Gherb Mutexessisliri: “Uyghuristanda Boluwatqanlarni Dunyagha Ashkarilash Bir Ziyaliyning Exlaqiy Burchi”

2018-06-08
Kishilik hoquq weziyiti közetküchisi, jang shaw isimlik aliy mektep oqughuchisi twitérda qeshqer kona sheherdiki yighiwélish lagéri dep körsetken xeritisi.

Kishilik hoquq weziyiti közetküchisi, jang shaw isimlik aliy mektep oqughuchisi twitérda qeshqer kona sheherdiki yighiwélish lagéri dep körsetken xeritisi.

 Social Media/Shown Zhang

Yéqindin buyan, amérika qatarliq gherb elliridiki Uyghurlarni tetqiq qilip kéliwatqan bir qisim gherblik tetqiqatchi we akadémikler xitay hökümitining Uyghur élide yolgha qoyuwatqan “Yépiq terbiye lagérlirini” hem xitayning Uyghur élide “Térrorluqqa qarshi urush” namida yürgüzüwatqan bésim siyasetlirini ochuq-ashkara eyiblimekte we buninggha qarita yenimu köp jama’et pikri hasil qilishqa tirishmaqta. Bu heqte söz qilghan akadémikler Uyghur mesilisi üchün dadilliq bilen sözleshning bir exlaqiy burch ikenlikini ipadileshti.

Hörmetlik radi’o anglighuchilar, xelq’aradiki kishilik hoquq organliri, axbaratchi we tetqiqatchilar igiligen melumatlar netijiside, Uyghur élide az dégende bir milyon’gha yéqin kishining “Yépiq terbiye lagéri” namidiki yighiwélish lagérlirigha qamalghanliqi melum. Xitay hökümitining 21 ‏-esirge kelgende insaniyet tarixining tekrarlanmasliqqa ketti, dep qariliwatqan ‏2‏-dunya urushidiki natsistlar lagérliri yaki sowét ittipaqining “Gulag” dep atilidighan jaza lagérliri tüzümini yolgha qoyushi we uni dawamliq halda kéngeytiwatqanliqi xelq’aradiki Uyghur jama’itini we xelq’ara kishilik hoquq organlirining küchlük ghezipige uchrimaqta. Elwette, bu mesile amérika dölet ishliri ministirliqi teripidin we marko rubiyo qatarliq bir qanche neper dölet mejlis ezaliri teripidin otturigha qoyulghan bolsimu, nurghun közetküchiler bu inkaslarni xitay hökümitining Uyghur élidiki éghir insan hoquq depsendichilikini ayaghlashturush üchün yéterlik emes, dep qarashmaqta. Undaqta qandaq qilish kérek? mana bu téma yéqindin buyan amérika bashliq gherb elliridiki Uyghurlarni yéqindin bilidighan, Uyghurlarni tetqiq qilip kéliwatqan bir qisim tetqiqatchilarningmu muhim kün tertiplirining biri bolup qaldi. Nurghun tetqiqatchilar nöwette maqale élan qilish, axbarat wasitilirige sözlesh we ijtima’iy tor betler arqiliq mana bu so’algha jawab izdimekte.

6-Ayning 4-küni amérika-xitay munasiwetliri merkizige qarashliq “Xitay arxipi” heptiliki sehipiside élan qilin’ghan “Uyghur diyarida barghanche zoriyip bériwatqan basturushlargha dunya qandaq inkas qayturushi kérek” serlewhilik söhbet xatirisi ene shu tirishchanliqlarning biri idi.

Bu söhbet xatiriside xelq’arada Uyghur tetqiqati boyiche tonulghan 6 neper mutexessisning pikir-qarashliri élan qilin’ghan bolup, ular, mezkur söhbetke amérikidiki layola uniwérsitétining tarix penliri proféssori rayan sam, london uniwérsitéti étno-muzika ilmining proféssori rachél harris, awstraliyediki la trobé uniwérsitétining xitay siyasiti we asiya tetqiqati proféssori jéymés laybolt we amérikidiki “Xitay arxipi” heptilikining aliy muherriri jéssika batké, jorji washin’gton uniwérsitétining proféssori shan robérts, awstraliye makkuwari uniwérsitétining oqutquchisi kéwin karriko qatarliqlar.

“Xitay arxipi” heptilikining bash maqalisi süpitide élan qilin’ghan mezkur yazmida mundaq déyilgen: “Bu söhbet nöwette xitay hökümiti shinjang Uyghur aptonom rayonida 11 milyondin artuq yerlik musulman ahalini ‘siyasiy terbiye’ leshning nishani qiliwatqan, bir milyondin artuq kishi mezkur merkezlerde qamilip, islam eqidisidin waz kéchishke, özini we eng yéqin kishilirini eyibleshke, kompartiye hökümranliqigha rehmet éytishqa mejbur boluwatqan bir pewqul’adde mezgilde ötküzüldi”.

Tunji bolup bu söhbette pikir bayan qilghan proféssor rayan sam mundaq deydu: “Uyghur aptonom rayonidiki keng kölemlik, qanuniy tertiplerdin halqighan, yerlik Uyghur ahalisining 5 pirsentidin 10 pirsentigiche qamalghan bu yighiwélish lagérlirigha dunya choqum inkas qayturushi we uni eyiblishi kérek. Egerde dunyawi soda-tijaretler, xelq’araliq teshkilatlar we hökümetler xitaydiki bu yighiwélish lagérlirigha, xitayning irqchiliq we étnik tazilashni nishan qilghan bu siyasetlirige süküt qilsa, uni qollighanliq bilen oxshash bolup qalidu”.

Rayan sam sözide, xitay hökümiti bilen yillardin béri Uyghur élige qaratqan siyasetlirini özgertish heqqide ötküzülgen di’aloglarning meghlup bolghanliqini, shunga emdiki siyasetlerning ilgirikidek peqet agahlandurup qoyush bolupla qalmastin belki keng da’irilik we bésim xaraktérlik bolushi kéreklikini bildürgen. U buninggha misal qilip, amérikining siyaset, tijaret organliri we hetta olimpik komitéti qatarliq organlarningmu emeliy heriketke ötüshi kéreklikini eskertken. Mesilen, olimpik komitéti we olimpik tenheriketchiliri eger ‏-2022 yilliq olimpik musabiqisi xitayda ötküzülüp qalsa bu olimpikning tenheriket arqiliq téximu yaxshi dunya berpa qilishtin ibaret asasiy meydanigha uyghun bolamdu ‏-bolmamdu, dégenlerni oylishishi kérek”, dégen. Proféssor rayan sam sözide: “Bundaq zor heriket qozghash üchün elwette aldi bilen dunyaning Uyghurlarning béshigha kéliwatqanlardin toluq xewerdar bolushi kéreklikini, chünki dunyada islamfobiye keng tarqalghan bir shara’itta xitayning térrorluqqa qarshi urush dégen nam astida özining Uyghur élide qiliwatqan bésimlirini yoshurup qéliwatqanliqini, shunga bu mesilige yenimu köp diqqet tartish we tonushni artquzush üchün yenimu köp xitayni tetqiq qilghuchilar jümlidin musteqil organlar, tijaret dunyasi, xewer organliri we hökümetke qarashliq organlar shinjangni xitay ishlirining ayrilmas bir parchisi, qilishi kérek”, dégen.

Xitayning milletler siyasiti we Uyghurlar heqqide tetqiqat bilen shughullinip kéliwatqan amérika indiyana uniwérsitétining dotsénti timusiy girusmu bügün bizning ziyaritimizni qobul qilip, özining bu heqtiki köz qarashlirini ortaqlashti. Timusi girus özining “Shinjang toluq ottura sinipliri” heqqidiki tetqiqat témisi üchün nurghun qétim Uyghur élige barghan bolup, u gerche 2009‏-yilidin kéyin Uyghur élidiki weziyet yilmu-yil éghirliship mangghan bolsimu, emma eng axirqi qétim ‏-2017 yili ürümchige barghinida u yerdiki weziyetning ilgiri körülmigen derijide özgergenlikini hés qilghan. Uning nurghun Uyghur dostliri we a’ililiri uning bilen körüshüshtin bash tartqan. Uning alaqe nomurlirini öchürüwetken. U ehwalning qaysi derijide éghirliqini bir qanche Uyghur dostlirining yaki kesipdashlirining lagérgha élip kétilgenlikini uqqandin kéyin chüshen’gen. Timusi girus mundaq dédi: “Epsuski, bu mesilige qarita amérika, yawropa ittipaqidiki organlar, qurulushlar we hetta dunya islam hemkarliq teshkilati qatarliq organlardin yéterlik inkas kelmeywatidu we bu ehwalgha derhal xatime bérilishi kérek. Elwette men néme üchün Uyghurlarning mesilisi yéterlik diqqet qozghiyalmaywatidu dégenning éniq jawabini bilmisemmu emma uning köpinche iqtisadqa baghliq ikenlikini, xitay hökümitining pul arqiliq bu sükütni sétiwéliwatqanliqigha ishinimen”.

“Xitay arxipliri” zhurnilidiki söhbette la trobé uniwérsitétining proféssori jéymes layboltmu bu heqte öz döliti awstraliyeningmu sükütte turuwatqanliqini eyibligen idi. U söhbette orun alghan sözide: “Nöwette shinjangda yüz bériwatqanlar shübhisizki 1989‏-yilidiki tyen’enmin herikiti basturulghandin kéyinki eng éghir kishilik hoquq depsendichilikidur. Emma hazirghiche nurghun hökümetler sükütte turuwatidu. Uyghur diyaridiki siyasiy yighiwélish lagérliri xelq’arada tekitliniwatqan insaniy heq-hoquqlarning normisighila emes, belki xitayning asasiy qanunighimu xilap qilmish. Amérika dölet mejlisidiki bir qisim siyasiyonlar Uyghur rayonidiki xitay emeldarlirini ‘yer shari magnétskiy qanuni’ boyiche jazalashni chaqiriq qildi. Hazir bashqa döletlerningmu xitaydiki bu lagérlarni ochuq-ashkara eyibleydighan waqti keldi. Nahayiti epsus, méning dölitim bolghan awstraliye hazirgha qeder bu mesilide süküt qilmaqta”.

Jeymis léybolt ependimu sözi dawamida herqaysi hökümetler qachan xitayni ochuq-ashkara tilgha élip, ochuq-ashkara eyibleshni özige adet qilmighuche shi jinping hakimiyitining siyasetlirini özgertelmeydighanliqini agahlandurghan. U yene mundaq dégen: “Biz shinjangda yüz bériwatqan kishilik hoquq depsendichilikige sel qarash arqiliq, exlaqiy bir hakimiyet we insan heqlirining uniwérsalliqini nezerdin saqit qiliwatimiz we bu arqiliq shi jinpingning özining diktator hakimiyitini takammullashturushigha yol échip béripla qalmay, belki uni éksport qilishighimu yol qoyuwatimiz” dégen.

Timusi grus ependi bügün radiyomizgha qilghan sözide, yéqindin buyan Uyghurlarni tetqiq qilip kéliwatqan barghanséri köp mutexessislerning metbu’atlarda Uyghurlarning weziyiti toghruluq maqale élan qilish we axbarat organliri bilen yéqindin hemkarlishish arqiliq bu mesilige diqqet tartishqa tirishiwatqanliqini buning yaxshi bir burulushliqini bildürdi. U sözide özlirining “Shinjang mexsus témisidiki mutexessisler” namliq guruppisi barliqini we bu guruppa arqiliq Uyghur mesilisini tonushturushqa tirishiwatqanliqini bildürdi. “Men, bizge oxshash Uyghur élide uzun yil turghan, Uyghurlarning arisida yashighan mutexessisler üchün Uyghurlar üchün dunyada téximu keng bir jama’etke awaz bolush mejburiyitimiz kücheydi, dep qaraymen. Mutexessisler axbarat wasitiliri arqiliq choqum jama’etchilikni Uyghurlar toghruluq, xitay kompartiyisining ulargha yürgüzüwatqan siyasetliri toghrisida melumat igisi qilishi kérek. Elwette bu dunyada islamfobiye mewjut bir shara’itta we xitay hökümiti türlük amallar arqiliq gherblik mutexessislerni sözleshtin bash tartidighan qilip qoyghanda bek asan bolmisimu, men shexsen bu weziyetning özgirishini ümid qilimen, mutexessislerning buni özining bir exlaqiy burchi dep qarap, tenqidiy awazlargha qoshulushini ümid qilimen” dédi. U yene, “Ziyaliylar heqiqiy ehwalni doklat qilidu. Eger biz buningdin qorqsaq biz qandaq ziyaliy bolimiz”, dédi.

Amérika jorji washin’gton uniwérsitétining proféssori shan robérts “Xitay arxipliri” diki söhbette qilghan sözide, xelq’ara jama’etni Uyghur élidiki “Irqiy qirghinchiliq” ning deslepki bisharetliri üstide agahlandurush bilen birge birleshken döletler teshkilatining kishilik hoquq komitéti, yerlik xelqler munbiri we b d t irqiy qirghinchiliqtin saqlinish we jazalash mesililiri ishxanisi qatarliqlarning bu mesilini otturigha qoyushqa yéterlik asasi barliqini bildürgen idi.

Awstraliye makkuwari uniwérsitétining oqutquchisi kéwin karriko sözide dunyaning herqaysi jayliridiki Uyghur mesilisini tetqiq qilghan tetqiqatchilarning emdi birlikte bu mesilige inkas bildüridighan peyti yétip kelgenlikini bildürgen. Bu seweblik özining bashqa tetqiqatchilar bilen birliship, xitay hökümitining Uyghur élida yürgüzüwatqan siyasitige naraziliqini ipade qilidighan “Shinjang wedisi” namida bir imza qoyush herikiti teshkilligenlikini élan qilghan we barliq tetqiqatchilarni buninggha qol qoyushqa dewet qilghan idi.

Amérika alem téxnikisi idarisi tetqiqatchisi erkin sidiq ependi bügün radiyomizgha qilghan sözide, gherblik ziyaliylar we mutexessislerning Uyghurlar mesiliside yuqiriqidek ipade bildürgenlikini qarshi aldi we yenimu köp gherblik hem Uyghur ziyaliylirining bu septin orun élishini ümid qilidighanliqini bildürdi.irade

Advertisements

About The Eastturkestan Government in Exile
The Official Website of Eastturkestan Government in Exile

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

w

Connecting to %s

%d bloggers like this: