanlarning kimlikini, ularning nöwette turushluq ornining adrésini tepsiliy éniqlash, ularning ürümchide qalghan ata-anisi, qérindashlirining qan ewrishkisi qatarliq bi’ologiyelik uchurlirini yighish arqiliq nöwette ürümchide bolmighan a’ile ezalirining ular bilen bolghan qandashliq, tughqanliq munasiwitini toluq arxiplashturush, ularning ürümchide qalghan tughqanliri arqiliq nöwette ürümchidin bashqa jaylarda yashawatqanlar bilen alaqe ornitish telep qilin’ghan.

Mezkur höjjette yene perzentliri chet’ellerde oquwatqan a’ililerge qarita ularning chet’ellerde oquwatqan perzentlirini xizmet ishlesh arqiliq yurtigha qaytip kélip tekshürüshni qobul qildurush, yéngi bir ewlad kimlik béjirish ishini tamamlash qatarliq jehetlerdiki körsetme we belgilimilermu tepsiliy bayan qilin’ghan.

Igilishimizche, nöwette chet’ellerde oquwatqan oqughuchilar dawamliq qaytip kétish yaki özlirining ehwali heqqide xitay da’irilirige melumat yollash bésimlirigha uchrimaqtiken. Chet’ellerde oquwatqan bir türküm Uyghur oqughuchilarning radiyomizgha bildürüshiche, ularning yurtliridiki ata-anisidin ularni yurtqa qaytip bérip oqush ehwalidin doklat bérish, kimlik béjirish, eger oqushi seweblik qaytip kétish imkaniyiti bolmisa özi oquwatqan mektepning adrési we özining chet’eldiki salahiyiti toghruluq xitay saqchilirigha tepsiliy melumat bérish telep qilin’ghan.

Dunya Uyghur qurultiyining bayanatchisi dilshat rishit ependi Uyghur diyarida qattiq basturush ewjige chiqqan shara’itta ashkarilan’ghan bu xil höjjetlerning muhim qimmiti heqqide toxtaldi.

2017-Yili 5-aydin bashlap da’iriler misir qatarliq döletlerde oquwatqan Uyghur oqughuchilarni ularning yurttiki ata-aniliri arqiliq chaqirtish yaki saqchilar biwasite téléfon qilip tehdit qilish yolliri bilen mejburiy qayturup ketken idi.

Eyni chaghda radiyomiz igiligen ehwallar we xelq’ara taratqularda ashkarilan’ghan uchurlardin qaytip ketken oqughuchilarning “Terbiyelesh” namida türküm-türkümlep “Yighiwélish lagérliri” gha qamalghanliqi, hetta “Diniy ashqunluq”, “Térrorluq teshkilatliri bilen baghlinishi bar” dégendek türlük jinayetler artilip türmilerge qamalghanliqi ashkarilan’ghan we bu ehwallar bu yillarda üzlüksiz halda xelq’ara teshkilatlar we gherb démokratik döletlirining xitay hökümitini eyiblishide ispatliq matériyal bolghan idi. méhriban

Kishilik Hoquqni Közitish Teshkilati B D T gha Uyghurlar Mesilisi Boyiche Doklat Sundi

2018-06-22
B d t belgisi chüshürülgen sehne arqa körünüshi. B d t bash shtabi. 2013-Yili 3-séntebir.

B d t belgisi chüshürülgen sehne arqa körünüshi. B d t bash shtabi. 2013-Yili 3-séntebir.

 AP Photo/Bebeto Matthews

Birleshken döletler teshkilati irqiy kemsitishni tügitish komitétining 96-nöwetlik omumiy yighini bu yil 8-ayda jenwede ötküzülüsh aldida turmaqta. Mezkur yighinda komitét rehberliri “Xelq’ara irqiy kemsitishning barliq shekillirini yoqitishqa a’it xitabname” ge qol qoyghan eza döletlerning irqiy kemsitish xatirisige qarap chiqidiken. Xitay mezkur xitabnamige 1981-yili qol qoyghan bir dölet bolush süpiti bilen irqiy kemsitishning barliq shekillirige qet’iy qarshi turush, irqiy we milliy ayrimichiliqni yoqitish we irqiy we milliy barawerlikni teshebbus qilish qatarliqlargha wede bergen. Emma xelq’ara kishilik hoquqni közitish teshkilati mezkur komitétqa mexsus doklat yollap, xitay hökümitining dölet ichide Uyghurlar we tibetlerge qarita éghir irqiy we milliy kemsitish siyasiti yürgüzüwatqanliqini bildürgen.

Xelq’ara kishilik hoquqni közitish teshkilati 21-iyun küni birleshken döletler teshkilati irqiy kemsitishni tügitish komitétigha yollighan mexsus doklatida xitay hökümiti özi qol qoyghan xitabnamidiki asasliq maddilar boyiche uni bahalap chiqqan. Mesilen, xitabnamining 5-maddisida “Xitabnamige qol qoyghan döletler irqiy kemsitishning barliq shekillirige qarshi turush, uni yoqitishqa kapaletlik qilishi, her bir kishining milliti, irqiy, renggi néme bolushidin qet’iynezer qanun aldida barawer mu’amile qilishqa kapaletlik qilishi kérek” déyilgen. Halbuki, xelq’ara kishilik hoquqni közitish teshkilati xitay hökümitining bu maddigha pütünley xilap halda Uyghurlargha qarita sistémiliq kemsitish siyasiti yürgüzüwatqanliqini bildürgen.

Bügün kishilik hoquqni közitish teshkilati xitay ishliri bölümining diréktori sofi richardoson xanim bu heqtiki ziyaritimizni qobul qilip, bu doklatta yer alghan mezmunlarni üstide chüshendürüsh bérip ötti.

U mundaq dédi: “Eslide bu yerde biz deydighan gep bek jiq idi. Emma melum bolghandek, waqit munasiwiti bilen mezkur komitét herqaysi organlar teripidin yollinidighan doklatning hejmige belgilik chek qoyup béridu. Epsus, biz nurghun mesililer ichidin peqet bir qanchini tallashqa mejbur bolduq. Shunga biz doklatimizda rayondiki nazaret döliti sistémisi, ‘yépiq terbiye lagérliri’ we xitay hökümitining Uyghurlargha yürgüzüwatqan milliy, dini, medeniyet jehettin kemsitish we tilni cheklesh siyasetlirining her biridin qisqa qilip melumat berduq.”

Sofi xanim yuqirida tilgha alghandek doklatta “Yépiq terbiye lagérliri” heqqide töwendikiler bayan qilin’ghan: “Shinjangda da’iriler xitayning en’ge élin’ghan qanunliri we qanuniy tertiplirige pütünley xilap halda nechche on minglighan Uyghurni ‘qayta terbiyilesh lagérliri’ da qanunsiz halda tutqun qilip turmaqta. Bu kishilerning a’ilisi yaki adwokatlar bilen uchrishishi cheklenmekte. Ulargha ‘shi jinping idiyisi’ ni, partiyining siyasetliri qattiq bésim bilen ögitilish bilen birge xitay hökümitige sadaqitini ipadileshke mejburlanmaqta. Biz balilarningmu tutqun qiliniwatqanliqi we xitay hökümiti mewjutluqini inkar qiliwatqan lagérlarda tutqunlarning intayin nachar mu’amilige uchrawatqanliqi heqqide melumatlargha érishtuq.”

Mezkur teshkilat komitét rehberliridin xitay hökümitidin “Yépiq terbiye lagérliri” da tutup turuluwatqan tutqunlarning sanini we ularning qaysi qanun-maddilargha asasen tutup turuluwatqanliqini sürüshte qilishni, merkizi hökümetning bundaq lagérlarni dawamliq köpeytiwatqan yaki köpeytmeywatqanliqini sorashni telep qilish bilen birge xitay hökümitini héchqandaq jinayet we zorawanliq qilmay turup, qanunsiz halda tutqun qilin’ghan bu kishilerni derhal qoyuwétishke, barliq mushundaq qanunsiz lagérlar we tutup turush orunlirini taqashqa hem shundaqla b d t ning musteqil tekshürgüchilirining rayon’gha bérishigha yol qoyushqa chaqirghan.

Sofi xanim sözide, “Yépiq terbiye lagérliri” ning shübhisizki nöwettiki eng jiddiy mesile ikenlikini bildürdi.

“Nöwettiki eng jiddiy mesile xitay hökümitini bu ‘yépiq terbiye lagérliri’ ni derhal toxtitishqa chaqirishtur. Bu lagérlar xitay qanunidimu héchqandaq asasqa ige emes. Xitay hökümitining zor sandiki kishini xalighanche tutqun qilishni aqlash, uni yolluq qilip körsitishke héchqandaq asasiy yoq. Uyghur élida héchqandaq jinayet ötküzmigen kishiler sewebsiz tutqun qiliniwatidu. Bu intayin éghir bir kishilik hoquq depsendichiliki. U lagérlarda tutup turuluwatqanlarning sani heqqide oxshimighan pikirler mewjut. Emma eng éhtiyatchanliq bilen teleppuz qiliniwatqan sanmu kishini chöchütidu. Shunga menche kishilik hoquqni qoghdashni özige asasiy prinsip qilghan birleshken döletler teshkilatigha oxshash bir qurulushning heqiqiy rolini qanchilik jari qiliwatqanliqi del xitaygha oxshash bir küchlük döletke mana mushundaq méxanizmlar arqiliq riqabet élan qilalaydighan yaki qilalmaydighanliqigha baghliq, dep qaraymen.”

Kishilik hoquqni közitish teshkilati doklatida mezkur komitétqa yene, 8-aydiki omumiy yighinda xitay hökümitidin Uyghur ziyaliysi ilham toxtining hazirqi ehwalini sürüshte qilish, xitay hökümitining Uyghurlarning d n a uchurlirini yighish mesilisini, yeni xitay hökümitining qanchilik Uyghurning d n a uchurini yighqanliqi we uni néme meqsette yighqanliqini sürüshte qilish, pasport tarqitishta milliy ayrimichiliq qiliwatqan yaki qilmaywatqanliqini sorash, qaysi döletlerge Uyghurlarni qayturup bérish heqqide bésim ishletkenlikini sorashqa chaqirghan.

Irqiy kemsitishni tügitish komitétigha yollan’ghan doklatta yene Uyghur balilirigha xalighan isim qoyushning cheklinish mesilisi tilgha élinip, xitay hökümitidin buninggha chüshenche bérishi hem shundaqla xitay hökümitining barliq dini pa’aliyet sorunlirini kaméra arqiliq nazaret qilishni bikar qilishi telep qilin’ghan.

Melum bolushiche, 96-nöwetlik omumiy yighin 8-ayning 6-künidin 30-künigiche jenwede dawam qilidighan bolup, bu yighin xitay hökümiti yürgüzüwatqan éghir kishilik hoquq depsendichiliklirini tilgha alidighan we xitayni bu heqtiki soralghan so’allargha jawab bérishke qistaydighan intayin muhim bir sorun bolup hésablinidiken. Sofi xanim aldimizdiki künlerde bashqa organlar we shexslerningmu xitay hökümitining irqchiliq siyasetliri heqqide komitétqa doklat sunidighanliqini we xitay hökümitiningmu özining doklatini teyyarlaydighanliqini bildürüp, bu jeryanlarning yéqindin közitilishi kéreklikini bildürdi.irade

Qaraqashning Yéngisheher Kentide Az Dégende 50 Bala Daril’étamgha Élip Kétilgen

2018-06-27
Ijtima'iy taratqularda tarqalghan köktérek yéza qagha kent ahaliler komitéti namidiki bir muraji'etname.

Ijtima’iy taratqularda tarqalghan köktérek yéza qagha kent ahaliler komitéti namidiki bir muraji’etname.

 Social Media

Uyghur diyaridiki “Yépiq terbiyilesh lagérliri” ning aqiwiti süpitide shekillen’gen yétim balilar mesilisi Uyghur jem’iyitide endishe peyda qilmaqta. Shunga muxbirimiz “Yépiq terbiyilesh lagérliri” heqqide Uyghur diyarigha qarita élip barghan téléfon ziyaretliri dawamida ata-anisi tengla lagérgha élip kétilgen balilarning aqiwiti heqqidimu bir qisim melumatlarni igilidi. Gerche köpinche xadimlar bu heqte éghiz échishtin özini qachurghan bolsimu, emma bezi xadimlar mesile heqqidiki qismen melumatlarni ashkarilidi. Ashkarilinishiche, qaraqashning chinibagh saqchixanisigha qarashliq yéngisheher kentide az dégende 50 che bala daril’étamgha ekétilgen.

Ata-anisi tengla lagérgha élip kétilgen, a’iliside qarighuchisi bolmighan balilarning nege orunlashturulghanliqi, néme yep, néme ichiwatqanliqi, ularning jismaniy bixeterliki we rohiy saghlamliqi mesilisi muhajirettiki Uyghur ijtima’iy axbarat wasitiliride izchil mulahize we munazire qilinmaqta. Köpinche kishiler bu balilarning ata-ana méhridin ayrilip qéliwatqanliqi, milliy medeniyet we örp-adet muhitidin ayrilip qéliwatqanliqigha échinsa, yene beziler ularning jismaniy bixeterliki, hetta ichki ezalirining oghrilinip kétish éhtimalliqidinmu endishe qilmaqta.
Xitay da’iriliri Uyghur rayonida bir milyondin artuq Uyghurni “Yépiq terbiyilesh lagéri” gha soliwalghanliqini dunyadin yoshuruwatqanliqigha oxshashla bu weziyettin kélip chiqqan yétim balilar mesilisinimu oxshashla yoshurup kelmekte. Melum bolushiche, qaraqash nahiyisining bazar ichidiki yéngisheher kentide ata-anisi tengla “Terbiyilesh” ke élip kétilgen we a’iliside qarighuchisi bolmighan az dégende 50 che bala yétim-yésirlar ornigha, yeni daril’étamgha élip kétilgen.

Biz bashqa jaylardiki balilarning ehwalini éniqlash üchün qeshqer konasheher nahiyisidiki bir qisim saqchixanilargha téléfon qilduq. Xadimlar témining sezgürlüki yaki mesilisining jiddiyliki we yaki weziyetning keskinlikidin bolsa kérek, so’allirimizgha tégishlik jawab bérelmidi.

Ötken aylarda ijtima’iy taratqularda guma nahiyiside ata-anisi “Yépiq lagér” gha élip kétilgen esma isimlik bir qizning öz üstige qaynaqsu töküwalghanliqi, ürümchige doxturxanigha apirish üchün ahalilerdin pul yighiliwatqanliqi heqqide bir uchur tarqalghan we uchurning toghriliqi delillen’gen idi.

Yene jem’iyet xewerliride qaranchuqsiz qalghan balilarning iz-dériki yoqluqi tilgha élinsa, yene bezi xewerlerde bu balilarning xitay ölkilirige yötkep kétilgenlikimu tilgha élinmaqta.

Qeshqer yéngisheher nahiyisidiki bezi saqchi xadimliri bu ehwallar heqqide yéza we nahiye derijilik xelq ishliri idarisidin melumat élishimizni tewsiye qildi.

Yéngisheher nahiyisining tazghun yéziliq saqchixana xadimi tazghunda daril’étam yoqluqini, ata-anisi tengla “Terbiyilesh” ke élip kétilgen balilarning nahiye ichige yötkep kétilgenlikini bayan qildi. Uning dégenliridin melum bolushiche, yéngisheher nahiye bazirida az dégende ikki orunda daril’étam mewjut iken. Emma bu daril’étamlargha jem’iy qanchilik balining yighiwélin’ghanliqi hazirche melum emes.

 Muxbirimiz shöhret hoshur

Uyghur Kishilik Hoquq Qurulushi Xelq’ara Jem’iyetni “Yépiq Lagérlar” ni Yapquzushqa Chaqirdi

2018-06-26
Uyghur rayonida, térrorizmgha qarshi qesemyad bergen saqchi we herbiylerdin terkib tapqan 10 ming xitay qoralliq küchlirining bir qismi. 2017-Yili 27-féwral, xoten.

Uyghur rayonida, térrorizmgha qarshi qesemyad bergen saqchi we herbiylerdin terkib tapqan 10 ming xitay qoralliq küchlirining bir qismi. 2017-Yili 27-féwral, xoten.

 AFP

Amérikidiki Uyghur kishilik hoquq qurulushi 26-iyun künidiki “Xelq’ara qéyin-qistaqning ziyankeshlikige uchrighanlarni qollash küni” munasiwiti bilen bir axbarat bayannamisi élan qilip, dunya döletliridin Uyghur élidiki “Yépiq terbiye lagérliri” da xitay hökümitining rohiy we jismaniy qéyin-qistiqigha uchrawatqan nechche yüz minglighan Uyghurning mesilisige köngül bölüshni telep qildi.

Bayanatta éytilishiche, birleshken döletler teshkilatining qerellik halda eza döletlerning kishilik hoquq xatirisige qarap chiqilidighan, bu yil 11-ayning 6-küni ötküzülidighan “Uniwérsal qerellik qarap chiqish” yighinida xitayning kishilik hoquq weziyiti közdin kechürülidighan bolup, Uyghur kishilik hoquq qurulushi herqaysi eza döletlerni bu künni yépiq terbiye lagérliri heqqide xitaydin jiddiy so’allarni soraydighan pursetke aylandurushqa chaqirdi.

Uyghur kishilik hoquq qurulushi tetqiqatchisi hénriy shajéski bügün radiyomizgha qilghan sözide mundaq dédi: “Ötken yilidin buyan yépiq terbiye lagérliri heqqide élan qiliniwatqan xewerlerdin qaraydighan bolsaq, Uyghur élidiki lagérlarning kölimining dawamliq kéngiyiwatqanliqi melum bolmaqta. Bu lagérlarda bir milyon etrapida kishi barliqi we ularning intayin nachar shara’itlarda turuwatqanliqi we nachar mu’amilige uchrawatqanliqini bilimiz. Bundaq ehwalda b d t diki herqaysi döletler choqum xitaydin bu lagérlarning mewjutluqi, uningda némiler yüz bériwatqanliqi heqqide küchlük so’allarni sorishi kérek”.

Uyghur kishilik hoquq qurulushi bashliqi ömer qanat ependi bayanattin orun alghan sözide؛ “Xitayning sherqiy türkistanning hemme yéride bu lagérlarning mewjutluqini étirap qilishi emes, belki bu lagérlardiki tutqunlargha tutqan mu’amilisi üchün jawabkarliqqa tartilidighan waqit yétip keldi” dégen.

2017-Yili aprél éyidin bashlap keng kölemde ijra qiliniwatqanliqi melum bolghan bu yépiq terbiye lagérliri heqqide igilen’gen intayin cheklik melumatlar netijiside, bu lagérlarda tutqunlarning her küni kolléktip siyaset öginish, maw zédung we shi jinping idiyesini öginish, xitayche öginish, partiyege we shi jinpinggha medhiye oqush, öz-özini yaki etrapidikilerni tenqid qilish, dini étiqadi we milliy kimlikini ret qilish, uni eyiblesh qatarliqlargha mejburliniwatqanliqi, buni orundiyalmighanlarning nezerbend qilinish, ach qoyulush we yaki tayaq yéyish qatarliq türlük usullar bilen éghir rohiy we jismaniy jazagha uchrawatqanliqi ashkarilan’ghan idi. Erkin asiya radiyomiz bu lagérlarda muhemmed salih hajim, yaqupjan naman, abduréshit seley hajim qatarliq 7 kishining hayatidin ayrilghanliqini delillep chiqqan idi.

Uyghur kishilik hoquq qurulushi bayanatida, yépiq terbiye lagérlirida yüz bériwatqan yuqiridiki bu ehwallarning xitay hökümiti qol qoyghan “Birleshken döletler teshkilatining ten jazasi we insan qélipidin chiqqan rezil mu’amile we jazalashqa qarshi turush ehdinamisi” ge éghir halda xilap ikenlikini eskertken.

2005-Yili birleshken döletler teshkilatining ten jazasi heqqidiki alahide doklat teyyarlighuchisi we közetküchisi menférd nowak béyjing, lixasa we ürümchidiki türmilerni ziyaret qilish netijiside, xitayda ten jazasining intayin keng omumlashqanliqini yekünligen we “Xitayda bolupmu Uyghurlar we tibetlerge üzlüksiz halda we sistémiliq halda élip bériliwatqan qiyin-qistaq mewjut iken” dep bahalighan idi. Uyghur kishilik hoquq qurulushi bayanatida: “Xitay hökümitining ta hazirghiche xitayda we sherqiy türkistanda ten jazasi méxanizmlirini ayaghlashturush üchün birer qedem tashlap baqmighanliqini” bildürgen.

Hénriy shajéski ependi bu jehettin qarighanda, b d t kishilik hoquq kéngishining öz qa’ide-tüzümliride bezi islahatlarni élip bérishi kéreklikini eskertti. U mundaq dédi: “‘uniwérsal qerellik qarap chiqish’ yighinida herqaysi döletler xitaydin kishilik hoquq xatirisige a’it intayin muhim so’allar soraydu. Men bu qerellik qarap chiqish yighini qatarliq kishilik hoquq kéngishining mushu xildiki méxanizmlirini mesilini dawamliq sürüshte qilish jehette islahat élip bérishi kérek, dep qaraymen. Yeni, bir yighinda mesililer otturigha qoyulup, herqaysi döletler özining pikirlirini bérip bolghandin kéyin ashu mesililerni ayaghlashturush üchün néme tedbirler élinishi kérek yaki xitay u mesililerni ayaghlashturush üchün heriket qiliwatamdu?, dégenni sürüshte qilishi kérek, dep qaraymen. Méningche, mana bu jehette islahat élip bérilishi kérek. Bu Uyghurlarning nöwettiki weziyiti üchünmu intayin muhim”.

Birleshken döletler teshkilati “Uniwérsal qerellik qarap chiqish yighini” b d t ning xizmet sistémisidiki alahide yighinlarning biri bolup, uningda b d t gha eza 193 döletning kishilik hoquq weziyitige ayrim-ayrim qarap chiqilidu.

Xitayning kishilik hoquq xatirisige qarap chiqish yighinining aldinqi nöwetliki 2013-yili ötküzülgen idi. Gerche bu yighin kishilik hoquq kéngishi wujudqa keltürgen ehmiyetlik islahatlarning biri dep qaralsimu, emma yéqinqi yillardin buyan kishilik hoquq kéngishining xitaygha oxshash kishilik hoquqni éghir depsende qiliwatqan döletlerge qarita bir ünümlük tedbir qollinalmasliqi tenqid qozghighan idi. Yéqinda, amérika tramp hökümitining bu komitéttin chékinip chiqishi mana bu mesilini yene bir qétim kün tertipke élip kelgen. Kishilik hoquqni közitish teshkilati xitay ishliri diréktori soféy réchardson xanim radiyomizgha qilghan sözide kishilik hoquq kéngishidiki bu yighinlarda derhal bir netije alghili bolmisimu, uning ehmiyitige sel qarashqa bolmaydighanliqini bildürdi. Soféy xanim sözide: “Bizning kishilik hoquqni közitish teshkilatimiz b d t ning kishilik hoquq mesililirige qaraydighan institutlirining ajizliqi heqqidiki pikirlirimizni her waqit éniq otturigha qoyup kelgen. Kishilik hoquq kéngishimu shularning ichide, emma meyli néme bolushidin qet’iynezer bu orunlar mewjut bolup turushi kérek. Démokratik eller bu sorunlar arqiliq xitaygha oxshash kishilik hoquq xatirisi nachar orunlarni tenqidlishi we uninggha tedbir qollinishning yollirini izdesh kérek. Bu orunni kargha kelmeydu, dep amérika tramp hökümitige oxshash tashlap chiqip kétish xitaydek döletlerge yaraydu. Démek, b d t diki bu yighinlarda bir derhal bir konkrét bir netije chiqmighan bilen herqaysi döletlerning Uyghur mesilisi heqqide melumat igisi qilish, mesilini ashkarilash we döletlerning bésimini qolgha keltürüshte yenila intayin muhim” dep körsetti. irade

“Lagérlar Mesilisi” B D T We Awropa Parlaméntida Otturigha Qoyulmaqta

2018-06-26
D u q ning biryusséldiki xizmetchi xadimi ryan ependi b d t 38-nöwetlik kishilik hoquq kéngishi yighinida Uyghur diyaridiki lagérlar mesilisini otturigha qoymaqta. 2018-Yili 25-iyun, jenwe.

D u q ning biryusséldiki xizmetchi xadimi ryan ependi b d t 38-nöwetlik kishilik hoquq kéngishi yighinida Uyghur diyaridiki lagérlar mesilisini otturigha qoymaqta. 2018-Yili 25-iyun, jenwe.

 RFA/Ekrem

D u q “Lagérlar mesilisi” ni b d t we yawropa parlaméntida jiddiy téma haligha keltürüsh üchün tirishmaqta.

25-Iyun d u q ning biryusséldiki xizmetchi xadimi ryan ependi b d t 38-nöwetlik kishilik hoquq kéngishi yighinining 3-bölümide sözge chiqip, Uyghur diyaridiki lagérlar mesilisini tekrar tilgha alghan.

23-Iyun d u q programma yétekchisi pitér irwén we qurultay xadimi shehrizat b d t kishilik hoquq kéngishide Uyghur diyaridiki jaza lagérliri mesilisini otturigha qoyup bolghandin kéyin, 25-iyun ryan ependi bu témini yene bir qétim otturigha chiqirip, yighin ehlining diqqitini tartqan.

U mundaq dégen: “Men xeter astidiki xelqler teshkilatigha wakaliten söz qiliwatimen. Bir yildin artuq waqittin buyan, xitay kommunist hakimiyiti Uyghurlarni qattiq qamal astidiki lagérlargha bend qilmaqta. 2017-Yili apréldin bashlap tutqun qilin’ghan yüz minglighan Uyghurlar shara’iti intayin nachar bolghan lagérlarda éghir qiyin-qistaq astida azab-oqubet chekmekte. A’ililer parchilanmaqta. Minglighan insan iz-déreksiz yoqalmaqta. Hazirgha qeder az dégende onlighan Uyghurning jaza lagérlirida ölgenliki toghrisidiki xewerler ashkarilandi. Bu lagérlar kishilik hoquq ehdinamilirige xilap bolupla qalmay, xitay hakimiyitining meqsetlik halda élip bériwatqan assimilyatsiye siyasitini mejburiy ijra qilidighan, pütün bir étnik milletni yoqitish üchün qurulghan jaza lagéridur”.

Ryan ependi sözide yene shundaq dégen: “Bir yildin buyan yüzminglighan Uyghurlar qéyin-qistaqlar astida éziliwatqan, qattiq-azab-oqubet tartiwatqan, bu heqte uchurlar üzülmey tarqiliwatqan, xelq’ara axbarat wasitiliri toxtimay melumatlar élan qiliwatqan hemde Uyghurlar zar-zar qaqshawatqan bolsimu, kanadadin bashqa héch bir dölet b d t da bu toghruluq éghiz échip baqmidi. Kanada hökümet wekili bu yil 3-ayda b d t bu heqte qisqiche bolsimu resmiy pikir bayan qildi. B d t kishilik hoquq kéngishining sherqiy türkistandiki lagérlar toghruluq melumat élish, lagérlardiki Uyghurlargha ige chiqish mejburiyiti bar. B d t bu heqte aktip tedbir élishi lazim. Eger kishilik hoquqni qoghdashning dawamliq zörüriyiti bolsa, insanlarning hélimu barawer yashash heq-hoquqi kapaletke ige bolushi lazim dep qaralsa, u halda b d t ning bu ishqa jiddiy köngül bölüshini hemde derhal ünüm béreleydighan charilerge muraji’et qilishini soraymiz. Biz barliq döletlerning bu jehette dadil pikir bayan qilishini, Uyghurlargha ige chiqishini, xitaydin qorqmasliqini ümid qilimiz. Gep qilishning del peyti mana mushu”.

D u q re’isi dolqun eysa ependi bügün yawropa parlaméntida Uyghur diyaridiki lagérlar mesilisi heqqide ötküzülüwatqan yighin’gha ishtirak qiliwatqan bolup, u biryusséldin ziyaritimizni qobul qilghanda, aldi bilen b d t da qurultay xadimi ryan otturigha qoyghan mesile heqqide qarashlirini bayan qilip ötti.

D u q mu’awin re’isi perhat muhemmidi ependi bu heqte toxtalghanda, d u q ning ötken yili apréldin bashlap Uyghur diyaridiki jaza lagérliri mesilisini xelq’aralashturush üchün pa’al heriketke ötkenlikini ilgiri sürdi. Qurultay re’isi dolqun eysa ependi bolsa, bügün yawropa parlaméntida mexsus mushu jaza lagérliri mesilisi toghruluq yighin boluwatqanliqini eskertti.ekrem

Yawropa Parlaménti: “Tehdit Astida Qalghan Insanlar: Yüzminglighan Uyghurlar Xitay Lagérlirida Azablanmaqta”

2018-06-27
Yawropa parlaméntida ötküzülgen "Tehdit astida qalghan insanlar" namliq muhakime yighinidin bir körünüsh. 2018-Yili 26-iyun. Biryussél, bélgiye.

Yawropa parlaméntida ötküzülgen “Tehdit astida qalghan insanlar” namliq muhakime yighinidin bir körünüsh. 2018-Yili 26-iyun. Biryussél, bélgiye.

 RFA/Ekrem

Yawropa parlaméntida tesis qilin’ghan “Uyghur dostluq guruppisi” bilen “Yawropa xelq partiyesi” ning hemkarliqida 26-iyun küni bélgiye paytexti biryussélda “Tehdit astida qalghan insanlar: yüzminglighan Uyghurlar xitay lagérlirida azab chekmekte” namliq muhakime yighini ötküzüldi. Yighin’gha wakaletsiz milletler teshkilati, tehdit astidiki xelqler teshkilati, dunya Uyghur qurultiyi hemde yawropa parlaméntining bir bölük parlamént ezaliri, yawropa komissiyonining bezi ezaliri, tetqiqatchilar, siyasiyonlar hemde bélgiye we uninggha qoshna ellerdiki birqisim Uyghur jama’iti qatnashti.

Yighin’gha yawropa parlaméntining mu’awin re’isi fabiyo massimo ependi tebrik sözi ewetken bolup, wakaletsiz milletler teshkilatining xizmetchi xadimi lusiye xanim yighin muqeddimiside bu tebriknamini oqup ötti.

Tebriknamide munular tilgha élin’ghan: “. . . Men bügün otturigha qoymaqchi bolghan muhim téma del xitay hökümitining Uyghurlarni we tibetlerni chektin ashqan derijide basturushidur. Men shinjangning hazirqi weziyitidin köp endishe qilmaqtimen. Chünki xitay hakimiyiti shinjangni saqchi dölitige aylandurup qoydi. Téximu échinishliqi yéri shuki, xitay hakimiyiti bixeterlikni qoghdash bahaniside 100 minglighan Uyghurni jaza lagérlirigha solap, ularning méngisini yuyush we qiynash wasitilirini qollinip Uyghurlarning milliy, islami tuyghulirini yoqitishqa tirishiwatidu. Hemmimizni xushal qilidighan teripi bolsa-biz xitayning mustebit qilmishlirigha qarshi birlikte heriket qiliwatimiz. Uyghur dewasi bilen meshghul bolidighan türlük guruppilar, u n p o we muhajirettiki Uyghur teshkilatliri birliship, Uyghurlar tartiwatqan azab-oqubetlerni dunyagha, jümlidin yawropa ittipaqigha anglitish üchün heriket qiliwatimiz. Bu yil aprélda xitayning tosqunluqigha qarimay minglighan Uyghurlar biryussélda namayish qilip, yawropa parlaméntining küchlük diqqitini tartti. . .”

Tehdit astidiki xelqler teshkilatining mezkur yighin heqqidiki uqturushida yighinning meqsiti “Uyghur diyaridiki jaza lagérliri mesilisini resmiy yosunda yawropa ittipaqining xizmet küntertipige élip kirish we uni xelq’aralashturush” dep körsitilgen bolup, bu yighinda sözge teklip qilin’ghan d u q ning re’isi dolqun eysa ependi lagérlar mesilisi heqqide etrapliq doklat teqdim qildi.

Yighinda london uniwérsitéti sherqshunasliq instituti étno-muzika bölümining proféssori rachél harris xanimmu Uyghur élidiki “Yighiwélish lagérliri” mesilisi heqqide mexsus doklat teqdim qilip, jaza lagérlirining hersahediki Uyghurlargha keltürüwatqan ziyankeshliklirini bayan qilip ötti.

Yighinda yawropa parlaméntining hem kataloniye parlaméntining ezasi, yawropa parlaméntidiki “Uyghur dostluq guruppisi” ning qurghuchiliridin biri bolghan ramon tirémosa ependimu söz élip, “Biz kataloniye xelqi bilen sherqiy türkistan xelqi teqdirdashmiz. Silerning kürishinglar bizning we méning kürishimdur. Men yawropa parlaméntining bir ezasi bolush süpitim bilen yawropa parlaméntida Uyghurlarning heq-hoquqini qoghdaymen. Men her zaman Uyghurlarning yénida. Xitay hökümitining Uyghur xelqi üstidin élip bériwatqan insan qélipidin chiqqan basturush we teqiplirige lenet oquymen. Biz birlikte küresh qilip, bu dunyani özgertimiz,” dégen.

Yawropa parlaméntida 26-iyun küni ötküzülgen bu yighin’gha gollandiyedin bérip qatnashqan d u q medeniyet bölümining mes’uli zeynidin tursun ependimu ziyaritimizni qobul qilip, yighindin alghan tesiratlirini izhar qilip ötti.

Bu yil 5-ayning 15-küni yawropa parlaméntida Uyghur diyarining weziyiti heqqide mexsus guwahliq bérish yighini ötküzülgen bolup, d u q ning re’isi dolqun eysa ependi bu qétimqi yighinning 27-aprél bélgiye paytexti biryussélda ötküzülgen “5 Ming kishilik namayish” tin kéyin yawropa parlaméntida ötküzülgen 2-qétimliq muhim bir yighin bolghanliqini eskertti. ekrem

Xitayning Islam Dini Étiqadini Bashqurush Heqqidiki Mexpiy Höjjiti Jiddiy Diqqet Qozghidi

2018-06-27
Xitayning 2018-yilliq 4-nomurluq mutleq mexpiy höjjitining bash béti.

Xitayning 2018-yilliq 4-nomurluq mutleq mexpiy höjjitining bash béti.

 RFA/Méhriban

Xitayning islam diniy étiqadini bashqurush heqqidiki bir yürüsh mexpiy höjjetlirining foto resimliri yéqinda ashkarilan’ghanidi. Xitay merkizi hökümiti we Uyghur aptonom rayon da’iriliri teripidin tarqitilghan bu bir yürüsh höjjetlerde, nuqtiliq halda Uyghurlarning islam diniy étiqad pa’aliyetlirini kontrol qilish toghrisida yerlik hökümet ijra qilish telep qilin’ghan qattiq belgilime-chariler otturigha qoyulghan. Nöwette mezkur höjjetlerde ashkarilan’ghan mezmunlar jiddiy inkas qozghimaqta.

Chet’ellerdiki Uyghur teshkilatliridin dunya Uyghur qurultiyining diniy ishlar mudiri turghunjan ependi radiyomiz ziyaritini qobul qilip, xitay hökümiti teripidin bu yil 4-ayda élan qilin’ghan islam diniy étiqadini bashqurush heqqidiki bir yürüsh mexpiy höjjetlirining foto nusxilirining yéqinda ashkarilan’ghanliqini bildürdi.

Xitay merkiziy hökümet ishxanisining 2018-yil 4-ayning 19-küni tarqatqan “Nöwettiki weziyette islam dini xizmiti heqqidiki teklip layihisi” dep atalghan 24-nomurluq höjjiti we 2018-yil 5-ayning 12-küni ürümchi sheherlik hökümet teripidin tarqitilghan “Ürümchi shehirining ramzan we roza mezgilidiki diniy étiqad orunliri yaki xeterlik mesililerge höküm qilish we bir terep qilish chariliri” namliq bu ikki parche höjjette Uyghurlarni asas qilghan islam dinigha étiqad qilidighan milletlerning diniy étiqad pa’aliyetliri we diniy étiqad sorunlirini qattiq bashqurush telep qilinip, 10 nechche maddiliq konkrét belgilime-tedbirler élan qilin’ghan.

Xitay merkiziy hökümet ishxanisi teripidin tarqitilghan “Nöwettiki weziyette islam dini xizmiti heqqidiki teklip layihisi” de herqaysi ölke we aptonom rayonlardin “Xitay dölet ichidiki islam diniy étiqad rayonlirida xitay medeniyet en’enisidin yiraqlishish yaki yoqitish xahishi” cheklesh yaki tüzitish telep qilin’ghan. Höjjette bolupmu islam diniy pa’aliyet sorunliri bolghan meschitler qurulushi, diniy uslubtiki kiyinish, diniy pa’aliyet, diniy étiqad adetliri, diniy telim-terbiye we ereb tili öginishi qatarliqlarda “Ereblishish” ke cheklime qoyush telep qilin’ghan.

Mezkur höjjette yene xitayning chet’ellerdiki elchixanilirigha, xitay dölitidin chiqip chet’ellerde islam diniy heqqide diniy telim éliwatqan oqughuchilarni bashqurush tedbirliri heqqidimu belgilimiler chüshürülgen bolup, chet’ellerde islam diniy terbiyisi éliwatqan oqughuchilarning idiyiwi terbiye xizmitini ching tutush telep qilin’ghan.

Xitay hökümiti teripidin élan qilin’ghan höjjetlerning mezmunidin xewerdar ikenlikini bildürgen diniy ölima turghunjan ependining bildürüshiche, ular érishken bu bir yürüsh höjjetlerde nuqtiliq halda Uyghurlarning islam diniy pa’aliyetlirini kontrol qilish toghrisida yerlik hökümetlerning ijra qilishi telep qilin’ghan belgilime-charilermu otturigha qoyulghan.

Turghunjan ependi yene: “Ürümchi shehirining ramzan we roza mezgilidiki diniy étiqad orunliri yaki xeterlik mesililerge höküm qilish we bir terep qilish chariliri” ning mezmuni heqqide toxtaldi.

Turghunjan ependi bayanida, mezkur höjjettiki belgilimide ilgiriki yillarda élan qilin’ghan diniy étiqadni bashqurush heqqidiki herqandaq belgilime-höjjetlerge sélishturghanda, Uyghurlarning diniy étiqadini chekleshtiki qattiq tedbirler ashkara, yalingach we konkrét otturigha qoyulghanliqini bildürdi. U yene bu höjjette Uyghurlarning normal islam diniy étiqad pa’aliyetliri “Diniy radikalliq”, “Bölgünchilik” we “Térrorluq idiyisining ipadiliri” dep teswirlinip, diniy étiqad soruni bolghan meschitler bu xil idiyelerni tarqitidighan “Xeterlik orunlar” dep békitilishini “Diniy jehette zerbe bérishning yalingach ipadisi” dep eyiblidi.

Turghunjan ependi yene da’irilerning bu bir yürüsh höjjetlerni tarqitishtiki meqsiti heqqide öz qarishini otturigha qoyup, xitay hökümitining her xil chare tedbirler arqiliq Uyghurlarni “Dinsizlashturush” we “Xitaylashturush” meqsitini emelge ashurmaqchi boluwatqanliqini tekitlidi.
Chet’ellerdiki xitay weziyet analizchiliridin amérikida xitay tilida chiqidighan “Xitay mesililiri” zhurnilining bash muherriri wu fen ependining qarishiche, xitay kompartiye hökümitining “Diniy étiqadni xitaylashturush” teshebbusi emeliyette “Diniy étiqadni basturush, diniy étiqadni kommunistik partiyining nezeriyisige boysundurush” xahishidin ibaret bolup, nöwette xitay hökümiti mushu yolda mangmaqtiken.

Wu fen ependi radiyomiz ziyaritini qobul qilghanda mundaq dédi: “Islam dinini öz ichige alghanda, nöwette xitay hökümiti tibetlerning lama dini, katolik dini qatarliq dinlargha qaratqan basturush siyasitini bu dinlarni xitaylashturush xizmitini kücheytish arqiliq élip bériwatidu. Ular dinni özgertish, dinni xitay medeniyitige tetbiqlash, dinni kommunizm idiyisige maslashturushni küchep terghib qiliwatidu. Netijide, bu xil özgertishni qobul qilmighan diniy muxlislar ‘diniy radikalliq’ qalpiqi kiydürülüp qattiq basturuluwatidu.”

Nöwette xelq’ara taratqular xelq’aradiki diniy kishilik hoquq teshkilatliri, tetqiqatchilar teripidin ashkarilan’ghan xewer we doklatlardin melum bolushiche, xitay hökümiti teripidin “Terbiyilep özgertish merkezliri” namidiki lagérlargha qamalghan Uyghurlar bir milyondin ashidighan bolup, bularning ichide xelq ichide tonulghan diniy zatlar, chet’ellerde diniy telim alghan oqughuchilardin bashqa yene islam diniy étiqadi pa’aliyetlirini normal ada qilip kéliwatqan Uyghurlarningmu bu orunlargha türkümlep qamalghanliqi ashkarilanmaqta. méhriban