Stalin “Gulagi” din Xitay “Gulagi” ghiche: Uyghurlar XITAY DEWLET Térrorluq Qurbanliri

2018-05-31

Perghane qanilini qéziwatqan orta asiyadiki gulag tutqunliri (menbe: Anne Applebaum, Gulag: a history, Penguin books, 2003; qutlan fotosi)

Perghane qanilini qéziwatqan orta asiyadiki gulag tutqunliri (menbe: Anne Applebaum, Gulag: a history, Penguin books, 2003; qutlan fotosi)

RFA/Qutlan

Buningdin 80 yil ilgiri, yeni 1937-1938-yilliri sowét ittipaqida insaniyet tarixidiki eng chong siyasiy teqiblesh heriketliri yüz bérip, milyonlighan ademler teqiblesh qurbanlirigha aylan’ghan we “Gulag” dep atalghan emgek bilen özgertish lagérlirigha solan’ghan idi. Ene shularning ichide Uyghurlarmu bar bolup, 80 yil ötkendin kéyinmu Uyghurlarning oxshash qismiti dawamlashmaqta.

1937-1938-Yilidiki “Chong térrorluqi” tiki Uyghur tragédiyesi

Tarixchilar teripidin 1937-1938-yilliridiki “Chong tazilash” yaki “Chong térrorluq” dep atalghan bu weqening tarixi arqa körünüshidin qarighanda, 1937-yili, sowét ittipaqi kompartiyesi merkiziy komitéti siyasiy byurosining qarari boyiche, shu yili 30-iyulda sowét ittipaqi ichki ishlar xelq komissariyati “00447 -Nomurluq” qarar we kompartiye merkiziy komitéti “863-Nomurluq” mexpiy buyruq chüshürüp, “Xelq düshmenlirini tazilash” dep nam alghan siyasiy teqiblesh herikitini resmiy bashlidi.

Qazaqistandiki Uyghur tarixchisi, siyasetshunas qehriman ghojamberdining éytishiche, stalinning 1937-1938-yilliridiki siyasiy zerbe bérish herikitide sowét ittipaqining ataqliq dölet we partiye rehberliri, herbiy qomandanliridin marashal, générallar we nechche yüzligen yuqiri -ottura derijilik komandirlar, dangliq yazghuchilar, sen’etkarlar, alimlar we ziyaliylar hem bashqilar tutqun qilinip öltürülgen, öltürülmigenler bolsa sibiriyediki gulag lagérlirigha heydelgen. Bu insaniyet tarixidiki eng dehshetlik bir siyasiy tazilash hésablinatti.

Qazaqistandiki péshqedem Uyghur ziyaliyliridin biri, proféssor rabik ismayilof ene shu 1937-1938-yilliridiki stalinning chong siyasiy tazilash herikiti heqqide köp tetqiqat élip bérip, bir qisim eserlerni élan qilghan bolup, uning éytishiche, bu qétimqi tazilashta ottura asiyadiki rayonidiki özbék, qazaq, qirghiz qatarliq milletler bilen bir qatarda Uyghurlarmu eng éghir zerbige uchrighan. Uyghurlarning shu dewrde yétiship chiqqan ziyaliyliri, edib-sha’irliri, alimliri hem dölet erbablirining hemmisi dégüdek tutqun qilin’ghan. Köp sandiki kishi sibiriyediki “Gulag” largha ewetilip, u yerde éghir künlerni ötküzgen idi.

1937-1938-Yilliridiki siyasiy teqiblesh herikitide tutqun qilinip, “Gulag” largha heydelgen we öltürülgenlerning sani heqqide oxshimighan melumatlar mewjut. Tarixshunas robért konkwéstning melumatiche, 1937-1938-yilliri pütün sowét ittipaqida 7 milyondin 8 milyon’ghiche adem qolgha élin’ghan bolup, uning ichide 1 milyodin 1 yérim milyon’ghiche adem ölümge höküm qilinip, étip tashlan’ghan. Texminen 2 milyon adem emgek bilen özgertish lagérlirida ölgen.

Qehriman ghojamberdining éytishiche, emma ötken esirning 20-yilliridin taki 1953-yilighiche bolghan ariliqta qanchilik Uyghurning “Gulag” largha solan’ghanliqi heqqide éniq melumat yoq bolsimu, emma Uyghurlar ene shu dehshetlik jazalash we kommunizmning qurbanlirigha aylan’ghan xelqlerning biridur. U mundaq deydu: “Gerche, sowét ittipaqida, jümlidin qazaqistanda ularning sani az bolsimu, emma nopus nisbiti jehettin éytqanda Uyghurlarning zerbige uchrishi éghir bolghan, eger 1918-yilidiki “Atu qirghinchiliqini qoshsa”, uningda öltürülgen 25 ming Uyghurni qoshsa Uyghurlar siyasiy teqibleshning qurbanliri jehette aldinqi orunni igileydu”.

1937-1938-Yilliridiki stalinning “Chong térrorluqi”, yeni “Chong tazilash herikiti” ning pütün sowét ittipaqi xaraktérlik bolushigha qarimay, ottura asiya rayonidiki özbék, qazaq, qirghiz, Uyghur qatarliq milletlerning ziyaliyliri ruslardin perqliq eyibleshlergimu uchrap jazalan’ghan bolup, stalin hakimiyiti bu pursettin paydilinip, 1920-yillarda musteqilliqtin waz kéchip, rusiye bolshéwikliri bilen hemkarlishish yolini tallighan, emma yenila öz milliy idiyelirini saqlap qalghan özbék, qazaq, Uyghur milletperwerlirinimu “Milletchilik” we “Pantürkizm” idiyesi bilen eyiblep ölümge höküm qilghan we yaki sibiriyediki gulaglargha sürgün qilghan idi. Ene shular qatarida 1920-1924-yilliridiki buxara xelq jumhuriyiti rehberliri, xarezim xelq jumhuriyiti, qazaqlarning alash orda herikiti rehberliri, ottura asiyaning jedidchilik herikiti wekilliri, jümlidin feyzulla xojayéf, abdurewup fitret, elixan bukixanof, abdulla qadiriy we bashqa yüzligen özbék, qazaq, qirghiz, tajik serxilliri bar idi.

Qehriman ghojamberdi sözide: “Ottura asiyadiki siyasiy teqibleshte bashqa jaydin perqliq ehwal shuki bu yerde milletchilik we pantürkizm jinayiti artip jazalash boldi. Bu yerdiki ziyaliylarda we dölet erbablirida milletperwerlik xahishlirimu bar idi. Chünki lénin özi hakimiyetni alghanda ottura asiya, kawkaziyediki milletlerning himayisige érishish üchün milletlerning öz teqdirini özliri belgilesh hoquqini étirap qilghan. Netijide, kawkaziyediki giruzin, ermen, ezerbeyjanlarning qoshulushi bilen sowét ittipaqi qurulghan. Sowét ittipaqi asasi qanunida milliy jumhuriyetlerning xalisa sowét ittipaqigha qoshulush, xalisa chiqip kétish hoquqi barliqi kirgüzülgen idi. Shunga bir qisim ottura asiya dölet erbabliri we ziyaliyliri bu hoquqni tekitligenliki üchün ular jazalash obyékti bolghan idi” dep teklitlidi.

1937-1938-Yilliridiki tazilash ottura asiya rayonida yashighuchi Uyghurlar üchünmu zor balasi apetlerni élip kelgen bolup, tashkent, almutani merkez qilghan Uyghur ziyaliyliri, dölet we jama’et erbablirining hemmisi dégüdek tutqun qilish obyékti bolghan. Tutqun qilin’ghanlar arisida xéli köp sanni 1920-yillarda Uyghur diyaridin kélip orunliship qalghanlar teshkil qilghan.

Proféssor rabik ismayilofning éytishiche, sowét tüzümi ottura asiyadiki Uyghur ziyaliylirigha özbék, qazaq, qirghizlar bilen ortaq bolghan jinayetlerdin bashqa yene perqliq bolghan jinayetlernimu artqan bolup, köpinche Uyghur ziyaliyliri “Xitayning jasusi”, “Yaponiye jasusi” dégen xiyaligha kirip baqmighan eyibleshke uchrighan, elwette, köp yazghuchi -sha’irlar, ziyaliylargha bolsa pantürkist, milletchi dégendek jinayetler artilghan, abdulla rozibaqiyéf, abdulhey muhemmidi, nur israyilof, turdi hesen we bashqa yüzligen Uyghur ziyaliyliri, sha’ir-yazghuchiliri ene shular jümlisidindur.

Özbékistan jumhuriyiti radiyo téléwiziye idarisining mu’awin bashliqi bolghan merhum xélem xudaberdiyéfning eslimiside bayan qilishiche, 1937-1938-yilliri tashkenttiki pütün Uyghur ziyaliylirining hemmisi dégüdek tutqun qilinip, “Gulag” largha heydelgen, tashkent shuningdin kéyin pütün ottura asiya Uyghur medeniyet we ma’arip merkizi bolushtin qalghan. Tashkenttiki Uyghur tilidiki neshriyat orunliri, gézitxanilar taqalghan. Eslide tashkenttiki ottura asiya uniwérsitéti we bashqa aliy mekteplerde bir qisim Uyghur proféssorlar we oqutquchilar xizmet qilatti hemde ma’arip neshriyati, sherq heqiqiti gézitxanisida köpligen Uyghur ziyaliyliri ishligen idi. Uyghur sha’ir we ediblirining asasi qismi tashkentte idi. Ularning hemmisi tutqun qilin’ghan. Rabik ismayilof bu heqte toxtilip: “Uyghurlar shu waqitta asasliq tutqun qilish nishanigha aylan’ghanliqi üchün perghane wadisi, tashkent we bashqa jaylardiki Uyghur ahaliliri özlirining millitini özbékke özgertish dolquni qozghalghan bolup, bu özbékistandiki Uyghurlarning özbéklerge singiship kétishini keltürüp chiqarghan idi. Perghane wadisidiki 500 mingdin artuq qeshqerlik Uyghurlargha “Siler özbék millitini qobul qilip, özünglarni özbék dep tizimlitisiler, bolmisa silerni xitayning jasusi, yapon jasusi dégen jinayet artimiz dep qorqutqan, shuning bilen köp sandiki Uyghurlar qorqup öz millitini özgertken, enjanda Uyghur mektepliri, téxnikomi we tiyatiri bar idi. 1937-Yilidin kéyin bular taqalghan. Hetta qazaqistandimu tutqun qilish bolup, Uyghur metbu’at orunliri we mektepliri taqilip, mektepler 1947-yili échilishqa bashlighan idi” deydu.

“Gulag” 1937-1938-yili Uyghur diyaridimu bolghan

Stalin bashchiliqidiki kommunistlar partiyesi hakimiyitining “Xelq düshmenlirini tazilash” nami astidiki chong siyasiy teqiblesh herikiti peqet sowét térritoriyesidila cheklinip qalghini yoq, bu xil tazilash 1937-1938-yilliri stalinning yölishi astidiki xitay militarsti shéng shisey teripidin Uyghur diyaridimu élip bérilghan idi. Shéng shisey, 1937-yili, mexmut muhiti hindistan’gha ketkendin kéyin, abduniyazbegning bashchiliqida ikkinchi qétimliq azadliq qozghilingi partlap, uni basturushqa küchi yetmigendin kéyin sowét ittipaqidin yardem sorap, sowét qizil armiyesi bu qozghilangni basturup berdi. Shuningdin kéyinla shéng shisey pütün Uyghur diyari miqyasida tutqun qilish, jazalash élip bardi. Ene shu qétimliq Uyghur, qazaq, qirghiz we bashqa milletlerge qarita élip bérilghan tutqun we jazalashta zor sandiki ademler tutulup, ürümchi we bashqa jaylardiki türmiler ademler bilen liq toldi. Uyghurlarning xoja niyaz haji, sabit damolla, memtili tewpiq wekillikidiki minglighan milliy, dini, jem’iyet erbabliri, ziyaliyliri türmilerde öltürüldi. Shéng shisey dewri Uyghur tarixidiki eng qabahetlik dewr bolup, uning türmisige kirmigen ziyaliy qalmidi. Tarixchilar shéng shisey türme we jazalashliri astida 100 mingghiche ademning hayatidin ayrilghanliqini qeyt qilidu. Ene shu shéng shiseyning fashistik siyasiti, xelqning qarshiliq qozghilingini keltürüp chiqarghan bolup, netijide, 1944-1949-yilliridiki keng kölemlik milliy azadliq herikiti we musteqil sherqiy türkistan jumhuriyiti dunyagha keldi.

“Gulag” ni simwol qilghan siyasiy teqiblesh we jazalashlarning insaniyet tarixidiki eng éghir jinayetlerning biri ikenlikini tonup yetken sowét rehberliri 1953-yili stalinning ölüshidin kéyinla “Gulag” ni emeldin qaldurup, uninggha solan’ghan kishilerni azad qildi. 1956-Yili sowét rehbiri nikita xrushéw stalinni qarilighanda, “Xelq düshmenlirini tazilash” we “Gulag” ni oxshashla sitalinning jinayi qilmishliri qatarigha kirgüzüp, gulagdiki ademlerni we ilgiri jazalan’ghanlarni tekshürüp éniqlashqa kirishti. Zor sandiki ademler gulaglardin chiqip öylirige qaytti.

Sowét ittipaqidiki gulag, yeni emgek bilen özgertish lagéri 1930-yili stalinning biwasite buyruqi boyiche qurulghandin tartip taki taqalghiche bolghan ariliqta mezkur gulag lagérlirigha 15 milyon adem solan’ghanliqi, buning ichide bir yérim milyon ademning ölgenliki hésablap chiqilghan. Gulag insaniyet tarixidiki eng qorqunchluq jaza lagéri süpitide étirap qilin’ghan, özi shu gulagda turghan rus yazghuchiliridin solzhénitsin dunyagha gulagning mahiyitini eng tesirlik échip bergen shexs hésablinidu.

Xitay kommunistliri hakimiyetni igiligendin kéyin xuddi sowét ittipaqigha oxshash köp yillar gulag tipidiki “Emgek bilen özgertish lagérliri” yolgha qoyulghan idi.

Sowét we xitay gulagining ortaqliqliri we perqliri

2017-Yilidin buyan Uyghur diyarida bolsa, Uyghurlarni keng kölemde “Terbiyelesh lagérliri” dep atalghan yighiwélish lagérlirigha, yeni gherblik közetküchilerning atishidiki “Xitaydiki yéngi gulagqa” solash herikiti bashlandi. Amérikiliq siyasiy analizchi jey nordlin’ger amérikida chiqidighan “Döletlik baha” dep atalghan mejmu’ede bir milyon etrapida Uyghur solan’ghanliqi ilgiri sürülüwatqan bu lagérlarni stalinning mustebit tüzümining guwahchisi bolghan “Gulag” gha oxshitip, uni “Xitaydiki yéngi gulag” dep atighan idi. Awstraliyelik siyasetshunas doktor maykil klarkmu bu lagérlar heqqidiki maqaliside uni gulagqa oxshatqan idi.

Sowét ittipaqida 20 nechche yilgha yéqin waqit ichide 15 milyon adem “Gulag” lagérlirigha solan’ghan bolsa, Uyghur diyarida peqet bir yil ichidila bir milyon etrapida Uyghur we qazaqlarning mezkur “Terbiyelesh merkizi” dep atalghan “Yéngi gulaqqa” solan’ghanliqi jezimleshtürülmekte.

Xuddi mezkur gherblik siyaseshunaslargha oxshash qazaqistandiki Uyghur tarixchisi we siyasetshunasi qehriman ghojamberdimu sowét tüzümidiki siyasiy teqiblesh we gulaglar bilen Uyghur diyaridiki bu xil teqiblesh, tutqun qilip lagérlargha solashning köp ortaqliqqa ige ikenlikini körsitip, “Her ikkilisining qanunsizliqi, héchqachan sot achmay, kishilerge özini aqlash pursiti bermeyla tutup apirip, hetta qachan chiqidighanliqi we kelgüside néme bolidighanliqi éniqsiz halda soliwélitilidighanliqi oxshashliqqa ige, emma, perqliq yene bir teripi Uyghur diyaridiki bu atalmish lagérlar mexsus Uyghurlar, qazaq, qirghiz qatarliq türkiy milletlerni nishan qilghan” deydu.

Uning qarishiche, Uyghur diyaridiki bu keng kölemlik siyasiy teqibleshlerning nishani atalmish “Milliy bölgünchiler”, “Ikkiyüzlimichiler”, “Dini ashqunlar”, “Hijablan’ghanlar”, milletchilik idiyesi barlar, “Chet’el bilen alaqisi bolghanlar” we bashqilargha qaritilghan bolup, ularni bir tereptin qattiq jazalash we yene bir tereptin kallisini yuyup, “Jungxu’a milliti we jungxu’a wetenperweliki” idiyesige ige yéngi adem qilip terbiyelep chiqishtin ibaret.
Qehriman ghojamberdi yene mundaq deydu؛”Uyghur diyaridiki bu yighiwélish lagérlirining stalin gulagidin oxshashliq we perqliq yene bir qisim teripi shuki, her ikkila lagérlardiki ménge yuyush heriketliri asasiy jehettin oxshiship kétidu we her ikkila lagérlarning sirt bilen bolghan alaqisi üzüwétilgen, sim tosaqliq orunlargha jaylashturulghan we qoralliq saqchilar nazaret qilidu. Perqliq teripi, xitay 21-esirde yashighanliqi üchün bu yighiwélish lagérlirigha nisbeten eng ilghar közitish, nazaret qilish téxnikiliri qollan’ghan. Lagérdiki her bir adem üchün ilghar téxnikiliq bashqurush we téxnikiliq arxip turghuzush élip barghan”.

Stalin we shéng shisey xatirisi 

Tarixchilarning qarishiche, qiziq yéri Uyghur diyaridiki mezkur yighiwélish lagérlirigha solashtin ibaret jazalash herikiti del stalinning 1937-yili omumyüzlük chong siyasiy tazilishi, yeni “Chong térrorluqi”, Uyghur we bashqa her millet xelqini qirip, “Jallat” dep nam alghan shéng shiseyning 1937-yili omumyüzlük tutqun qilish we jazalishi bashlan’ghanliqining 80 yilliqi toshqan 2017-yili bashlan’ghan. Bu tarixning tekrarlinishimu yaki tarixtiki tessaddipiyliqmu?

Bu belki her xil jawablargha érishishi mumkin! ümidwar

About The Eastturkestan Government in Exile
The Official Website of Eastturkestan Government in Exile

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s

%d bloggers like this: