Xitay Hökümiti Uyghuristanni Dunyada Misli Körülüp Baqmighan Bir Saqchi Dewlitige Aylandurdi

2018-06-05
Sheher puqralirining yanfonlirini tekshüriwatqan saqchilar. Ürümchi. 2017-Yili iyul.

Sheher puqralirining yanfonlirini tekshüriwatqan saqchilar. Ürümchi. 2017-Yili iyul.

Social Media

“Iqtisadshunas” gézitining tor bétide 31-may küni “Xitay hökümiti shinjangni dunyada misli körülüp baqmighan bir saqchi dölitige aylandurdi” mawzuluq bir tepsiliy xewer élan qilindi. Bu maqalining qoshumche mawzusi “Hakimmutleq irade we zamaniwi pen -téxnika insan hoquqining ghayet zor kölemde depsende qilinishini keltürüp chiqardi” dep qoyulghan. Maqale yekenlik hesen isimlik bir Uyghur yashning sergüzeshti bilen töwendikidek bashlan’ghan: “Sulayman peyghember bir küni oghligha ‘oghlum, men xudadin chaqiriq tapshuruwaldim. Sen dunyani aylinip rohiy hayatlar köpmu yaki rohiy ölgenlermu, dégenni tekshürüp kelgin’ deptu. Bir mezgildin kéyin oghli qaytip kéliptu we dadisigha ‘dada men nurghun jaylarni ziyaret qildim. Barghan yérimning köpide men rohiy hayatlargha qarighanda rohiy ölgenlerni köp kördüm’, deptu.

Yekende tughulup chong bolghan, 23 yashliq hesen mana bu yuqiridiki sözlerni 2015‏-yili ündidarda hembehirligen. Hesenning antropologiye tetqiqatichisi derrin baylérgha éytip bérishiche, hesen qashtéshi we ayaq sodisi qilish hem shundaqla islam heqqide yenimu köp bilim élish üchün ürümchige köchüp ketken iken. Hesen 5 waq namaz qilidighan biri bolup, uning ayali we bir kichik qizi bar. Emma 2015-yili 1-aygha kelgende yerlik hökümetler ürümchidiki hemme kishini yurtlirigha qaytip, yéngi kimlik kartisi élishqa buyrughan. Hesenning derrin baylirigha éytip bérishiche, yetken saqchiliri uninggha her küni téléfon qilghan, ata -anasinimu her küni oxshash gepni qildurup téléfon qilghuzghan. Axiri bir küni ular 20 sa’etlik yolni bésip yurtigha qaytish üchün aptobusqa chiqqan emma aptobus bir qara mashina bilen soqulup mashina weqesi yüz bergen. Weqede hesenning ayali we qizi ölgen. Özi doxturxanigha kirip qalghan. . .”

Maqalide bayan qilinishiche, gerche hesen yarilan’ghan we ölümlük bolup qalghan bolsimu, emma da’iriler yenila uning ürümchige qaytishigha yol qoymighan. U emdi özining erkinlikidinmu mehrum qalghan. Yeni, ikki heptidin kéyin umu yekendiki “Qayta terbiye lagéri” gha muddetsiz élip kétilgen. Maqalide, hesenning Uyghur élide yoqap ketken yüzligen, minglighan kishining peqetla biri ikenliki bayan qilin’ghan.

Aptor maqaliside, oqurmenlerni Uyghur élidiki weziyetke alaqidar bezi arqa körünüshler bilen teminligen. Yeni, Uyghur élining mol néfit we tebi’iy gaz bayliqqa ige zéminliqi, xitayning rusiye, ottura-asiyadin import qilinidighan yéqilghulirining mushu jaydin éqip ötidighanliqi, rayonning xitayning “Bir belwagh bir yol”istratégiyesidiki halqiliq bir orun bolush süpiti bilen xitay hökümiti üchün intayin muhim ehmiyetke ige ikenlikini, emma bu rayonning Uyghurlarning ana yurti ikenlikini bayan qilghan.

Aptor 2009‏-yilidiki ürümchi weqesidin kéyinki egeshme “Térror weqeliri” bilen teng, xitay hökümitining rayondiki bésim siyasitini qattiq kücheytkenliki, ‏2016-yili axirida chén chüen’go kélip, xitay hökümitining Uyghurlargha qaratqan nazaret we teqbini yenimu kücheytkenlikini teswirlep “Bu réjim insanlar hayatining herbir amilini kontrol qilish niyitini ishqa ashurushqa kelgende intayin irqchi, shepqetsiz we hakimmutluq bir réjim. U, intayin toluq wayigha yetken bir saqchi dölitini shekillendürüp chiqip, dunyadiki eng keng da’irilik emma eng sel qariliwatqan kishilik hoquq depsendichilikini élip barmaqta” dégen.

Maqalide adriyan zénz qatarliq tetqiqatchilarning netijilirige asasen Uyghur élidiki yépiq terbiye lagérlirida solinip yatqan Uyghurlarning sani heqqide bezi uchurlar bérilip, töwendiki köz qarash ilgiri sürülgen : “Uyghur nopusining xéli zor bir qismi herxil sewebler bilen tutqun qilindi. Eger qeshqerdiki tutqunlarning nisbitining bashqa sheherlerdimu oxshash nisbette bolushi mumkinlikini perez qilidighan bolsaq, u halda bu dégenlik 10 milyon Uyghur nopusining %5 pirsenti tutqun qilindi, dégenlik bolidu. Bashqa ispatlardin qarighandimu bu perez toghra bolushi mumkin. Erkin asiya radi’osi Uyghurlar bek zich olturaqlashqan rayon hésablanmaydighan, shimaldiki araltöpe yézisidiki 11 a’ilige téléfon qilghinida 11 a’ilining 6 a’ile ezsi’ining terbiyeleshke ewetilgenlikini éytqan. Kéyin firansiye agéntliqi ziyaret qilghan qaraqash nahiyesidimu 4 ay ichide 5 pirsent ahalining tutqun qilin’ghanliqi melum bolghan idi”.

Maqalide, kishilik hoquq tetqiqatchisi maya wangning lagérdikilerning sanini 800 ming dep mölcherligenliki, Uyghur mesilisi tetqiqatchisi timusiy girusning 500 ming bilen 1 milyon arisida dep mölcherligenliki bayan qilin’ghan.

Aptor maqaliside, Uyghur éli we xitayning yünnen qatarliq ölkiliride bir qisim qanliq zorawanliq heriketler yüz bergenliki, xitay hökümiti 1500 Uyghurning islam döliti teshkilati qarmiqida urush qilghanliqini ilgiri sürüdighanliqi, xitay hökümitining mana mushularni seweb qilip körsitip, Uyghur élide bu xil qattiq tedbirlerni élishqa tégishlik dep teshwiq qilidighanliqini éytqan. Emma aptor eskertip “Yuqiridikilerning héchqaysisi xitayning rayonda yürgüzüwatqan bésim sistémisini aqlashqa yetmeydu” dégen.

U xitay hökümitining térrorluq we zowrawanliqning aldini élish bahaniside yürgüzüwatqan bixeterlik tedbirlirini birmu -bir tonushturup ötken. U, xotende her 300 qedemde bir qolayliq saqchi ponkiti, her 1 kilométérda 4-5 yerde tekshürüp ponkiti barliqi, kocha -koylardiki tüwrüklerge orunlashturulghan kaméralarning Uyghurlarning herbir qedimini nazaret qilidighanliqini bildürgen. Aptor nuqtiliq toxtalghan yene bir mesile bolsa, xitay hökümitining “Elge nep yetküzüsh, el rayini sinash” namida we “Qoshmaq tughqan” namida herbir Uyghurning öyige yerleshtürülgen kadirlar bolghan. U xitay hökümitining bu kishiler arqiliq Uyghurlarni öyi ichidimu kontrol qilidighanliqini bildürüp: “Xitay hökümiti élan qilghan bir resmiy doklatida, Uyghur élide 1.1 Milyon kadirning 1.6 Milyon a’ile bilen qoshmaq tuqqanlashturghanliqini élan qildi. Bu dégenlik, Uyghur a’ililirining yérimide xitay millitidin bolghan birdin jasus bar, dégenliktur” dep eskertken.

Aptor maqaliside Uyghur élidiki bixeterlik tedbirlirining irqchiliq tüsni alghanliqini bayan qilip: “Qa’ide boyiche shinjangdiki bixeterlik tedbirliri hemme kishige barawer yürgüzülüshi kérek. Emma emeliyette bolsa u burun jenubiy afriqida bolghandek irqchiliqni asas qilghan. Bixeterlik apparatliri Uyghur élining 80 pirsent Uyghur yashaydighan jenubiy rayonlirida zor miqdarda orunlashqan. Emma 95 pirsenti xitay bolghan shixenze qatarliq sheherlerde bixeterlik tekshürüsh ponkitliri intayin az, bolghan teqdirdimu ular normal derijidiki tekshürüsh. Tekshürüsh ponkitliri bolghan yerlerde xitay millitidin bolghanlar adette qol ishariti bilen ötküzüwétilidu, Uyghurlar toxtilidu” dégen.

Uyghur kishilik hoquq qurulushi tetqiqatchisi hénriy shajéski bu maqalidiki eng muhim noqtining Uyghur élidiki siyasetlerning “Irqchiliq” dep bahalinishi ikenlikini bildürdi. U sözide mundaq dédi : “Bu intayin muhim nuqta. Yéqindin buyan Uyghur élige barghan bir qisim tetqiqatchilar, ziyaretchiler xitay hökümitining rayondiki tedbirlirining irqchi ikenlikini öz közi bilen körüp uni yazghan idi. Bolupmu bu tekshürüsh béketliride Uyghurlarning alahide tekshürülidighanliqi emma xitaylarning ötküzüwétilidighanliqidek pakitlar bar. Démek bular xitay hökümiti ilgiri sürüwatqan atalmish ‘milletler ittipaqliqi’ siyasitige pütünley zit bolghan irqchi siyasetler dep késip éytalaymiz”.

Maqalide yene töwendikiler bayan qilin’ghan: “2010‏-Yilidiki istatéstikigha asaslan’ghanda, Uyghurlar shinjang nopusning 46 pirsentini teshkil qilidu, xitaylar 40 pirsentini teshkil qilidu. Biraq ular bir-biridin bölün’gen halda yashaydu we bu yurtqa oxshimighan köz qarashta qaraydu. Uyghurlar nechche ming yillardin yashap kelgenliki üchün bu zéminni özining deydu, biraq xitaylarmu bu zéminni özining deydu, chünki ular bu zéminning qumluqliri we taghlirigha zamaniwi iqtisad berpa qilduq, dep qaraydu. Ular özlirining yerliklerge ‘zamaniwi medeniyet’ we ‘zamaniwi turmush usuli’ jümlidin zamaniwi xitay medeniyitini élip kelgenlikini ilgiri süridu”.

Aptor shunga rayondiki xitaylar we Uyghurlarning hazirqi bu saqchi döliti sistémi’isighimu oxshimaydighan köz qarashta qaraydighanliqini, xitaylarning buni qollaydighanliqi, bir xitayning “Uyghurlar namratliqtin qutulduruldi. Ular buni bilidu we siyasetni qollaydu” dégenlikini bayan qilghan. Maqalidin qarighanda, bezi xitaylar gerche bu saqchi dölitidin shikayet qilsimu, emma ularning shikayitimu uning tijaritige élip kelgen qolaysizliqlar sewebidin bolghan. Emma aptor maqalisi dawamida bu weziyetke Uyghurlarning qandaq qaraydighanliqini bilishning qéyinliqi, chünki ochuq -ashkara tenqid qilish yaki chet’elliklerge söz qilishning Uyghurlar üchün qamaq jazasi bilen netijilinidighanliqini, basturush qattiq bolghanliqti 2017‏-yilining béshidin béri Uyghurlarning héchqandaq bir naraziliq herikiti yaki hujumliri yüz bérp baqmighanliqi, qeshqerde bir yashning “Biz qilalaydighan bir ish qalmidi” dégenlikini bayan qilghan. Aptor maqalisige bir xitay tijaretchining sözi bilen mundaq dawam qilghan:
“Ürümchi bilen qeshqer arisida pat -pat bérip -kélip tijaret qilip turidighan birxitay tijaretchi burun jenub tereplerge barghanda bekrek qarshi élinidighanliqini éytip ‘hazir hemme nerse özgerdi. Ular qorqmaydu. Eksiche ular nepretke toldi. Ular manga xuddi bu bizning dölitimizde néme qiliwatqandu, dégendek qaraydu’ dédi. Lagérdin qoyup bérilgen bir qanche tutqunning biri bolghan ömürbék éli erkin asiya radiyosigha qilghan sözide ‘da’iriler rayonda öchmenlikning uruqlirini chéchiwatidu we tutqunlarning her birini birdin düshmen’ge aylanduruwatidu. Bu peqet méning köz qarishim emes, lagérdikilerning köpi shundaq oylaydu, dégen idi'”.

Hénriy shajéski xitay hökümitining Uyghurlar we xitaylargha uzun yillardin béri yürgüzüp kéliwatqan perqliq siyasitining Uyghurlarning xitay hökümitige naraziliqini qozghap kelgen bir amilliqini, buning rayondiki nurghun weqelerningmu bash sewebchisi ikenlikini eskertti.

Maqale töwendiki jümliler bilen ayaghlashqan : “Xitayning kommunist rehberliri özining bu saqchi dölitini bölgünchilikni we rayondiki zorawanliqni azaytidu, dep oylaydu. Emma Uyghurlar we xitaylarni perqlendürüsh, bir terepke éghir bedellerni tölitish arqiliq emeliyette özlirining weziyetni yenimu jiddiyleshtürüwatqanliqini körmeske salmaqta. Netije bolsa, her ikki guruppa zorawanliqqa sörep kétilmekte. Hesen yoqap kétishtin awwal shinjangning qéyin ehwalini mundaq süretligen iken. U ‏-‏–2015 yili ündidargha yollighan ‘Uyghur bolmaq tes’ namliq yazmisida ‘men özümning néme jinayet bilen qariliniwatqanliqimni bilmisemmu, u jinayetni boynumgha élishim kérek. Chünki bashqa tallishim yoq. Erkinlik bolmighan yerde, bésim bolidu. Bésim bolghan yerde weqe yüz béridu. Weqe yüz bergen yerde saqchi bolidu. Saqchi bolghan iken, u yerde erkinlik bolmaydu'”.

Amérikidiki Uyghur adowkat nuri türkel ependi radiyomizgha qilghan sözide, “Xitay hökümitining Uyghur élide yürgüzüwatqan éghir siyasetliri yene bir jehettin alghanda chet’ellerdiki Uyghurlarni oyghitishqa hem shundaqla Uyghur mesilisining 11-séntebir weqesidin kéyin xitay ilgiri sürgendek qandaqtur térrorluq, radikalliq mesilisi emeslikini dunya jama’etchilikige ashkarilap berdi”, dédi. Hénriy shajéskimu “Iqtisadshunas” gézitidek nopuzluq bir zhurnalda Uyghur élide irqchiliq yürgüzülüwatqanliqigha a’it pakitlarning otturigha qoyulushi dunyaning diqqitini tartish üchün intayin muhim ehmiyetke ige ikenlikini we bundaq maqalilerning yenimu köplep élan qilinishini ümid qilidighanliqini bildürdi.irade

About The Eastturkestan Government in Exile
The Official Website of Eastturkestan Government in Exile

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s

%d bloggers like this: