“Ürümchidin Sirtqa Chiqip Ketken Nopuslarni Éniqlash” Namliq Mexpiy Höjjet Ashkarilandi

2018-06-28
"Ürümchi shehiridin sirtqa éqip ketken nopuslarni éniqlash" heqqidiki höjjetke "Ürümchi sheherlik nopus mulazimet ishxanisining 2018-yil 6-nomurluq höjjiti" dégen nomur quyulghan.

“Ürümchi shehiridin sirtqa éqip ketken nopuslarni éniqlash” heqqidiki höjjetke “Ürümchi sheherlik nopus mulazimet ishxanisining 2018-yil 6-nomurluq höjjiti” dégen nomur quyulghan.

 RFA/Méhriban

Xitay hökümitining Uyghur diyarigha a’it mexpiy höjjetliri ichide “Ürümchi shehiridin sirtqa éqip ketken nopuslarni éniqlash” namliq bir mexpiy höjjet bar bolup, u bu yil 6- ayda ijtima’iy taratqularda ashkarilandi. Bir qisim shahitlar bu heqte radiyomiz ziyaritini qobul qilip, xitay hökümitining bu xil qattiq tekshürüsh we teqib qilish charilirining aldinqi yillardin bashlapla yolgha qoyulghanliqini ilgiri sürdi.

“Ürümchi shehiridin sirtqa éqip ketken nopuslarni éniqlash” heqqidiki höjjetke “Ürümchi sheherlik nopus mulazimet ishxanisining 2018-yil 6-nomurluq höjjiti” dégen nomur quyulghan. Mezkur höjjet 2018-yili 4-ayning 29-küni tarqitilghan.

Höjjettin melum bolushiche, yéqinda da’iriler “Ürümchi shehiridin sirtqa éqip ketken nopuslarni kimliki boyiche éniqlash” xizmitini qanat yaydurush üchün xitayche “Xuytuken”, yeni “Qaytidin qarash, tepsilatini qayta tekshürüsh” dégen namda alahide bir guruppa teshkilligen.

Höjjette yene mezkur xizmetning ürümchi shehirining muqimliqini qoghdash xizmitining muhim bir terkibiy qismi ikenliki alahide eskertilip, mezkur guruppining bashliqliqigha ürümchi shehirining bashliqi yasin sidiq teyinlen’genliki tilgha élin’ghan.

Mezkur höjjette “Xuytuken” xizmet guruppisining asasliq wezipiliri, ürümchi shehirining herqaysi rayonlirida olturushluq ahalilerni kimliki boyiche qaytidin tizimlap chiqish, bolupmu herqaysi ahaliler komitétliri teripidin “Ikkilik kod”, yeni sezgür a’ililer tizimlikige kirgüzülgen ürümchi ahalilirining ürümchidin sirt jaylargha yaki chet’ellerge chiqip ketken a’ile ezalirining uchurini tepsiliy éniqlash, a’ile ezalirining medeniyet sewiyesi, nikah ehwali, qan tipi, er-ayallarning bille yashash nisbiti, ata-anisining uchuri qatarliqlarni éniqlash nisbitini 100 pirsentke yetküzüsh shundaqla her bir a’ile ezasi üchün shexsiy arxip turghuzush qatarliqlar telep qilin’ghan.

Radiyomiz éniqlighan ehwallardin melum bolushiche, mezkur höjjet tarqitilishtin ilgirila ürümchi qatarliq sheherlerning herqaysi ahaliler olturaq rayonlirida jedwel tarqitilip, ahalilerni kimliki boyiche tizimlash, shu a’ilidiki a’ile ezalirining shexsi uchurlirini toplap arxip turghuzush, ürümchi shehiride olturushluq Uyghurlargha nomur quyulup, sezgür a’ililer tizimlikige kirgüzülgenlerning kimliki we olturushluq öyining ishikige “Ikkilik kod” ornitilip, bundaq a’ililerni nazaret qilinish da’irisige kirgüzüsh ishliri élip bérilghanliqi ashkarilan’ghan idi.

Bu xil nazaret sistémisi deslep yolgha qoyulghan mezgildila sayahet wizisi bilen chet’elge chiqip ketken bir xanimning bildürüshiche, uning öyining ishikige “Ikkilik kod” ornitilip, nuqtiliq nazaret qilinidighan a’ililer tizimlikige kirgüzülgen. Shundin kéyin u özi we balilirining bu xil shara’itta erkin yashishining mumkin emeslikini hés qilghan we wetendin ayrilishqa mejbur bolghan iken.

Biz da’irilerning mezkur höjjettiki belgilimilerni ijra qilish ehwali heqqide ürümchidiki saqchixanilar we birqanche jaydiki ahaliler komitétlirigha téléfon qilip ehwal igileshke tirishtuq.

Ürümchi shamalbagh rayoni, yeni yen’en yoli mehelle bashqarmisigha qilghan téléfonimiz ulan’ghan bolsimu, emma téléfonimizni alghan xizmetchi xadim, özining nöwetchi xadim ikenlikini bildürüp, konkrét mesililer heqqidiki so’allargha jawab bérelmeydighanliqini, herqandaq mesile bolsa neq meydan’gha bérip munasiwetlik xadimlar bilen yüz turane körüshüshimizni bildürüp, téléfonni üzüwetti.

Mezkur höjjette yene nöwette ürümchidin sirtqiy jaylargha éqip ketküchiler üstidin arxip turghuzushtiki konkrét belgilimilermu tepsiliy bayan qilin’ghan. Höjjette oqush we bashqa her xil sewebler bilen ürümchidin ayrilghinigha 3 aydin artuq bolghanlarning kimlikini, ularning nöwette turushluq ornining adrésini tepsiliy éniqlash, ularning ürümchide qalghan ata-anisi, qérindashlirining qan ewrishkisi qatarliq bi’ologiyelik uchurlirini yighish arqiliq nöwette ürümchide bolmighan a’ile ezalirining ular bilen bolghan qandashliq, tughqanliq munasiwitini toluq arxiplashturush, ularning ürümchide qalghan tughqanliri arqiliq nöwette ürümchidin bashqa jaylarda yashawatqanlar bilen alaqe ornitish telep qilin’ghan.

Mezkur höjjette yene perzentliri chet’ellerde oquwatqan a’ililerge qarita ularning chet’ellerde oquwatqan perzentlirini xizmet ishlesh arqiliq yurtigha qaytip kélip tekshürüshni qobul qildurush, yéngi bir ewlad kimlik béjirish ishini tamamlash qatarliq jehetlerdiki körsetme we belgilimilermu tepsiliy bayan qilin’ghan.

Igilishimizche, nöwette chet’ellerde oquwatqan oqughuchilar dawamliq qaytip kétish yaki özlirining ehwali heqqide xitay da’irilirige melumat yollash bésimlirigha uchrimaqtiken. Chet’ellerde oquwatqan bir türküm Uyghur oqughuchilarning radiyomizgha bildürüshiche, ularning yurtliridiki ata-anisidin ularni yurtqa qaytip bérip oqush ehwalidin doklat bérish, kimlik béjirish, eger oqushi seweblik qaytip kétish imkaniyiti bolmisa özi oquwatqan mektepning adrési we özining chet’eldiki salahiyiti toghruluq xitay saqchilirigha tepsiliy melumat bérish telep qilin’ghan.

Dunya Uyghur qurultiyining bayanatchisi dilshat rishit ependi Uyghur diyarida qattiq basturush ewjige chiqqan shara’itta ashkarilan’ghan bu xil höjjetlerning muhim qimmiti heqqide toxtaldi.

2017-Yili 5-aydin bashlap da’iriler misir qatarliq döletlerde oquwatqan Uyghur oqughuchilarni ularning yurttiki ata-aniliri arqiliq chaqirtish yaki saqchilar biwasite téléfon qilip tehdit qilish yolliri bilen mejburiy qayturup ketken idi.

Eyni chaghda radiyomiz igiligen ehwallar we xelq’ara taratqularda ashkarilan’ghan uchurlardin qaytip ketken oqughuchilarning “Terbiyelesh” namida türküm-türkümlep “Yighiwélish lagérliri” gha qamalghanliqi, hetta “Diniy ashqunluq”, “Térrorluq teshkilatliri bilen baghlinishi bar” dégendek türlük jinayetler artilip türmilerge qamalghanliqi ashkarilan’ghan we bu ehwallar bu yillarda üzlüksiz halda xelq’ara teshkilatlar we gherb démokratik döletlirining xitay hökümitini eyiblishide ispatliq matériyal bolghan idi. méhriban

Kishilik Hoquqni Közitish Teshkilati B D T gha Uyghurlar Mesilisi Boyiche Doklat Sundi

2018-06-22
B d t belgisi chüshürülgen sehne arqa körünüshi. B d t bash shtabi. 2013-Yili 3-séntebir.

B d t belgisi chüshürülgen sehne arqa körünüshi. B d t bash shtabi. 2013-Yili 3-séntebir.

 AP Photo/Bebeto Matthews

Birleshken döletler teshkilati irqiy kemsitishni tügitish komitétining 96-nöwetlik omumiy yighini bu yil 8-ayda jenwede ötküzülüsh aldida turmaqta. Mezkur yighinda komitét rehberliri “Xelq’ara irqiy kemsitishning barliq shekillirini yoqitishqa a’it xitabname” ge qol qoyghan eza döletlerning irqiy kemsitish xatirisige qarap chiqidiken. Xitay mezkur xitabnamige 1981-yili qol qoyghan bir dölet bolush süpiti bilen irqiy kemsitishning barliq shekillirige qet’iy qarshi turush, irqiy we milliy ayrimichiliqni yoqitish we irqiy we milliy barawerlikni teshebbus qilish qatarliqlargha wede bergen. Emma xelq’ara kishilik hoquqni közitish teshkilati mezkur komitétqa mexsus doklat yollap, xitay hökümitining dölet ichide Uyghurlar we tibetlerge qarita éghir irqiy we milliy kemsitish siyasiti yürgüzüwatqanliqini bildürgen.

Xelq’ara kishilik hoquqni közitish teshkilati 21-iyun küni birleshken döletler teshkilati irqiy kemsitishni tügitish komitétigha yollighan mexsus doklatida xitay hökümiti özi qol qoyghan xitabnamidiki asasliq maddilar boyiche uni bahalap chiqqan. Mesilen, xitabnamining 5-maddisida “Xitabnamige qol qoyghan döletler irqiy kemsitishning barliq shekillirige qarshi turush, uni yoqitishqa kapaletlik qilishi, her bir kishining milliti, irqiy, renggi néme bolushidin qet’iynezer qanun aldida barawer mu’amile qilishqa kapaletlik qilishi kérek” déyilgen. Halbuki, xelq’ara kishilik hoquqni közitish teshkilati xitay hökümitining bu maddigha pütünley xilap halda Uyghurlargha qarita sistémiliq kemsitish siyasiti yürgüzüwatqanliqini bildürgen.

Bügün kishilik hoquqni közitish teshkilati xitay ishliri bölümining diréktori sofi richardoson xanim bu heqtiki ziyaritimizni qobul qilip, bu doklatta yer alghan mezmunlarni üstide chüshendürüsh bérip ötti.

U mundaq dédi: “Eslide bu yerde biz deydighan gep bek jiq idi. Emma melum bolghandek, waqit munasiwiti bilen mezkur komitét herqaysi organlar teripidin yollinidighan doklatning hejmige belgilik chek qoyup béridu. Epsus, biz nurghun mesililer ichidin peqet bir qanchini tallashqa mejbur bolduq. Shunga biz doklatimizda rayondiki nazaret döliti sistémisi, ‘yépiq terbiye lagérliri’ we xitay hökümitining Uyghurlargha yürgüzüwatqan milliy, dini, medeniyet jehettin kemsitish we tilni cheklesh siyasetlirining her biridin qisqa qilip melumat berduq.”

Sofi xanim yuqirida tilgha alghandek doklatta “Yépiq terbiye lagérliri” heqqide töwendikiler bayan qilin’ghan: “Shinjangda da’iriler xitayning en’ge élin’ghan qanunliri we qanuniy tertiplirige pütünley xilap halda nechche on minglighan Uyghurni ‘qayta terbiyilesh lagérliri’ da qanunsiz halda tutqun qilip turmaqta. Bu kishilerning a’ilisi yaki adwokatlar bilen uchrishishi cheklenmekte. Ulargha ‘shi jinping idiyisi’ ni, partiyining siyasetliri qattiq bésim bilen ögitilish bilen birge xitay hökümitige sadaqitini ipadileshke mejburlanmaqta. Biz balilarningmu tutqun qiliniwatqanliqi we xitay hökümiti mewjutluqini inkar qiliwatqan lagérlarda tutqunlarning intayin nachar mu’amilige uchrawatqanliqi heqqide melumatlargha érishtuq.”

Mezkur teshkilat komitét rehberliridin xitay hökümitidin “Yépiq terbiye lagérliri” da tutup turuluwatqan tutqunlarning sanini we ularning qaysi qanun-maddilargha asasen tutup turuluwatqanliqini sürüshte qilishni, merkizi hökümetning bundaq lagérlarni dawamliq köpeytiwatqan yaki köpeytmeywatqanliqini sorashni telep qilish bilen birge xitay hökümitini héchqandaq jinayet we zorawanliq qilmay turup, qanunsiz halda tutqun qilin’ghan bu kishilerni derhal qoyuwétishke, barliq mushundaq qanunsiz lagérlar we tutup turush orunlirini taqashqa hem shundaqla b d t ning musteqil tekshürgüchilirining rayon’gha bérishigha yol qoyushqa chaqirghan.

Sofi xanim sözide, “Yépiq terbiye lagérliri” ning shübhisizki nöwettiki eng jiddiy mesile ikenlikini bildürdi.

“Nöwettiki eng jiddiy mesile xitay hökümitini bu ‘yépiq terbiye lagérliri’ ni derhal toxtitishqa chaqirishtur. Bu lagérlar xitay qanunidimu héchqandaq asasqa ige emes. Xitay hökümitining zor sandiki kishini xalighanche tutqun qilishni aqlash, uni yolluq qilip körsitishke héchqandaq asasiy yoq. Uyghur élida héchqandaq jinayet ötküzmigen kishiler sewebsiz tutqun qiliniwatidu. Bu intayin éghir bir kishilik hoquq depsendichiliki. U lagérlarda tutup turuluwatqanlarning sani heqqide oxshimighan pikirler mewjut. Emma eng éhtiyatchanliq bilen teleppuz qiliniwatqan sanmu kishini chöchütidu. Shunga menche kishilik hoquqni qoghdashni özige asasiy prinsip qilghan birleshken döletler teshkilatigha oxshash bir qurulushning heqiqiy rolini qanchilik jari qiliwatqanliqi del xitaygha oxshash bir küchlük döletke mana mushundaq méxanizmlar arqiliq riqabet élan qilalaydighan yaki qilalmaydighanliqigha baghliq, dep qaraymen.”

Kishilik hoquqni közitish teshkilati doklatida mezkur komitétqa yene, 8-aydiki omumiy yighinda xitay hökümitidin Uyghur ziyaliysi ilham toxtining hazirqi ehwalini sürüshte qilish, xitay hökümitining Uyghurlarning d n a uchurlirini yighish mesilisini, yeni xitay hökümitining qanchilik Uyghurning d n a uchurini yighqanliqi we uni néme meqsette yighqanliqini sürüshte qilish, pasport tarqitishta milliy ayrimichiliq qiliwatqan yaki qilmaywatqanliqini sorash, qaysi döletlerge Uyghurlarni qayturup bérish heqqide bésim ishletkenlikini sorashqa chaqirghan.

Irqiy kemsitishni tügitish komitétigha yollan’ghan doklatta yene Uyghur balilirigha xalighan isim qoyushning cheklinish mesilisi tilgha élinip, xitay hökümitidin buninggha chüshenche bérishi hem shundaqla xitay hökümitining barliq dini pa’aliyet sorunlirini kaméra arqiliq nazaret qilishni bikar qilishi telep qilin’ghan.

Melum bolushiche, 96-nöwetlik omumiy yighin 8-ayning 6-künidin 30-künigiche jenwede dawam qilidighan bolup, bu yighin xitay hökümiti yürgüzüwatqan éghir kishilik hoquq depsendichiliklirini tilgha alidighan we xitayni bu heqtiki soralghan so’allargha jawab bérishke qistaydighan intayin muhim bir sorun bolup hésablinidiken. Sofi xanim aldimizdiki künlerde bashqa organlar we shexslerningmu xitay hökümitining irqchiliq siyasetliri heqqide komitétqa doklat sunidighanliqini we xitay hökümitiningmu özining doklatini teyyarlaydighanliqini bildürüp, bu jeryanlarning yéqindin közitilishi kéreklikini bildürdi.irade

Qaraqashning Yéngisheher Kentide Az Dégende 50 Bala Daril’étamgha Élip Kétilgen

2018-06-27
Ijtima'iy taratqularda tarqalghan köktérek yéza qagha kent ahaliler komitéti namidiki bir muraji'etname.

Ijtima’iy taratqularda tarqalghan köktérek yéza qagha kent ahaliler komitéti namidiki bir muraji’etname.

 Social Media

Uyghur diyaridiki “Yépiq terbiyilesh lagérliri” ning aqiwiti süpitide shekillen’gen yétim balilar mesilisi Uyghur jem’iyitide endishe peyda qilmaqta. Shunga muxbirimiz “Yépiq terbiyilesh lagérliri” heqqide Uyghur diyarigha qarita élip barghan téléfon ziyaretliri dawamida ata-anisi tengla lagérgha élip kétilgen balilarning aqiwiti heqqidimu bir qisim melumatlarni igilidi. Gerche köpinche xadimlar bu heqte éghiz échishtin özini qachurghan bolsimu, emma bezi xadimlar mesile heqqidiki qismen melumatlarni ashkarilidi. Ashkarilinishiche, qaraqashning chinibagh saqchixanisigha qarashliq yéngisheher kentide az dégende 50 che bala daril’étamgha ekétilgen.

Ata-anisi tengla lagérgha élip kétilgen, a’iliside qarighuchisi bolmighan balilarning nege orunlashturulghanliqi, néme yep, néme ichiwatqanliqi, ularning jismaniy bixeterliki we rohiy saghlamliqi mesilisi muhajirettiki Uyghur ijtima’iy axbarat wasitiliride izchil mulahize we munazire qilinmaqta. Köpinche kishiler bu balilarning ata-ana méhridin ayrilip qéliwatqanliqi, milliy medeniyet we örp-adet muhitidin ayrilip qéliwatqanliqigha échinsa, yene beziler ularning jismaniy bixeterliki, hetta ichki ezalirining oghrilinip kétish éhtimalliqidinmu endishe qilmaqta.
Xitay da’iriliri Uyghur rayonida bir milyondin artuq Uyghurni “Yépiq terbiyilesh lagéri” gha soliwalghanliqini dunyadin yoshuruwatqanliqigha oxshashla bu weziyettin kélip chiqqan yétim balilar mesilisinimu oxshashla yoshurup kelmekte. Melum bolushiche, qaraqash nahiyisining bazar ichidiki yéngisheher kentide ata-anisi tengla “Terbiyilesh” ke élip kétilgen we a’iliside qarighuchisi bolmighan az dégende 50 che bala yétim-yésirlar ornigha, yeni daril’étamgha élip kétilgen.

Biz bashqa jaylardiki balilarning ehwalini éniqlash üchün qeshqer konasheher nahiyisidiki bir qisim saqchixanilargha téléfon qilduq. Xadimlar témining sezgürlüki yaki mesilisining jiddiyliki we yaki weziyetning keskinlikidin bolsa kérek, so’allirimizgha tégishlik jawab bérelmidi.

Ötken aylarda ijtima’iy taratqularda guma nahiyiside ata-anisi “Yépiq lagér” gha élip kétilgen esma isimlik bir qizning öz üstige qaynaqsu töküwalghanliqi, ürümchige doxturxanigha apirish üchün ahalilerdin pul yighiliwatqanliqi heqqide bir uchur tarqalghan we uchurning toghriliqi delillen’gen idi.

Yene jem’iyet xewerliride qaranchuqsiz qalghan balilarning iz-dériki yoqluqi tilgha élinsa, yene bezi xewerlerde bu balilarning xitay ölkilirige yötkep kétilgenlikimu tilgha élinmaqta.

Qeshqer yéngisheher nahiyisidiki bezi saqchi xadimliri bu ehwallar heqqide yéza we nahiye derijilik xelq ishliri idarisidin melumat élishimizni tewsiye qildi.

Yéngisheher nahiyisining tazghun yéziliq saqchixana xadimi tazghunda daril’étam yoqluqini, ata-anisi tengla “Terbiyilesh” ke élip kétilgen balilarning nahiye ichige yötkep kétilgenlikini bayan qildi. Uning dégenliridin melum bolushiche, yéngisheher nahiye bazirida az dégende ikki orunda daril’étam mewjut iken. Emma bu daril’étamlargha jem’iy qanchilik balining yighiwélin’ghanliqi hazirche melum emes.

 Muxbirimiz shöhret hoshur

Uyghur Kishilik Hoquq Qurulushi Xelq’ara Jem’iyetni “Yépiq Lagérlar” ni Yapquzushqa Chaqirdi

2018-06-26
Uyghur rayonida, térrorizmgha qarshi qesemyad bergen saqchi we herbiylerdin terkib tapqan 10 ming xitay qoralliq küchlirining bir qismi. 2017-Yili 27-féwral, xoten.

Uyghur rayonida, térrorizmgha qarshi qesemyad bergen saqchi we herbiylerdin terkib tapqan 10 ming xitay qoralliq küchlirining bir qismi. 2017-Yili 27-féwral, xoten.

 AFP

Amérikidiki Uyghur kishilik hoquq qurulushi 26-iyun künidiki “Xelq’ara qéyin-qistaqning ziyankeshlikige uchrighanlarni qollash küni” munasiwiti bilen bir axbarat bayannamisi élan qilip, dunya döletliridin Uyghur élidiki “Yépiq terbiye lagérliri” da xitay hökümitining rohiy we jismaniy qéyin-qistiqigha uchrawatqan nechche yüz minglighan Uyghurning mesilisige köngül bölüshni telep qildi.

Bayanatta éytilishiche, birleshken döletler teshkilatining qerellik halda eza döletlerning kishilik hoquq xatirisige qarap chiqilidighan, bu yil 11-ayning 6-küni ötküzülidighan “Uniwérsal qerellik qarap chiqish” yighinida xitayning kishilik hoquq weziyiti közdin kechürülidighan bolup, Uyghur kishilik hoquq qurulushi herqaysi eza döletlerni bu künni yépiq terbiye lagérliri heqqide xitaydin jiddiy so’allarni soraydighan pursetke aylandurushqa chaqirdi.

Uyghur kishilik hoquq qurulushi tetqiqatchisi hénriy shajéski bügün radiyomizgha qilghan sözide mundaq dédi: “Ötken yilidin buyan yépiq terbiye lagérliri heqqide élan qiliniwatqan xewerlerdin qaraydighan bolsaq, Uyghur élidiki lagérlarning kölimining dawamliq kéngiyiwatqanliqi melum bolmaqta. Bu lagérlarda bir milyon etrapida kishi barliqi we ularning intayin nachar shara’itlarda turuwatqanliqi we nachar mu’amilige uchrawatqanliqini bilimiz. Bundaq ehwalda b d t diki herqaysi döletler choqum xitaydin bu lagérlarning mewjutluqi, uningda némiler yüz bériwatqanliqi heqqide küchlük so’allarni sorishi kérek”.

Uyghur kishilik hoquq qurulushi bashliqi ömer qanat ependi bayanattin orun alghan sözide؛ “Xitayning sherqiy türkistanning hemme yéride bu lagérlarning mewjutluqini étirap qilishi emes, belki bu lagérlardiki tutqunlargha tutqan mu’amilisi üchün jawabkarliqqa tartilidighan waqit yétip keldi” dégen.

2017-Yili aprél éyidin bashlap keng kölemde ijra qiliniwatqanliqi melum bolghan bu yépiq terbiye lagérliri heqqide igilen’gen intayin cheklik melumatlar netijiside, bu lagérlarda tutqunlarning her küni kolléktip siyaset öginish, maw zédung we shi jinping idiyesini öginish, xitayche öginish, partiyege we shi jinpinggha medhiye oqush, öz-özini yaki etrapidikilerni tenqid qilish, dini étiqadi we milliy kimlikini ret qilish, uni eyiblesh qatarliqlargha mejburliniwatqanliqi, buni orundiyalmighanlarning nezerbend qilinish, ach qoyulush we yaki tayaq yéyish qatarliq türlük usullar bilen éghir rohiy we jismaniy jazagha uchrawatqanliqi ashkarilan’ghan idi. Erkin asiya radiyomiz bu lagérlarda muhemmed salih hajim, yaqupjan naman, abduréshit seley hajim qatarliq 7 kishining hayatidin ayrilghanliqini delillep chiqqan idi.

Uyghur kishilik hoquq qurulushi bayanatida, yépiq terbiye lagérlirida yüz bériwatqan yuqiridiki bu ehwallarning xitay hökümiti qol qoyghan “Birleshken döletler teshkilatining ten jazasi we insan qélipidin chiqqan rezil mu’amile we jazalashqa qarshi turush ehdinamisi” ge éghir halda xilap ikenlikini eskertken.

2005-Yili birleshken döletler teshkilatining ten jazasi heqqidiki alahide doklat teyyarlighuchisi we közetküchisi menférd nowak béyjing, lixasa we ürümchidiki türmilerni ziyaret qilish netijiside, xitayda ten jazasining intayin keng omumlashqanliqini yekünligen we “Xitayda bolupmu Uyghurlar we tibetlerge üzlüksiz halda we sistémiliq halda élip bériliwatqan qiyin-qistaq mewjut iken” dep bahalighan idi. Uyghur kishilik hoquq qurulushi bayanatida: “Xitay hökümitining ta hazirghiche xitayda we sherqiy türkistanda ten jazasi méxanizmlirini ayaghlashturush üchün birer qedem tashlap baqmighanliqini” bildürgen.

Hénriy shajéski ependi bu jehettin qarighanda, b d t kishilik hoquq kéngishining öz qa’ide-tüzümliride bezi islahatlarni élip bérishi kéreklikini eskertti. U mundaq dédi: “‘uniwérsal qerellik qarap chiqish’ yighinida herqaysi döletler xitaydin kishilik hoquq xatirisige a’it intayin muhim so’allar soraydu. Men bu qerellik qarap chiqish yighini qatarliq kishilik hoquq kéngishining mushu xildiki méxanizmlirini mesilini dawamliq sürüshte qilish jehette islahat élip bérishi kérek, dep qaraymen. Yeni, bir yighinda mesililer otturigha qoyulup, herqaysi döletler özining pikirlirini bérip bolghandin kéyin ashu mesililerni ayaghlashturush üchün néme tedbirler élinishi kérek yaki xitay u mesililerni ayaghlashturush üchün heriket qiliwatamdu?, dégenni sürüshte qilishi kérek, dep qaraymen. Méningche, mana bu jehette islahat élip bérilishi kérek. Bu Uyghurlarning nöwettiki weziyiti üchünmu intayin muhim”.

Birleshken döletler teshkilati “Uniwérsal qerellik qarap chiqish yighini” b d t ning xizmet sistémisidiki alahide yighinlarning biri bolup, uningda b d t gha eza 193 döletning kishilik hoquq weziyitige ayrim-ayrim qarap chiqilidu.

Xitayning kishilik hoquq xatirisige qarap chiqish yighinining aldinqi nöwetliki 2013-yili ötküzülgen idi. Gerche bu yighin kishilik hoquq kéngishi wujudqa keltürgen ehmiyetlik islahatlarning biri dep qaralsimu, emma yéqinqi yillardin buyan kishilik hoquq kéngishining xitaygha oxshash kishilik hoquqni éghir depsende qiliwatqan döletlerge qarita bir ünümlük tedbir qollinalmasliqi tenqid qozghighan idi. Yéqinda, amérika tramp hökümitining bu komitéttin chékinip chiqishi mana bu mesilini yene bir qétim kün tertipke élip kelgen. Kishilik hoquqni közitish teshkilati xitay ishliri diréktori soféy réchardson xanim radiyomizgha qilghan sözide kishilik hoquq kéngishidiki bu yighinlarda derhal bir netije alghili bolmisimu, uning ehmiyitige sel qarashqa bolmaydighanliqini bildürdi. Soféy xanim sözide: “Bizning kishilik hoquqni közitish teshkilatimiz b d t ning kishilik hoquq mesililirige qaraydighan institutlirining ajizliqi heqqidiki pikirlirimizni her waqit éniq otturigha qoyup kelgen. Kishilik hoquq kéngishimu shularning ichide, emma meyli néme bolushidin qet’iynezer bu orunlar mewjut bolup turushi kérek. Démokratik eller bu sorunlar arqiliq xitaygha oxshash kishilik hoquq xatirisi nachar orunlarni tenqidlishi we uninggha tedbir qollinishning yollirini izdesh kérek. Bu orunni kargha kelmeydu, dep amérika tramp hökümitige oxshash tashlap chiqip kétish xitaydek döletlerge yaraydu. Démek, b d t diki bu yighinlarda bir derhal bir konkrét bir netije chiqmighan bilen herqaysi döletlerning Uyghur mesilisi heqqide melumat igisi qilish, mesilini ashkarilash we döletlerning bésimini qolgha keltürüshte yenila intayin muhim” dep körsetti. irade

“Lagérlar Mesilisi” B D T We Awropa Parlaméntida Otturigha Qoyulmaqta

2018-06-26
D u q ning biryusséldiki xizmetchi xadimi ryan ependi b d t 38-nöwetlik kishilik hoquq kéngishi yighinida Uyghur diyaridiki lagérlar mesilisini otturigha qoymaqta. 2018-Yili 25-iyun, jenwe.

D u q ning biryusséldiki xizmetchi xadimi ryan ependi b d t 38-nöwetlik kishilik hoquq kéngishi yighinida Uyghur diyaridiki lagérlar mesilisini otturigha qoymaqta. 2018-Yili 25-iyun, jenwe.

 RFA/Ekrem

D u q “Lagérlar mesilisi” ni b d t we yawropa parlaméntida jiddiy téma haligha keltürüsh üchün tirishmaqta.

25-Iyun d u q ning biryusséldiki xizmetchi xadimi ryan ependi b d t 38-nöwetlik kishilik hoquq kéngishi yighinining 3-bölümide sözge chiqip, Uyghur diyaridiki lagérlar mesilisini tekrar tilgha alghan.

23-Iyun d u q programma yétekchisi pitér irwén we qurultay xadimi shehrizat b d t kishilik hoquq kéngishide Uyghur diyaridiki jaza lagérliri mesilisini otturigha qoyup bolghandin kéyin, 25-iyun ryan ependi bu témini yene bir qétim otturigha chiqirip, yighin ehlining diqqitini tartqan.

U mundaq dégen: “Men xeter astidiki xelqler teshkilatigha wakaliten söz qiliwatimen. Bir yildin artuq waqittin buyan, xitay kommunist hakimiyiti Uyghurlarni qattiq qamal astidiki lagérlargha bend qilmaqta. 2017-Yili apréldin bashlap tutqun qilin’ghan yüz minglighan Uyghurlar shara’iti intayin nachar bolghan lagérlarda éghir qiyin-qistaq astida azab-oqubet chekmekte. A’ililer parchilanmaqta. Minglighan insan iz-déreksiz yoqalmaqta. Hazirgha qeder az dégende onlighan Uyghurning jaza lagérlirida ölgenliki toghrisidiki xewerler ashkarilandi. Bu lagérlar kishilik hoquq ehdinamilirige xilap bolupla qalmay, xitay hakimiyitining meqsetlik halda élip bériwatqan assimilyatsiye siyasitini mejburiy ijra qilidighan, pütün bir étnik milletni yoqitish üchün qurulghan jaza lagéridur”.

Ryan ependi sözide yene shundaq dégen: “Bir yildin buyan yüzminglighan Uyghurlar qéyin-qistaqlar astida éziliwatqan, qattiq-azab-oqubet tartiwatqan, bu heqte uchurlar üzülmey tarqiliwatqan, xelq’ara axbarat wasitiliri toxtimay melumatlar élan qiliwatqan hemde Uyghurlar zar-zar qaqshawatqan bolsimu, kanadadin bashqa héch bir dölet b d t da bu toghruluq éghiz échip baqmidi. Kanada hökümet wekili bu yil 3-ayda b d t bu heqte qisqiche bolsimu resmiy pikir bayan qildi. B d t kishilik hoquq kéngishining sherqiy türkistandiki lagérlar toghruluq melumat élish, lagérlardiki Uyghurlargha ige chiqish mejburiyiti bar. B d t bu heqte aktip tedbir élishi lazim. Eger kishilik hoquqni qoghdashning dawamliq zörüriyiti bolsa, insanlarning hélimu barawer yashash heq-hoquqi kapaletke ige bolushi lazim dep qaralsa, u halda b d t ning bu ishqa jiddiy köngül bölüshini hemde derhal ünüm béreleydighan charilerge muraji’et qilishini soraymiz. Biz barliq döletlerning bu jehette dadil pikir bayan qilishini, Uyghurlargha ige chiqishini, xitaydin qorqmasliqini ümid qilimiz. Gep qilishning del peyti mana mushu”.

D u q re’isi dolqun eysa ependi bügün yawropa parlaméntida Uyghur diyaridiki lagérlar mesilisi heqqide ötküzülüwatqan yighin’gha ishtirak qiliwatqan bolup, u biryusséldin ziyaritimizni qobul qilghanda, aldi bilen b d t da qurultay xadimi ryan otturigha qoyghan mesile heqqide qarashlirini bayan qilip ötti.

D u q mu’awin re’isi perhat muhemmidi ependi bu heqte toxtalghanda, d u q ning ötken yili apréldin bashlap Uyghur diyaridiki jaza lagérliri mesilisini xelq’aralashturush üchün pa’al heriketke ötkenlikini ilgiri sürdi. Qurultay re’isi dolqun eysa ependi bolsa, bügün yawropa parlaméntida mexsus mushu jaza lagérliri mesilisi toghruluq yighin boluwatqanliqini eskertti.ekrem

Yawropa Parlaménti: “Tehdit Astida Qalghan Insanlar: Yüzminglighan Uyghurlar Xitay Lagérlirida Azablanmaqta”

2018-06-27
Yawropa parlaméntida ötküzülgen "Tehdit astida qalghan insanlar" namliq muhakime yighinidin bir körünüsh. 2018-Yili 26-iyun. Biryussél, bélgiye.

Yawropa parlaméntida ötküzülgen “Tehdit astida qalghan insanlar” namliq muhakime yighinidin bir körünüsh. 2018-Yili 26-iyun. Biryussél, bélgiye.

 RFA/Ekrem

Yawropa parlaméntida tesis qilin’ghan “Uyghur dostluq guruppisi” bilen “Yawropa xelq partiyesi” ning hemkarliqida 26-iyun küni bélgiye paytexti biryussélda “Tehdit astida qalghan insanlar: yüzminglighan Uyghurlar xitay lagérlirida azab chekmekte” namliq muhakime yighini ötküzüldi. Yighin’gha wakaletsiz milletler teshkilati, tehdit astidiki xelqler teshkilati, dunya Uyghur qurultiyi hemde yawropa parlaméntining bir bölük parlamént ezaliri, yawropa komissiyonining bezi ezaliri, tetqiqatchilar, siyasiyonlar hemde bélgiye we uninggha qoshna ellerdiki birqisim Uyghur jama’iti qatnashti.

Yighin’gha yawropa parlaméntining mu’awin re’isi fabiyo massimo ependi tebrik sözi ewetken bolup, wakaletsiz milletler teshkilatining xizmetchi xadimi lusiye xanim yighin muqeddimiside bu tebriknamini oqup ötti.

Tebriknamide munular tilgha élin’ghan: “. . . Men bügün otturigha qoymaqchi bolghan muhim téma del xitay hökümitining Uyghurlarni we tibetlerni chektin ashqan derijide basturushidur. Men shinjangning hazirqi weziyitidin köp endishe qilmaqtimen. Chünki xitay hakimiyiti shinjangni saqchi dölitige aylandurup qoydi. Téximu échinishliqi yéri shuki, xitay hakimiyiti bixeterlikni qoghdash bahaniside 100 minglighan Uyghurni jaza lagérlirigha solap, ularning méngisini yuyush we qiynash wasitilirini qollinip Uyghurlarning milliy, islami tuyghulirini yoqitishqa tirishiwatidu. Hemmimizni xushal qilidighan teripi bolsa-biz xitayning mustebit qilmishlirigha qarshi birlikte heriket qiliwatimiz. Uyghur dewasi bilen meshghul bolidighan türlük guruppilar, u n p o we muhajirettiki Uyghur teshkilatliri birliship, Uyghurlar tartiwatqan azab-oqubetlerni dunyagha, jümlidin yawropa ittipaqigha anglitish üchün heriket qiliwatimiz. Bu yil aprélda xitayning tosqunluqigha qarimay minglighan Uyghurlar biryussélda namayish qilip, yawropa parlaméntining küchlük diqqitini tartti. . .”

Tehdit astidiki xelqler teshkilatining mezkur yighin heqqidiki uqturushida yighinning meqsiti “Uyghur diyaridiki jaza lagérliri mesilisini resmiy yosunda yawropa ittipaqining xizmet küntertipige élip kirish we uni xelq’aralashturush” dep körsitilgen bolup, bu yighinda sözge teklip qilin’ghan d u q ning re’isi dolqun eysa ependi lagérlar mesilisi heqqide etrapliq doklat teqdim qildi.

Yighinda london uniwérsitéti sherqshunasliq instituti étno-muzika bölümining proféssori rachél harris xanimmu Uyghur élidiki “Yighiwélish lagérliri” mesilisi heqqide mexsus doklat teqdim qilip, jaza lagérlirining hersahediki Uyghurlargha keltürüwatqan ziyankeshliklirini bayan qilip ötti.

Yighinda yawropa parlaméntining hem kataloniye parlaméntining ezasi, yawropa parlaméntidiki “Uyghur dostluq guruppisi” ning qurghuchiliridin biri bolghan ramon tirémosa ependimu söz élip, “Biz kataloniye xelqi bilen sherqiy türkistan xelqi teqdirdashmiz. Silerning kürishinglar bizning we méning kürishimdur. Men yawropa parlaméntining bir ezasi bolush süpitim bilen yawropa parlaméntida Uyghurlarning heq-hoquqini qoghdaymen. Men her zaman Uyghurlarning yénida. Xitay hökümitining Uyghur xelqi üstidin élip bériwatqan insan qélipidin chiqqan basturush we teqiplirige lenet oquymen. Biz birlikte küresh qilip, bu dunyani özgertimiz,” dégen.

Yawropa parlaméntida 26-iyun küni ötküzülgen bu yighin’gha gollandiyedin bérip qatnashqan d u q medeniyet bölümining mes’uli zeynidin tursun ependimu ziyaritimizni qobul qilip, yighindin alghan tesiratlirini izhar qilip ötti.

Bu yil 5-ayning 15-küni yawropa parlaméntida Uyghur diyarining weziyiti heqqide mexsus guwahliq bérish yighini ötküzülgen bolup, d u q ning re’isi dolqun eysa ependi bu qétimqi yighinning 27-aprél bélgiye paytexti biryussélda ötküzülgen “5 Ming kishilik namayish” tin kéyin yawropa parlaméntida ötküzülgen 2-qétimliq muhim bir yighin bolghanliqini eskertti. ekrem

Xitayning Islam Dini Étiqadini Bashqurush Heqqidiki Mexpiy Höjjiti Jiddiy Diqqet Qozghidi

2018-06-27
Xitayning 2018-yilliq 4-nomurluq mutleq mexpiy höjjitining bash béti.

Xitayning 2018-yilliq 4-nomurluq mutleq mexpiy höjjitining bash béti.

 RFA/Méhriban

Xitayning islam diniy étiqadini bashqurush heqqidiki bir yürüsh mexpiy höjjetlirining foto resimliri yéqinda ashkarilan’ghanidi. Xitay merkizi hökümiti we Uyghur aptonom rayon da’iriliri teripidin tarqitilghan bu bir yürüsh höjjetlerde, nuqtiliq halda Uyghurlarning islam diniy étiqad pa’aliyetlirini kontrol qilish toghrisida yerlik hökümet ijra qilish telep qilin’ghan qattiq belgilime-chariler otturigha qoyulghan. Nöwette mezkur höjjetlerde ashkarilan’ghan mezmunlar jiddiy inkas qozghimaqta.

Chet’ellerdiki Uyghur teshkilatliridin dunya Uyghur qurultiyining diniy ishlar mudiri turghunjan ependi radiyomiz ziyaritini qobul qilip, xitay hökümiti teripidin bu yil 4-ayda élan qilin’ghan islam diniy étiqadini bashqurush heqqidiki bir yürüsh mexpiy höjjetlirining foto nusxilirining yéqinda ashkarilan’ghanliqini bildürdi.

Xitay merkiziy hökümet ishxanisining 2018-yil 4-ayning 19-küni tarqatqan “Nöwettiki weziyette islam dini xizmiti heqqidiki teklip layihisi” dep atalghan 24-nomurluq höjjiti we 2018-yil 5-ayning 12-küni ürümchi sheherlik hökümet teripidin tarqitilghan “Ürümchi shehirining ramzan we roza mezgilidiki diniy étiqad orunliri yaki xeterlik mesililerge höküm qilish we bir terep qilish chariliri” namliq bu ikki parche höjjette Uyghurlarni asas qilghan islam dinigha étiqad qilidighan milletlerning diniy étiqad pa’aliyetliri we diniy étiqad sorunlirini qattiq bashqurush telep qilinip, 10 nechche maddiliq konkrét belgilime-tedbirler élan qilin’ghan.

Xitay merkiziy hökümet ishxanisi teripidin tarqitilghan “Nöwettiki weziyette islam dini xizmiti heqqidiki teklip layihisi” de herqaysi ölke we aptonom rayonlardin “Xitay dölet ichidiki islam diniy étiqad rayonlirida xitay medeniyet en’enisidin yiraqlishish yaki yoqitish xahishi” cheklesh yaki tüzitish telep qilin’ghan. Höjjette bolupmu islam diniy pa’aliyet sorunliri bolghan meschitler qurulushi, diniy uslubtiki kiyinish, diniy pa’aliyet, diniy étiqad adetliri, diniy telim-terbiye we ereb tili öginishi qatarliqlarda “Ereblishish” ke cheklime qoyush telep qilin’ghan.

Mezkur höjjette yene xitayning chet’ellerdiki elchixanilirigha, xitay dölitidin chiqip chet’ellerde islam diniy heqqide diniy telim éliwatqan oqughuchilarni bashqurush tedbirliri heqqidimu belgilimiler chüshürülgen bolup, chet’ellerde islam diniy terbiyisi éliwatqan oqughuchilarning idiyiwi terbiye xizmitini ching tutush telep qilin’ghan.

Xitay hökümiti teripidin élan qilin’ghan höjjetlerning mezmunidin xewerdar ikenlikini bildürgen diniy ölima turghunjan ependining bildürüshiche, ular érishken bu bir yürüsh höjjetlerde nuqtiliq halda Uyghurlarning islam diniy pa’aliyetlirini kontrol qilish toghrisida yerlik hökümetlerning ijra qilishi telep qilin’ghan belgilime-charilermu otturigha qoyulghan.

Turghunjan ependi yene: “Ürümchi shehirining ramzan we roza mezgilidiki diniy étiqad orunliri yaki xeterlik mesililerge höküm qilish we bir terep qilish chariliri” ning mezmuni heqqide toxtaldi.

Turghunjan ependi bayanida, mezkur höjjettiki belgilimide ilgiriki yillarda élan qilin’ghan diniy étiqadni bashqurush heqqidiki herqandaq belgilime-höjjetlerge sélishturghanda, Uyghurlarning diniy étiqadini chekleshtiki qattiq tedbirler ashkara, yalingach we konkrét otturigha qoyulghanliqini bildürdi. U yene bu höjjette Uyghurlarning normal islam diniy étiqad pa’aliyetliri “Diniy radikalliq”, “Bölgünchilik” we “Térrorluq idiyisining ipadiliri” dep teswirlinip, diniy étiqad soruni bolghan meschitler bu xil idiyelerni tarqitidighan “Xeterlik orunlar” dep békitilishini “Diniy jehette zerbe bérishning yalingach ipadisi” dep eyiblidi.

Turghunjan ependi yene da’irilerning bu bir yürüsh höjjetlerni tarqitishtiki meqsiti heqqide öz qarishini otturigha qoyup, xitay hökümitining her xil chare tedbirler arqiliq Uyghurlarni “Dinsizlashturush” we “Xitaylashturush” meqsitini emelge ashurmaqchi boluwatqanliqini tekitlidi.
Chet’ellerdiki xitay weziyet analizchiliridin amérikida xitay tilida chiqidighan “Xitay mesililiri” zhurnilining bash muherriri wu fen ependining qarishiche, xitay kompartiye hökümitining “Diniy étiqadni xitaylashturush” teshebbusi emeliyette “Diniy étiqadni basturush, diniy étiqadni kommunistik partiyining nezeriyisige boysundurush” xahishidin ibaret bolup, nöwette xitay hökümiti mushu yolda mangmaqtiken.

Wu fen ependi radiyomiz ziyaritini qobul qilghanda mundaq dédi: “Islam dinini öz ichige alghanda, nöwette xitay hökümiti tibetlerning lama dini, katolik dini qatarliq dinlargha qaratqan basturush siyasitini bu dinlarni xitaylashturush xizmitini kücheytish arqiliq élip bériwatidu. Ular dinni özgertish, dinni xitay medeniyitige tetbiqlash, dinni kommunizm idiyisige maslashturushni küchep terghib qiliwatidu. Netijide, bu xil özgertishni qobul qilmighan diniy muxlislar ‘diniy radikalliq’ qalpiqi kiydürülüp qattiq basturuluwatidu.”

Nöwette xelq’ara taratqular xelq’aradiki diniy kishilik hoquq teshkilatliri, tetqiqatchilar teripidin ashkarilan’ghan xewer we doklatlardin melum bolushiche, xitay hökümiti teripidin “Terbiyilep özgertish merkezliri” namidiki lagérlargha qamalghan Uyghurlar bir milyondin ashidighan bolup, bularning ichide xelq ichide tonulghan diniy zatlar, chet’ellerde diniy telim alghan oqughuchilardin bashqa yene islam diniy étiqadi pa’aliyetlirini normal ada qilip kéliwatqan Uyghurlarningmu bu orunlargha türkümlep qamalghanliqi ashkarilanmaqta. méhriban

Xitay Uyghur Rayonidiki Edebiyat Sen’etchiler Arisida “Milliy Bölgünchilikke Zerbe Bérish” ni Tekitlidi

2018-06-27
Uyghur aptonom rayonluq edebiyat-sen'etchiler birleshmisining 8-nöwetlik qurultiyidin körünüsh. 2018-Yili 24-iyun, ürümchi.

Uyghur aptonom rayonluq edebiyat-sen’etchiler birleshmisining 8-nöwetlik qurultiyidin körünüsh. 2018-Yili 24-iyun, ürümchi.

Social Media

“Shinjang géziti” qatarliq xitay menbeliridin qarighanda, 6-ayning 24-küni ürümchide Uyghur aptonom rayonluq edebiyat-sen’etchiler birleshmisining 8-nöwetlik qurultiyi échilghan.

Chet’ellerdiki Uyghurche ijtima’iy taratqulardiki bu heqtiki inkaslarda, bir qisim dangliq Uyghur yazghuchi-sha’irliri, sen’etkarliri arqimu arqa tutqun qilinip lagér we türmilerge élip kétilgen, bir qisim kitablar cheklen’gen, bu edib we sen’etkarlarning teqdiridinmu xewer yoq turuwatqan bir peytte échilghan mezkur qurultaygha Uyghur aptonom rayonluq partkomning sékrétari chén chüen’go, Uyghur aptonom rayoni re’isi shöhret zakirningmu qatniship éytqan qattiq sözlirining da’irilerning Uyghur edebiyat sen’et sahesini kontrol qilishqa tutqan jiddiy pozitsiyesini körsitip béridighanliqi munazire qilinmaqta. Derweqe chén chüen’go yighinda, sotsiyalistik edebiyat-sen’et xizmitini güllendürüshke kapaletlik qilish heqqide mexsus söz qilghan bolup, uning bayanliri xitay da’irilirining edebiyat-sen’et sépide, “Ikki yüzlimichi” dégen namda tazilashni dawamlashturidighanliqidin dérek béridiken. Xitay metbu’atlirining xewerliridin ashkarilinishiche, qurultayda “Milliy bölgünchilikke zerbe bérish”, “Pantürkizm we pan islamizmgha qarshi turush”, “Tarixni burmilash söz-heriketlirige qarshi” turush, “Ikki yüzlimichilerge zerbe bérish” qatarliqlar tekitlen’gen.

Yighinda hörmetke sazawer we péshqedem serxiller körünmeydu 

Uyghur aptonom rayonluq edebiyat-sen’etchiler birleshmisining 8-nöwetlik qurultiyining munasiwetlik süretliridin aptonom rayonning edebiyat-sen’et sahesining wekilliri ichide tonulghan péshqedem yazghuchilar, péshqedem sen’etkarlarning séymasi körünmisimu emma, Uyghur aptonom rayonining alaqidar tarmaqliridiki mes’ullar, abdukérim abliz, adil hoshur, memetjan rozi dégendek, Uyghur sen’et sahesidiki bir qisim aktiplarning tallap yighin’gha qatnashturulghanliqi melum.

Chet’ellerdiki Uyghur közetküchilerdin xelq’ara qelemkeshler Uyghur merkizining bash katipi en’gliyediki eziz eysa we Uyghur akadémiyesining re’isi abdulhemit qaraxan ependiler xitay hökümitining Uyghur diyaridiki edebiyat sen’et sahesidikilerge qoyghan telepliri heqqide mulahize yürgüzüp, xitay da’irilirining nöwette Uyghur edebiyat sen’etchilirige qaratqan teqiblesh siyasitini 3 nuqta boyiche analiz qildi.

“Ikki yüzlimichiler” ni tartip chiqish dawamlishidu

Chén chu’en’go yighinda qilghan sözide siyasiy idé’ologiye jehette edebiyat-sen’et sahesidikilerdin qet’iy halda ijtima’iy muqimliq we ebediy eminlik bash nishani üchün xizmet qilishni telep qilghan bolup, u hergiz “Ikki yüzlimichilik” qilmasliq, “Ikki yüzlimichi” bolmasliq kérek dep tekitligen.

Buninggha inkas qayturghan Uyghur akadémiyesi re’isi abdulhemit ependi: “Xitay da’iriliri tonulghan töhpikar Uyghur serxilliridin, sen’et sahesidin abduréhim hémit, ablajan awut, eysajan, abduqadir yar éli qatarliqlar, edibler we proféssorlardin abduqadir jalalidin, yalqun rozi, muxter bughra, ebeydulla turdi, arslan abdulla, rahile dawut we bashqilarni qamap, en’eniwi medeniyitimiz we sen’itimizge buzghunchiliqlarni élip bérishni dawamlashturdi. Chén chüen’go qatarliqlarning sözliri ularning bu xil milliy medeniyetke buzghunchiliq qilish siyasitini dawamlashturidighanliqining béshariti” dep körsetti.

Gerche, ijtima’iy taratqular arqiliq tariliwatqan abdulhemit ependi tilgha bu shexslerning bezilirining lagérlargha élip kétilgenliki hetta késilgenliki delillen’gen, edebiyat sen’et sahesidiki yene nurghun Uyghurlarning yoqap ketkenliki éniq bolsimu, biraq xitayning axbaratqa bolghan kontrolluqining küchiyishi sewebidin ularning teqdiri heqqide toluq melumatqa ige bolush qiyin bolmaqta.

Uyghur qelemkeshler merkizi bash katipi eziz eysa ependi bolsa, xitay Uyghur diyarini pütünley munqerz qilip, Uyghur rayonining barliq bayliqlirini changgiligha éliwalghan teqdirdimu, emma medeniyet jehette Uyghurlarni boysunduralmaywatqanliqini, Uyghurlarning yüksek tarixi we medeniyiti aldida xitay kommunistlirining özige bolghan ishenchisining ajizliqini bildürdi.

Xitayning éstétik arzusi boyiche ijad qilish telep qilin’ghan 

Xitay hökümiti edebiyat sen’etchilerge achqan bu qurultiyida bu sahedikilerning buningdin kéyinki ijadiyitigimu yol békitip bergen bolup, chén chu’en’go bu heqte toxtalghanda ijadiyet ishlirida “Jungxu’a medeniyitidin aktip küch qobul qilip junggoning qimmet qarishini tarqitidighan, jungxu’a medeniyitining rohini gewdilendüridighan, junggoluqlarning éstétik arzusini eks ettüridighan téximu köp munewwer eserlerni tiriship ijad qilish we ishlepchiqirish kérek. Dep tekitligen. Shöhret zakir yighin’gha riyasetchilik qilghanda, “Pan’islamizm”, “Pantürkizm” idiyesining zehirini qet’iy tazilap, “Üch xil küch” ke qarshi qet’iy küresh qilip, shinjangning ijtima’iy muqimliqi we ebediy eminlikni ilgiri süzüshni medeniyet tiriki bilen teminlep, téximu qudretlik meniwi küch mujessemlishi kérek.” dep otturigha qoyghan.

Ablimit qaraxan ependi xitayning Uyghurlarning tarixi medeniyiti we sen’itini yoqitishni meqset qilghan siyaset we teshwiqatlirida tarixni burmilash arqiliq Uyghurlarni türki milletlerge ortaq medeniyet menbesidin ayrip üchün ularning milliy irqiy qandashliqinimu étirap qilmay, yalghan tarix yasash arqiliq, Uyghurlarni we Uyghurlarning en’eniwi-medeniyet sen’itinimu xitaylashturushqa hetta dinnimu xitaylashturushqa urunuwatqanliqini körsitip béridu dep tenqid qildi.

Eziz eysa ependining qarishiche, bir milletning edebiyat-sen’iti shu millet xelqning chin ré’alni hayati we arzusini eks ettürüp béreligende uning qimmiti bolidu, edebiyat sen’et eserlirimu siyasettin xali halda erkin roh we chinliqni menbe qilalighanda issitikiliq bir eser bolalaydu. Eziz ependi bu heqte “Xitay hökümitining edebiyat sen’et sahesidikilerni siyasiy ijadiyetke zorlinishning özini pütünley medeniyet qirghinchiliqi déyishke bolidu” dep körsetti.

Ixtisasliqlarni tallash sherti “Partiyege sadiq” bolush 

Da’irilerning edebiyat-sen’et sahesige qaratqan kontrolluqi ixtisas igilirini qandaq tallash we terbiyeleshke qoyghan telipidinmu gewdilik ipadilen’gen bolup, “Partiyege sadiq, weten’ge sadiq, ishinishke we tayinishqa bolidighan edebiyat-sen’et ixtisasliqlar qoshuni qurup chiqish” ni tapshurghan.

Abdulhemit ependi xitayning edebiyat sen’et saheside élip bériwatqan bu xil siyasitini tenqidlep: “Bular xitayning Uyghurlargha medeniyet qirghinchiliqi élip bériwatqanliqi, xitay ikkinchi qedemde bu siyasitini Uyghurlar bilen medeniyet ortaqliqi bolghan qérindash millet we qérindash ellerge qarap kéngeytidighanliqidinmu dérek béridu, Uyghur medeniyitidek dunya medeniyitige öchmes töhpiler qoshqan bir medeniyetning yoqilishi insaniyet medeniyitidiki chong yoqitish bolidu” dédi.

Uyghur akadémiyesi re’isi abdulhemit ependi yene teqibleshke uchrawatqan Uyghur edebiyat-sen’etchilirining awazi bolush, ulargha ige chiqish üchün, mezkur jem’iyetning mexsus bir doklat teyyarlap, dunya jama’etchilikining diqqitige sunush teyyarliqida ikenliki bildürdi.

Eziz eysa ependining qarishiche, “Tarixtin buyan intayin éghir bedeller tölep kéliwatqan Uyghur xelqi bu nöwetmu yenila ornidin des turalaydu. Chünki Uyghurlar shundaq shanliq we küchlük medeniyetning sahibi, bu tragédiyedin yene saq qalidu, téximu küchlinidu.”

Uyghur aptonom rayonluq edebiyat-sen’etchiler birleshmisining 8-nöwetlik qurultiyi 6-ayning 25-küni yépilghan. Birleshmining yéngidin saylap chiqilghan rehberlik apparatida Uyghurlardin gheyret asim re’islikke, bextiyar bawudun mu’awin re’islikke saylan’ghan bolup, ular ikki yüzlimichilikke qarshi maqale élan qilip deslepki qedemde ashkara pozitsiye bildürgen kadirlar idi.gülchéhre

Gherb Elliri B D T da Lagérlar Mesilisini Otturigha Qoydi we Xitayni Qattiq Eyiblidi

2018-06-28
B d t kishilik hoquq kéngishining 38-nöwetlik yighinida shwétsariye wekili sözlimekte. 2018-Yili 28-iyun, jenwe.

B d t kishilik hoquq kéngishining 38-nöwetlik yighinida shwétsariye wekili sözlimekte. 2018-Yili 28-iyun, jenwe.

 webtv.un.org

27-Iyun gherb démokratik elliri b d t da xitaydiki “Yighiwélish lagérliri” mesilisini resmiy otturigha qoydi.

Bu hepte b d t we yawropa parlaméntida Uyghur diyaridiki “Yighiwélish lagérliri” mesilisi tekrar otturigha qoyulup, xelq’araning diqqitini yene bir qétim jelp qildi.

23-Iyun we 25-iyun künliri b d t kishilik hoquq kéngishining 38-nöwetlik yighinida hemde 26-iyun yawropa parlaméntida ötküzülgen “Tehdit astidiki insanlar: yüzminglighan Uyghurlar xitayning jaza lagérlirida azablanmaqta” namliq yighinda Uyghur diyaridiki lagérlar mesilisi otturigha qoyulup, dunya jama’itining qiziqishini qozghighan idi. 27-Iyun küni Uyghur diyaridiki lagérlar mesilisi b d t 38-nöwetlik kishilik hoquq kéngishi yighinining 4-bölümide gherb démokratik elliri teripidin biwasite otturigha qoyulup, xitay hakimiyitige nisbeten éghir diplomatik bésim peyda qildi.

Jenwediki b d t merkizidin ziyaritimizni qobul qilghan dunya Uyghur qurultiyining re’isi dolqun eysa ependi 38-nöwetlik kishilik hoquq kéngishi yighinida bulghariye wekilining yawropa ittipaqigha wakaliten sherqiy türkistandiki yighiwélish lagérliri mesilisini resmiy otturigha qoyghanliqini we buning yawropa ittipaqining Uyghurlar mesilisi toghrisidiki resmiy qarishi ikenlikini bildürgenlikini tilgha aldi.

Bir kün ilgiri yawropa parlaméntida ötküzülgen “Tehdit astida qalghan insanlar: yüzminglighan Uyghurlar xitayning jaza lagérlirida azablanmaqta” namliq yighin’gha ishtirak qilghan gollandiyediki Uyghur siyasiy aktipliridin zeynidin ependi yawropa ittipaqi aldida 4 -ayning 27-küni ötküzülgen “5 Ming kishilik namayish” ning gherb ellirige belgilik derijide tesir körsetkenlikini, Uyghurlar mesilisini yawropa ittipaqining xizmet üstilige tashlighanliqini tilgha alghan idi.

Yighinda gérmaniye, en’gliye, firansiye, shwétsariye qatarliq döletler Uyghur diyaridiki lagérlar mesilisini otturigha qoyup, xitay hakimiyitini qattiq tenqid qilghan. Norwégiye, chéx jumhuriyetliri xitaydiki kishilik hoquq weziyitini eyibligen.

Emma xitay hökümiti jinayetlirini étirap qilmighanning üstige gérmaniye, shwétsariye qatarliq gherb döletlirige qarshi inkas qaturup özlirini aqlighan hemde özlirining milliy siyasitining nahayiti aqilane ikenlikini bazargha salghan.

Netije étibari bilen Uyghur diyaridiki lagérlar mesilisi b d t yighinida tunji qétim köp dölet wekilliri teripidin otturigha qoyulghan we xitaygha nisbeten agahlandurush signali chélin’ghan. D u q ning re’isi dolqun eysa ependi bu yighinning aldi keynide diplomatik pa’aliyetlirini keng qanat yaydurghan.

B d t diki yighin jeryanida Uyghur musapirliri mesilisimu muhim téma bolghan. Qurultay re’isi dolqun eysa ependi b d t muhajirlar komissarliqining yuqiri derijilik emeldarliri bilen Uyghur musapirlar mesiliside jiddiy söhbetleshken.ekrem

Kelpin Nahiyeside 3 yerde “Yépiq Terbiyelesh Lagéri” Barliqi Ashkarilandi

2018-06-28
Melum "Yighiwélish lagéri" aldida pos turuwatqan xitay saqchi.

Melum “Yighiwélish lagéri” aldida pos turuwatqan xitay saqchi.

 BBC

Muxbirimizning eng yéqinqi éniqlashliri dawamida aqsuning kelpin nahiyeside 3 orunda “Yépiq terbiyelesh lagéri barliqi, bulardin birining kelpin nahiyelik qatnash idarisining yénida, yene birining yürchi yézisida ikenliki, 10 ming nopusluq yürchi yézisidin 2 ming kishining lagérda ikenliki ashkarilandi.

Hörmetlik radiyo anglighuchilar, xitayche beydu uchur amirida xitayning 2013 ‏-yilliq nopus statistikigha asasen kelpin nahiyeside 49 ming nopus barliqi, buning 97 ni Uyghurlar teshkil qilidighanliqi qeyt qilin’ghan. Biz mana bu kichik nahiyediki “Yépiq terbiyelesh lagérliri” ning sani we orni heqqide melumat élish üchün kelpin nahiyesidiki alaqidar idare-jem’iyet we saqchixanilargha téléfon qilduq.

Téléfonimizni qobul qilghan aqsu wilayetlik j x idarisining bir xadimi ehwalni kelpin nahiyelik j x qomandanliq merkizidin sorishimizni tewsiye qildi. Emma kelpindiki qomandanliq merkizi we yürchi yéziliq siyasiy-qanun ishxanisi qatarliq orunlardiki xadimlar bu heqtiki so’allirimizghila emes, hetta bizge téléfon alaqe uchuri bilen teminleshnimu ret qildi.

Kelpin bazarliq saqchixanining bir xadimi özi ishlewatqan saqchixanining bazar ichidiki her ikki “Terbiyelesh merkizi” ge yiraq ikenlikini bayan qilish arqiliq kelpin bazar ichide ikki orunda lagér barliqini ashkarilidi.

Yene beydu uchur ambirida bayan qilinishiche, kelpin nahiyesi kelpin baziri, achal yézisi, yürchi yézisi, gezlik yézisi we xulyang yézisidin ibaret 4 yéza, bir bazardin teshkillen’gen iken. Biz bu yéza-bazarlardimu yighiwélish lagérlirining bar-yoqluqini éniqlash üchün yéziliq siyasiy qanun ishxanisi we saqchixanilargha téléfon qilduq. Yürchi yéza ara’aymaq kentining amanliq mudiri özining kelpindiki ikki lagérdin xewiri barliqini bayan qildi. Uning bayan qilishiche, bu ikki lagérdin biri nahiyelik qatnash idarisining yénida, yene biri yürchi yéziliq hökümetning yénida iken. Kelpin bazarliq saqchi xadimimu, kelpin bazar ichidiki ikki lagérdin birining qatnash idarisining yénida ikenlikini ashkara qildi.

Matéryllarda körsitilishiche, yürchi yézisi ara’aymaq, töwen qum’ériq, yürchi, tom’ériq qatarliq 7 kenttin teshkillen’gen bolup, yézining omumi nopusi 11 ming etrapida iken. Ara’aymaq kent amanliq mudiri yürchi yézisidin nöwette 2000 che kishining lagérda ikenlikini tilgha aldi.

Kelpin nahiyelik partkom teshkilat bölümining bir xadimi lagérlar mesilisining sezgür bir mesile ikenliki, uning üstige nöwettiki weziyetning tolimu jiddiy ikenlikini eskertip, bu heqtiki uchurlarni ashkarilashqa bolmaydighanliqini éytti.

shöhret hoshur

Xitay b d t Kishilik Hoquq Kéngishi Yighinda Lagérlar Mesilisi Boyiche Qattiq Bésimgha Duch Keldi

2018-06-28
Birleshken döletler teshkilati kishilik hoquq kéngishining 38-nöwetlik omumiy yighinida yawropa ittipaqi wekili soz qilmaqta. 2018-Yili 27-iyun, jenwe.

Birleshken döletler teshkilati kishilik hoquq kéngishining 38-nöwetlik omumiy yighinida yawropa ittipaqi wekili soz qilmaqta. 2018-Yili 27-iyun, jenwe.

 webtv.un.org

Birleshken döletler teshkilati kishilik hoquq kéngishining 38-nöwetlik omumiy yighini jenwede dawam qilmaqta. Mezkur kéngeshning 27-iyun künidiki yighinida herqaysi dölet wekilliri özlirining bayannamisini oqup ötti. Shu kündiki yighinda yawropa ittipaqi bilen birlikte yene 6 dölet wekili xitay hökümitining Uyghurlargha yürgüzüwatqan éghir kishilik hoquq depsendichilikini tenqid qildi. Ularning bayanliridiki eng muhim nuqta Uyghur élida “Yépiq terbiye” namidiki “Yighiwélish lagérliri” ning mewjutluqi idi. Xitay hökümiti “Yépiq terbiye lagérliri” ning mewjutluqini inkar qiliwatqan bir shara’itta buning ehmiyitining zorluqi ilgiri sürülmekte.

27-Iyun künidiki omumiy yighinida xitayning kishilik hoquq weziyitini tenqid qilip, Uyghur diyaridiki “Yépiq terbiye merkezliri” mesilisini ochuq tilgha alghan dölet we organlar bolsa yawropa ittipaqi, gérmaniye, en’gliye, firansiye we shiwitsariyedin ibaret.

Yighinda bulghariye wekili özining yawropa ittipaqi we uninggha eza döletlerge wakaliten töwendiki bayannamini oqup ötidighanliqini éytti. U sözining xitaygha a’it qismida “Yawropa ittipaqi xitayning shinjang rayonida ‘qayta terbiye lagérliri’ ni dawamliq kéngeytiwatqanliqidin qattiq endishe hés qilmaqta,” dédi. Yawropa ittipaqi bayanatida yene xitay hökümitining türmilerdiki barliq kishilik hoquq pa’aliyetchilirini derhal qoyuwétishke we ularning türmilerde qéyin-qistaqqa uchrash mesilisini tekshürüshke chaqirghan.

Gérmaniye wekili yighinda töwendikilerni bayan qilghan: “Hörmetlik mu’awin re’is. Gérmaniye yawropa ittipaqining bayanatini qollaydu. Gérmaniye yene se’udi erebistan, pakistan, iran, iraq, misir we xitayda ölüm jazalirining keng da’iride ijra qiliniwatqanliqidin qattiq endishe qilmaqta. Bu döletler adil bolmighan sotlarni we qéyin-qistaqlarni ijra qilmaqta. 18 Yashqa toshmighanlarghimu ölüm jazasi bériliwatqanliqi heqqidiki ispatlar xelq’araliq kishilik hoquq xitabnamisining ochuq-ashkara depsende qilghanliqtur. . . Biz xitaydiki barghanséri chékinip méngiwatqan kishilik hoquq weziyitidinmu endishe qiliwatimiz bolupmu Uyghurlar we bashqa az sanliq milletler, diniy guruppilar hem tibetlerning ehwalidin qayghurmaqtimiz. Biz xitayda diniy erkinlik, pikir we yighilish erkinlikining éghir derijide depsende qiliniwatqanliqigha shahit bolduq. Biz xitay hökümitini ‘yépiq terbiye lagérliri’ ni derhal taqashqa chaqirimiz. ”

Gérmaniye wekili yene xitay türmiliride yétiwatqan ilham toxti we guy mingxey qatarliq wijdan mehbusliriningmu derhal azad qilinishi kéreklikini eskertken.

Arqidin en’gliye wekilimu bayannamisining xitaygha a’it qismida “Biz xitay hökümitining az sanliq milletlerge we shundaqla xitaydiki étiqad erkinlikige qoyuwatqan cheklimiliridin qayghurmaqtimiz shundaqla tibet we shinjang rayondiki ‘yépiq terbiye lagérliri’ heqqidiki xewerler bizni endishige salmaqta,” dégen. En’gliye wekili sözide yene xitay hökümitining tinchliq yoli arqiliq özining asasiy qanunda belgilen’gen hoquqliri da’iriside heriket qilghanlarni qoyuwétishke chaqirghan.

Shwétsariye bolsa Uyghur diyaridiki “Yépiq terbiye lagérliri” ni ochuq tilgha alghan döletlerning biri bolup, shwétsariye wekili sözide mundaq dégen: “Xitay hökümitining shinjang rayonida ‘yépiq terbiye lagérliri’ ni yolgha qoyuwatqanliqi heqqidiki intayin ishenchlik xewerler shwétsariye hökümitini qattiq oylandurdi. Uyghurlar xitay hökümitining qanunsiz, öz meyliche tutqun qilish herikitining asasliq nishani bolmaqta. Biz xitay hökümitini tutqun qilin’ghanlargha qanun boyiche sotqa tartishqa chaqirish bilen birge xitay hökümitini öz dölitidiki az sanliq milletlerning eqelliy heq-hoquqlirigha, erkinlikige hörmet qilishqa we ulargha milliy ayrimichiliq siyasiti yürgüzmeslikke chaqirimiz.”

Firansiye wekili sözide xitaydin Uyghur élidiki “Yépiq terbiye lagérliri” gha chüshenche bérishni telep qilghan. Yighinda chéx jumhuriyiti we finlandiye bolsa xitayning kishilik hoquq xatirisini bahalashta özlirining meydanining yawropa ittipaqi bilen oxshash ikenlikini bildürgen.

Yighin jeryanida xitay wekilige ikki qétim söz qilish pursiti kelgen. Buning biri, bashqa döletlerge oxshash herqaysi döletlerning kishilik hoquq xatirisi heqqide xitayning bayanatini otturigha qoyush bolsa, yene biri kishilik hoquq xatirisi tenqidlen’gen dölet bolush süpiti bilen bu tenqidlerge jawab bérish üchün bérilgen waqit idi. Her ikki pursette xitay wekili yuqiriqi xitayni tenqid qilghan döletlerni eyibligen. Xitay wekili birinchi qétimliq sözide yuqiriqi yawropa döletlirini ayrim-ayrim tilgha élip, bu döletlerni “Öz dölitige kelgen musapirlarni qobul qilmidi, ulargha yaxshi mu’amile qilmidi, ulargha irqiy ayrimichiliq qiliwatidu,” dégendek sözler bilen eyibligen.

Xitay wekili ikkinchi qétimliq sözidimu yene bu döletlerni tenqid qilish bilen birge xitayning qanun arqiliq idare qilinidighan dölet ikenlikini, xitayning Uyghur éli we tibet rayonlirida közge körünerlik tereqqiyatlarni barliqqa keltürgenlikini ilgiri sürüsh bilen birge, özlirining bu rayonlarda milliy bölgünchilik, térrorluq we zorawanliq heriketlirini basturuwatqanliqini ilgiri sürgen. irade

Amérika Dewlet Ishliri Ministirliqi: “Uyghurlarning Tutqun Qilinishi Ularning A’ililirining Suyi’istémal Qilinishini Kücheytishi Mumkin”

2018-06-28
Kochida adem tutuwatqan xitay eskerliri we ulargha yol bashlighuchilar. 2009-Yili 6-iyul, ürümchi.

Kochida adem tutuwatqan xitay eskerliri we ulargha yol bashlighuchilar. 2009-Yili 6-iyul, ürümchi.

 AP

Amérika dölet ishliri ministirliqi peyshenbe küni 2018‏-yilliq adem etkeschilik doklati élan qilip, xitayning Uyghurlargha qaratqan siyasitining Uyghurlarning adem etkeschilikining ziyankeshlikige uchrishini kücheytidighanliqini agahlandurdi.

Doklatta qeyt qilinishiche, xitayning Uyghurlarni keng kölemlik tutqun qilip, “Terbiyelesh lagérliri” gha qamishi ularning qaranchuqsiz qalghan a’ililirining adem etkeschilik qilmishining suyi’istémal qilishigha uchrishini kücheytidiken shundaqla xitayning ishqa orunlishish jehettiki kemsitish siyasiti buning küchiyishige yol achidiken. Amérika dölet ishliri ministirliqining 476 betlik mezkur doklatida dunyadiki her qaysi döletlerning ötken bir yilliq adem etkeschilikige qarshi turush jehettiki ipadisige baha bérilgen.

Doklatta Uyghurlar heqqide déyilgen: “Bezi xewerlerge qarighanda, xitay hökümiti on minglighan yaki yüz minglighan Uyghurni tutqun qilip, ularni siyasiy jehettin qayta -terbiyelesh meqsitide alahide tutup turush orunlirigha yollighan. Halbuki, bu qilmish tutqunlarning qaranchuqsiz qalghan a’ililirining suyi’istémalgha uchrishini kücheytishi mumkin iken.” doklatta yene xitayning Uyghurlarni ishqa orunlashturushtiki kemsitish siyasitining yuqiriqidek suyi’istémalgha yol achidighanliqi tekitlinip, “Uyghurlarning melum sahelerde ishqa orunlishishini chekleshtek resmiy siyasetning tesiri belki ularni téximu asan suyi’istémalgha uchraydighan orun’gha chüshürüp qoyushi mumkin,” dep körsitilgen.

Amérika dölet ishliri ministiri mayk pompéyo peyshenbe doklat élan qilish munasiwiti bilen ötküzülgen axbarat yighinida adem etkeschilikige qarshi küreshte ghelibe qilish üchün herqaysi döletlerning yerlik ammini qozghishi kéreklikini bildürgen. Pompéyo mundaq dégen: “Eger biz bu küreshte ghelune qilimiz deydikenmiz, her qaysi döletler yerlik ammini qozghap, adem etkeschilik qilmishlirini utuqluq bayqishi we bu mesilini hel qilidighan yerlik tedbirlerni élishi kérek. Biz her yili qilip kelgendek bu yilliq doklatimizdimu qaysi döletlerning bu ishqa tirishchanliq körsetkenlikini, qaysi döletlerning sel qarighanliqini körsitip öttuq.”

Lékin bezi Uyghur pa’aliyetchiler amérika hökümitining doklatlirida Uyghurlarning ehwaligha téximu keng we etrapliq orun bérilishi kéreklikini bildürdi. Amérika Uyghur birleshmisining re’isi ilshat hesenning qarishiche, amérika hökümiti buninggha bir xil jem’iyet hadisisi, dep qarimasliqi kérek iken.

Ilshat hesen mundaq dédi: “Amérika hökümiti we gherb dunyasi buninggha yéterlik qarimaywatidu. Ularning pash qiliwatqini az sandiki bir qismi. Buninggha hakimiyet shérik, hakimiyetning qoli bar. Bu ishta xitayning her qaysi ölkilerdiki saqchiliri bilen qara jem’iyetlerning munasiwiti bar. Shunga amérika buninggha bir xil jem’iyet hadisisi dep qarishi yéterlik emes. Buni téximu keng kölemde téximu inchike tekshürüshi, tekshürüsh bilen cheklinip qalmay, buninggha bésim ishlitishi kérek.”

Amérikidiki bezi xitay weziyet analizchilirining qarishiche, Uyghurlarning keng kölemlik “Yighiwélish lagérliri” gha solinishi adem etkeschilirining ularning qaranchuqsiz qalghan bala-chaqlirigha köz tikishi, ularni suyi’istémal qilishigha purset yaritip béridighanliqi ré’alliq iken. Amérikidiki xitay weziyet analizchisi xu ping ependi bu ehwalni xitay hökümiti keltürüp chiqarghanliqini bildürdi.

Xu ping mundaq deydu: “Yüz minglighan Uyghurni atalmish “terbiyelesh lagérliri” gha solishi intayin qebih, intayin rezil bir kishilik hoquq qilmishi. Bu ehwal a’ililerning weyran bolushini, kichik balilarning xeterge muptila qilip, her jinayi guruhlargha jümlidin adem etkeschilirige purset yaritip berdi. Bu yerde xitay hökümiti a’ililerni weyran qilip, eng chong adem etkeschilik rolini oynidi. Tinchliq shara’itida bir milletke qaritilghan bu xil qebih qilmish natsistlarning yehudiylargha qilghan qilmishi bilen héchqandaq perqi yoq. Shunga, bu mesile xelq’ara jem’iyetningla emes, keng xitay xelqiningmu diqqiti we naraziliqini qozghishi kérek.”

Uning qarishiche, Uyghur rayonida yüz bergen adem etkeschilik weqelirining xaraktéri bashqa rayonlargha oxshimaydiken. U mezkur rayondiki bu qilmishlargha hökümetning sewebchi bolghanliqini bildürdi.

Xu ping mundaq deydu: “Uyghur rayonidiki ehwallar bashqa rayonlardiki adem etkeschilik weqeliri yaki balilarni élip sétish qilmishlirigha oxshimaydu. Bashqa rayonlarda bu qilmishlar hökümet yaxshi qoghdimighanliqi üchün yüz bériwatidu, lékin shinjangda hökümet yaxshi qoghdimighanliqi üchün emes, belki buni uning a’ililerni weyran qilip, balilarni yétim qoyushtek qilmishi keltürüp chiqiriwatidu. Bu kishilerge nahayiti éniq bolghan mesile.”

Amérika dölet ishliri ministirliqining doklatida yene hashar mesilisi heqqide toxtilip, aptonom rayon da’irilirining 2017‏-yili 2‏-ayda hasharning pütünley bikar qilin’ghanliqini élan qilghan bolsimu, lékin bu qararning resmiy ijra qilin’ghan yaki qilinmighanliqi éniq emeslikini bildürgen. Doklatta “Ötken bir yilda mejburiy emgekning shinjangda yolgha qoyulghanliqini delilleydighan héchqandaq xewer bérilmidi. Lékin kishilik hoquq teshkilatliri mejburiy emgekning hashar namida yérim qoralliq yérim ishlepchiqirish teshkilati bolghan shinjang ishlepchiqirish-qurulush bingtu’enining nazariti astida yolgha qoyulup kéliwatqanliqigha diqqet qilip kelgen idi,” déyilgen.

Ilshat hesen ependining qarishiche, hasharning toxtap qélishi Uyghurlarning keng kölemlik “Yighiwélish lagérliri” gha solinip, hashargha chiqidighan adem qalmighanliqi bilen munasiwetlik iken. U mundaq deydu: “Mundaq dégen waqitta bir milyondek Uyghurning lagérgha kirip qélish mesilisi adettiki mesile emes. Ularning köp qismi asasen chonglar, yéshigha toshqan qiran kishiler bolghanliqi üchün hazir hashargha élip chiqqudek adem qalmidi. Chünki bularning hemmisi yaki türmide yaki lagérlarning ichide. Bu ehwalda hashargha élip chiqqudek emgek küchi qalmighanliqidin boluwatidu dep qarimaymen.”

Amérika dölet ishliri ministirliqining bu yilliq doklatida xitay yene adem etkeschilikige qarshi turush jehettiki ehwali nachar 3‏-derijilik döletler tizimlikige kirgüzülgen. Doklatta qeyt qilinishiche, xitay ötken bir yilda adem etkeschilikige qarshi bezi tedbirlerni alghan bolsimu, lékin uning adem etkeschilirini, adem etkeschilirige chétishliq emeldarlarni jazalash, etkeschilikning aldini élish, etkeschilik qurbanlirini qutquzush, qoghdash, qanuni tedbirlerni élish qatarliq nurghun jehetlerde téxiche köpligen mesile mewjutken.

Doklatta xitayning dunyadiki “Erkekler, ayallar we balilarni mejburiy emgekke sélish we jinsiy etkeschilikning menbesi, ötkünchi we axirqi békiti” ikenlikini eskertilip, xitayning bu jehettiki tirishchanliqi “Adem etkeschilikini yoqitishning eqelliy ölchemlirige toshmaydighanliqi, xitayning bu sahede körünerlik netije hasil qilmighanliqi” tekitlen’gen. erkin

Xitayning Lagérlar Bilen Daril’étam Qurushini Mas Qedemde Kücheytishi Némidin Bésharet Béridu?

2018-06-20

34137550_1773837402681835_2995412446811783168_n

Kelichigi nabut qilinghan Uyghur yitim balalar. 2017-Yili 4-noyabir, qeshqer.

 AP Photo/Ng Han Guan

Uyghur diyarida a’ilisidiki chonglar lagérlargha élip kétilgenliki seweblik tirik yétimgha ayliniwatqan balilar xitayning rayondiki yuqiri bésimliq siyasiti keltürüp chiqiriwatqan yene bir jiddiy mesilidur. Nöwette qaranchuqsiz qalghan bu balilarning da’iriler teripidin yétim-yésirlar parawanliq orunlirigha orunlashturuluwatqanliqi ilgiri sürülmekte. Da’iriler yene yéqindin buyan jenubtiki nahiye we yézilardimu daril’étamlarni jiddiy qurushqa bashlighan. Xitayning lagérlarni kéngeytip qurush bilen bir peytte yene daril’étamlarni qurushni kücheytkenlikige diqqet qilghan bezi közetküchiler buni xitayning lagérlarni uzun muddet dawam qilduridighanliqining yene bir béshariti dep mulahize qilmaqta.

Xitay da’irilirining Uyghur élidiki daril’étam qurush pilani heqqide “Xelq tori” ning 2016-yili 8-séntebir élan qilghan xewiride xitay da’irilirining jem’iy 69 yétim-yésirlar parawanliq orni, 39 daril’étam, 4 a’iliwi yétimlerni béqish merkizi we yene 26 yerde méyip balilarni béqish orunlirini qurushni pilan qilghanliqi ashkarilan’ghan idi. Xitayning terbiyelesh namida bir milyondin artuq Uyghurni lagérlargha qamighanliqi ilgiri sürülüwatqan bolsimu, bügünki künde bu siyasetning wasitilik qurbanigha ayliniwatqan qaranchuqsiz yétimgha aylan’ghan balilarning sani téxi namelum. Halbuki, da’irilerning Uyghurlar zich olturaqlashqan jenubtiki nahiye-yézilarghimu yéqindin buyan daril’étamlarni qurushni kücheytkenlikidin jem’iyetning yétim balilarni orunlashturidighan mexsus orunlargha éhtiyajining kücheygenlikini körüwélish mumkin.

Buningdin bir qanche ay ilgirila qaranchuqsiz we himayisiz qalghan balilarning köpiyiwatqanliqi shundaqla ulargha mehelle komitétliri mes’ul bolup bezi mekteplerni waqitliq parawanliq ornigha aylandurghan bolsa, yene bezi balilarning daril’étamlargha apirip bériliwatqanliqi delillen’gen idi. Bu heqte ilgiri qeshqer chasa kocha mehelle komitéti xadimi a’ilisi boyiche lagérgha élip kétilgen balilargha hökümet da’iriliri mes’ul bolup daril’étamlargha orunlashturuwatqanliqini bildürgen idi.

19511186_1848663998793111_7930762926888394094_n

Yéqindin buyan özining yurttiki ata-anisi we qérindashliridin tartip “Terbiyelesh” ke élip kétilgenlikidin xewer tapqan bolsimu, a’iliside ige-chaqisiz qalghan baliliridin xewer alalmay ularning aqiwitidin bekrek endishiliniwatqanliqini inkas qiliwatqan Uyghurlar barghanche köpeymekte.

Bu heqte bultur türkiyege kélip yashawatqan abduraxman hesen ependi özlirining bir yildin artuq xewirini alalmighan balilirining nedilikinimu bilelmey endishide ikenlikini bildürdi. U shundaqla da’irilerning emeliyette lagér qurushtin burunla yéza kentlerge daril’étamlarni qurushqa bashlighanliqi heqqide özi körgen-bilgenlirini éytip, xitayning bu siyasetlirining bir-birige baghlinishi barliqini, buning Uyghurlarni assimilyatsiye qilip yoqitishni meqset qilghanliqini bildürgen idi.

23031580_126719471423590_4080467361010115726_n.jpg

“Shinjang tereqqiyat we qurulush uchur tori” diki hökümet meblighi bilen élip bérilidighan chong tiptiki qurulush türlirige höddiger chaqirish élanliridin xitay da’irilirining 2017-yilidin kéyin Uyghur élining jenubtiki 3 wilayettiki yigirmidin artuq orun’gha yétim balilar parawanliq orni, daril’étamgha oxshash orunlarni quruwatqanliqi ashkarilandi. Mezkur tordin ashkarilan’ghan uchurlardin xitay hökümiti “12-Besh yilliq pilan” mezgilide mexsus daril’étam qurushqa jem’iy 370 milyon yüen mexsus tür meblighi ajratqanliqidek uchurlar abduraxman ependining qarashlirining asassiz emeslikini yorutmaqta.

Bir qanche ay ilgiriki igileshlirimiz dawamida xoten shehiridiki daril’étamda xizmet qilidighan bir ayal ata-anisi “Terbiyelesh” ke élip kétilgenliktin daril’étamlargha kelgen balilarning jiqliqidin kariwat yétishmey qéliwatqanliqini, bu jaylarning yashash, tamaq shara’itlirining intayin nacharliqini, hetta balilarni tamaqtinmu qisip bir heptide peqet bir kün göshlük tamaq berse, qalghan 6 künde balilarni peqet quruq showigürüch bilen béqiwatqanliqini ashkarilighan idi.

Merkizi washin’gtondiki Uyghur kishilik hoquq qurulushining tetqiqatchisi zubeyre shemsidin xanim bolsa yalghuz qéliwatqan balilar mesilisining emeliyette lagérgha élip kétilgenlerdinmu bekrek endishe qozghaydighan we jiddiy qarashqa tégishlik mesile ikenlikini ilgiri sürdi.

Zubeyre xanimning qarishiche, xitayning Uyghur ata-anilirini lagérlargha yighiwélish bilen teng ige chaqisiz qalghan Uyghur nareside balilirini yétimxanilargha yighip, ularni assimilyatsiye qilip tügitishke aldirawatqanliqi bir-birige baghlinishliq iken. Zübeyre xanim yene ige-chaqisiz qélip xitayning ziyankeshlikige uchrawatqan Uyghur perzentlirige ige chiqish üchün Uyghur jama’itini bu heqte özi bilidighan uchurlarni xelq’araliq kishilik hoquq we balilarni qoghdash teshkilatlirigha yetküzüshke chaqiriq qildi. gülchéhre

Amérika Uyghurliri Aq Saray Aldida Kechlik Namayish Ötküzdi

2018-06-25
Uyghur diyaridiki chékige yétiwatqan milliy zulum we basturushqa naraziliq bildürüsh hemde uni aq saraygha biwasite anglitish üchün amérikidiki bir qisim Uyghur jama'iti amérika Uyghur birleshmisining uyushturushi bilen aq saray aldida ötküzülgen kechlik namayishtin körünüsh. 2018-Yili 22-iyun, washin'gton.

Uyghur diyaridiki chékige yétiwatqan milliy zulum we basturushqa naraziliq bildürüsh hemde uni aq saraygha biwasite anglitish üchün amérikidiki bir qisim Uyghur jama’iti amérika Uyghur birleshmisining uyushturushi bilen aq saray aldida ötküzülgen kechlik namayishtin körünüsh. 2018-Yili 22-iyun, washin’gton.

Photo: RFA

Xitay hökümitining Uyghurlargha qaratqan siyasiy basturush heriketliri omumiyliq tüsini éliwatqanda dunyaning herqaysi jayliridiki Uyghurlar oxshash bolmighan shekillerde özlirining buninggha ghezipini ipadilidi. Ene shu xil pa’aliyetlerning biri 22-iyun küni kechqurun a q sh prézidéntlirining olturaq we xizmet orni bolghan aq sarayning arqa teripidiki lafayét chimliqida sham tüniki sheklide ötküzüldi.

Amérika Uyghur birleshmisi bilen Uyghur insan heqliri qurulushi teshkilatining birleshme sahibxaniliqida ötküzülgen bu namayish heqqidiki élanda körsitilishiche, bu qétimqi pa’aliyette Uyghurlar diyaridiki “Öginish merkizi” namida mewjut boluwatqan yighiwélish lagérlirigha bir milyondin artuq Uyghurning qamalghanliqini téximu köp kishilerge bildürüsh, muhajirettiki Uyghurlarning bu xil qanunsiz qilmishqa bolghan ghezep-nepritini ipadilesh hemde bu yüzlinishning xeterlik aqiwitini yene bir qétim aq saraydiki alaqidar shexslerning yadigha sélish meqset qilin’ghan idi.

Kech sa’et yette yérimda amérika Uyghur birleshmisining re’isi ilshat hesen bügünki pa’aliyetningmu da’imqidek “Sherqiy türkistan marshi” bilen bashlinidighanliqini bildürdi. Marshtin kéyin ilshat hesen d u q ning aliy rehbiri rabiye qadir xanimni söz qilishqa teklip qildi.

Rabiye qadir xanim söz élip, nöwette Uyghurlar diyaridiki siyasiy basturushlarda ösmürlergiche buning hujum nishani boluwatqanliqini, bu halet dawam qiliwerse xitay kompartiyesining bu xil ziyankeshliki yéqin kelgüside pütkül insaniyet üchün éghir bir balayi’apet élip kélidighanliqini tekitlidi.

Bügünki pa’aliyetke qatnashqili kelgenlerdin “Xelq’ara tibet herikiti”ning wekili denchor gétsu xanimmu öz nöwitide söz élip, tibetler we Uyghurlarning oxshashla xitay kompartiyesining hökümranliqida éziliwatqanliqini, zalim xitay hökümitining sansizlighan kishilerning kishilerni hayatidin ayrighan bolsimu, bu kishilerning rohi herqachan kéyinkilerni ilhamlandurup kéliwatqanliqini, shuningdek heqqaniyetni asas qilghan Uyghur dawasi we tibet herikitining choqum ghelibe qilidighanliqigha ishenchi barliqini bildürdi.

Bu qétimqi namayishqa kelgenler arisida yene xitay démokratchilirining wekillirimu bar bolup, shular qatarida amérikidiki “Puqralar küchi” teshkilatining mes’ulliridin xen lyenchawmu otturigha chiqip söz aldi. U sözide özining xitaydiki waqitlirida emgek bilen terbiyelesh ornida, siyasiy öginish lagérida bolghanliqini, shunga bu hadisilerning qanchilik wehshiy bolidighanliqini chüshinidighanliqini, shu sewebtin özining herqachan Uyghurlarning bu xildiki pa’aliyetlirini qollaydighanliqini bildürdi.

Shuningdin kéyin bügünki pa’aliyetke ishtirak qilghanlar birlikte sho’ar towlidi. Ularning “Xitay yighiwélish lagérlirini taqisun!”, “Xitaydiki tughqanlirimiz qoyup bérilsun!”, “Uyqungni ach, amérika!” “Sherqiy türkistan’gha hörlük!”, “Uyghurlargha hörlük!” dégendek sho’ar sadaliri birer sa’etkiche aq saray etrapida jaranglap turdi. Sho’ar towlashtin kéyin köpchilik aldin teyyarlan’ghan shamlarni tutashturup, nechche onlighan shamlarni kötürginiche Uyghurlar diyaridiki siyasiy basturushning qurbanliri bolup kétiwatqan tonush we natonush kishilerni sükütte eslidi.

Ariliqta bügünki namayish üchün yiraq yerlerdin kelgenlerning biri bolghan mahire xanimmu söz élip öz arzusini bayan qildi.

Namayish ariliqida Uyghur insan heqliri qurulushi teshkilatining mudiri ömer qanat bu heqte ziyaritimizni qobul qilip, bügünki namayish ishtirakchilirining gherb dunyasida birqeder keng omumlashqan sham yéqish arqiliq melum dawa ishlirini qollashtek usulni qollan’ghanliqini tekitlidi. Shuningdek kishilerge tonushluq bolghan mushundaq usullar arqiliq Uyghurlarning ehwalini tashqi dunyagha anglitish usulini qollan’ghanliqini bildürdi.

Axirida amérika Uyghur birleshmisining re’isi ilshat hesen ziyaritimizni qobul qilip, bu qétimqi namayishning xitay elchixanisi aldida emes, belki aq saray yénida bolghanliqidiki sewebler heqqide toxtaldi.

Melum bolushiche, dunyaning herqaysi jaylirida bu xildiki naraziliq namayishliri dawamliq teshkilliniwatqan bolup, muhajirettiki Uyghurlar bu namayishlargha aktip qatnashmaqta iken.eziz

https://www.rfa.org/uyghur/xewerler/kishilik-hoquq/aq-saray-namayish-06252018153641.html?encoding=latin

Almutada “Ottuz Oghul Ijtima’iy Instituti: Tarix We Bügün” Namliq Kitab Tonushturuldi

2018-06-25
"Ottuz oghul ijtima'iy instituti tarix we bügün" kitabini tonushturush murasimidin bir körünüsh. 2018-Yil 23-iyun, almuta.

“Ottuz oghul ijtima’iy instituti tarix we bügün” kitabini tonushturush murasimidin bir körünüsh. 2018-Yil 23-iyun, almuta.

 RFA/Oyghan

23-Iyunda almutadiki “Astana” méhmanxanisining mejlis zalida “Ottuz oghul ijtima’iy instituti: tarix we bügün” namliq kitabni tonushturush murasimi bolup ötti. Uninggha ziyaliylar, yashlar, chet’ellik méhmanlar, jem’iyetler hem yurt-jama’etchilik wekilliri qatnashti. Mezkur murasim “Inayet” jem’iyetlik birleshmisi teripidin uyushturuldi.

Murasimni achqan “Inayet” jem’iyetlik birleshmisining re’isi sülfi meshrepof “Ottuz oghul ijtima’iy instituti: tarix we bügün” kitabining ikki yil mabeynide teyyarlinip, “Mir” neshriyat öyi teripidin neshr qilghanliqini, uning r. Süléyménof namidiki sherqshunasliq instituti Uyghurshunasliq merkizining alimliri, tarix penlirining doktorliri ablehet kamalof we risalet kerimowa, tarix penlirining namzati noder kerimof teripidin yézilghanliqini otturigha qoydi. Sülfi meshrepof “Inayet” birleshmisi yénida qurulghan analiz guruppisining bir qatar ilmiy layihilerni emelge ashurghanliqini hemde mezkur kitabning ene shu layiheler asasida yoruq körgenlikini bildürdi.

Andin sözge chiqqan el-farabi namidiki qazaq milliy uniwérsitétining proféssori, jughrapiye penlirining doktori shéripjan nadirof Uyghurlarning milliy en’eniliridin biri bolghan meshrep heqqide qazaqistanda tunji eserning yoruq körgenlikini, alimlarning uni teyyarlashta köp izden’genlikini ilgiri sürdi. U ottuz oghul institutining Uyghurlarning millet bolup saqlinishidiki muhim bir amil bolup kelgenlikini, meshreplerning Uyghurlarni peqet birleshtürüpla qalmay, belki köpligen iqtisadiy, ijtima’iy, medeniy, exlaq mesililirinimu hel qilip kelgenlikini bildürdi.

Murasimda sözge chiqqan r. Süléyménof namidiki sherqshunasliq instituti Uyghurshunasliq merkizining bash ilmiy xadimi, tarixchi ablehet kamalof mezkur layihining asasiy meqsiti heqqide toxtilip, mundaq dédi: “Bu layihining asasiy meqsiti, qedimdin tereqqiy qilghan ‘ottuz oghul’ ijtima’iy institutini tetqiq qilish hem shuning asasida bir qollanma teyyarlashtur. Bu layihe ikki asasiy qismidin ibaret. Birinchi qisimda ottuz oghul, meshrep toghriliq tarixiy matériyallarni yighish boldi, yeni Uyghur alimlirining, chet’ellik alimlarning ottuz oghul toghriliq yazghan matériyallirini yighip, shularning asasida qisqa bir qollanma tüzüsh.”

Ablehet kamalof shuning bilen bille ottuz oghul meshripining ehwalini, uning hazirqi jem’iyettiki roli oxshash mesililerning qamalghanliqini, layihe wezipilirini orundash üchün deslepte Uyghurlar zich olturaqlashqan rayonlarni arilap, ahalining bu mesililer heqqidiki oy-pikirlirini bilish üchün so’alnamiler tarqatqanliqini ilgiri sürdi. Buningdin tashqiri Uyghur ahalisi arisida abruyluq kishiler, ziyaliylar, yurt aktipliri bilen mexsus söhbetler yürgüzülüp, ularning pikirlirimu hésabqa élin’ghan.

Radiyomiz ziyaritini qobul qilghan “Inayet” jem’iyetlik birleshmisining re’isi sülfi meshrepof “Ottuz oghul ijtima’iy instituti: tarix we bügün” kitabining köpchilik arisida keng tarqilishi üchün ikki tilda, yeni Uyghur we rus tillirida neshr qilin’ghanliqini otturigha qoyup, kitabning qisqiche mezmunigha toxtaldi: “Burun bizning ejdadlirimiz meshreplerni qandaq we néme meqset bilen ötküzgenliki, ötmüshtiki qa’idiler hazirqi yéngi ijtima’iy layihelerge baghlashturulghanliqi éytilghan. Kitabqa öz waqtida merhum turghan rozaxunof özining ülüshini chiqarghan idi. Biz alim akilirimiz bilen kitabning mezmuni, meqsiti heqqide köp meslihetleshken iduq. Bizning asasiy meqsitimiz mushu kitabni tonushturush murasimini ötküzüsh boldi. Tonushturush murasimini peqet almutadila emes, belki nahiyelerdimu ötküzüp, asta-asta uning sistémisini bizning meshreplerge kirgüzüshtur.”

Sülfi meshrepof nahiyelerde tonushturush murasimliri ötküzüsh jeryanida yenimu matériyallar toplap, ottuz oghul, meshrep, yigit béshi qatarliq mesililer etrapida buningdinmu etrapliq we hertereplime tetqiqatlar élip bérilidighanliqini bildürdi.

Murasimda sözge chiqqan Uyghurshunasliq merkizining rehbiri risalet kerimowa, shashir abdughopur qutluqof, “Atamékén-agro” jem’iyitining re’isi kintal islamof we bashqilar mezkur kitabning bügünki Uyghur jem’iyitidiki ehmiyiti, Uyghurlarning milliy kimlik mesililiri, ottuz oghul yighilishlirining, meshreplerning yash ewladni terbiyileshtiki roli heqqide öz qarashlirini otturigha qoydi.

Xulase söz bilen nutuq qilghan shéripjan nadirof meshrepning Uyghurlarning milliy kimlikini saqlap qélishning asasiy amili ikenlikini, shuning üchün hazirqi xitay da’irilirining meshrepni özliri üchün bir xewp süpitide qaraydighanliqini ilgiri sürüp, mundaq dédi: “Shuning üchün xitay hakimiyiti onlighan yillar dawamida meshreplerde Uyghur xelqining özini özi saqlap qélishning asasining, uning kélechikining orun alghanliqini chüshendi. Hazir u yaqta boluwatqan weqeler ademning eqlige kirmeydighan weqeler. Rast, shexsen men bezide xitayning iqtisad jehettin qolgha keltürüwatqan utuqlirigha heyran qalimen. Hazir xitay az sanliq milletler, birinchi nöwette, Uyghurlar üchün xitay xususiyitidiki fashistik tüzümni quruwatidu. Biz, Uyghurlar, hazir shundaq siyasiy-jughrapiyelik qisilishta turimizki, ikki yéqimizda bizni ikki chong impériyalistik memliket qorshap turuptu. Ular bizni özliri bilginiche paydilanmaqta. Shuning üchün Uyghurlar özlirini saqlap qélish üchün ene shu ottuz oghul, meshrep oxshash milliy qedriyetlirimizni saqlap qélishimiz shert.”

Radiyomiz ziyaritini qobul qilghan sha’ir abdughopur qutluqof meshreplerning ejdadlardin qalghan chong medeniy miras ikenlikini, meshrepke kirgen ademning öz örp-adetlirini, saz-neghmilirini, milliy ta’amlirini untumaydighanliqini, ana tilini söyidighanliqini bildürüp, mundaq dédi: “Bir waqtida Uyghuristanda, bolupmu ghuljida meshrepni chekligen idi. Medeniyet inqilabi dewride. U waqitta meshrep oynighanlardin gumanlan’ghan. U bir eksil inqilabi teshkilat, guruh depmu qaralghan. Shu waqitta ili yashliri naraziliq bildürüpmu chiqqan. Shu waqitta xitay hökümiti ularni oqqimu tutqan. Meshrepni bergenlerni uzun muddetke qamiwetken. Ashundaq qiynighan idi. Kéyin chégralar échilip, bu meshrepler qoyup bérildi.”

Abdughopur qutluqofning éytishiche, xitay bu meshreplerning köngül échish soruni ikenlikige közi yétip, xelqni yene qoyup bergen, yeni öz siyasitide paydilinish üchün nahiye, sheher, oblast, derijiside meshrepler ötküzüshke bashlighan. U ikki yil mabeynide xitay hökümitining Uyghur élide basturush siyasitini yürgüzüp, Uyghurlarning toy-tökünlirini, nezir-chiraghlirini, diniy en’enilirini chekligenlikini otturigha qoydi.oyghan