Xitay Da’iriliri Uyghur Élining Her Qaysi Jaylirida Jeset Köydürüsh Orunliri Qurulushini Jiddiy Élip Barmaqtaiken!

 Xitay Da’iriliri Uyghur Élining Her Qaysi Jaylirida Jeset Köydürüsh Orunliri Qurulushini Jiddiy Élip Barmaqtaiken!-1

2018-06-12

Uyghur rayonidiki melum jeset köydürüsh ornining ochiqi.

Uyghur élidiki melum jeset köydürüsh ornining ochiqi.

sohu.com

Radiyomizgha yéqinda chet’eldiki Uyghurlardin, xitay hökümitining Uyghur diyarining her qaysi jaylirigha jeset köydürüsh orunlirini séliwatqanliqi hemde da’irilerning bu qurulushlarni mushu yil axirighiche püttürüsh üchün, jiddiy halda élip bériwatqanliqi heqqide mundaq bir uchur keldi.

Bu uchur ikki kündin buyan chet’ellerdiki Uyghurlar qolliniliwatqan bir qisim ijtima’iy uchur wasitilerdimu kengri tarqaldi. Muhajirettiki Uyghurlarning köpinchisining wetendiki-ata-ana we qérindashliri lagérlargha qamilip, ularning hal ehwalidin xewer alalmaywatqan bir weziyette, bu xil uchurlarning tarqilishi chet’ellerdiki Uyghur jama’iti arisida nahayiti téz we jiddiy inkas peyda qilghandin sirt türlük wehimilik gumanlarnimu qozghighanliqi melum.

Biz bu uchurgha asasen awwal xitay hökümitining qurulush pilanlirigha a’it uchur menbelirini izdep körduq. Derweqe, aptonom rayonluq pilan komitéti bashqurushidiki, “Shinjang tereqqiyat qurulush uchur tori” da, 2017-yili 3-aydin, 2018-yili 2-ayghiche bolghan ariliqtila, mexsus hökümet meblighi bilen 9 orunda qurulushi pilanlan’ghan depne ishliri we jeset köydürüsh zawutliri qurulushigha höddiger chaqirish élani tarqitilghan. Buning ikkisi ghuljida, qalghanliri yopurgha, toqquzaq, shayar, atush, lopnur we turpan idiqut rayoni qatarliq jaylarda qurulidighanliqi körsitilgen. Bezlirige, depne ishliri mulazimet merkizi, bezilirige ashkara halda jeset köydürüsh orni dep yézilghan bu qurulushlarning bezilirige az dégende besh alte milyon, yene bezilirige hetta on nechche milyon yüen’giche meblegh ajritilghan.

Biz Uyghur aptonom rayonluq xelq hökümiti tarmiqidiki pilan komitétining tereqqiyat qurulush ishxanisigha téléfon qilduq, gerche téléfonni alghan xitay xadim bu qurulushlarning höddigerlerge bérilip, élanning emeldin qalghanliqini bildürgen bolsimu, emma u depne ishlirigha ishlitilidighan bu qurulushlarning “Jeset köydürüsh ornimu”? dep sorighan so’alimizni jawabsiz bermey téléfonni üzüwetti.

34963034_389568531524584_4961416941823590400_n (1).jpg

Bultur 7-ayning 21-küni “Shinjang tereqqiyat qurulush uchur tori” da élan qilin’ghan shayar nahiyesige qurulmaqchi bolghan depne ishliri merkizining qurulush türige höddiger chaqirish élanidin, da’irilerning yalghuz mushu qurulushqa 8 milyon meblegh salghanliqi melum. Shayarda séliniwatqan bu orunning qurulushi téxi tamam bolmighanliqi bolushi mumkin bolup, buninggha munasiwetlik téléfon nomuri tépilmidi. Emma kuchada jeset köydürüsh ornidin birining téléfon nomuri bayqaldi.

Kucha nahiyesidiki jeset köydürüsh ornidiki kéchilik nöwetchilikte turuwatqan xitay xadim, hökümetning meblighi bilen bu orundimu kéngeytish qurulush élip baridighanliqi we shayar nahiyesi qatarliq bashqa jaylarghimu jeset köydürüsh orunlirini quruwatqanliqini delillidi:

Bu jeset köydürüsh ornimu?
-He biz kuchada.
-Shayarda jeset köydüridighan orundin birni quridiken dep anglighan, qurulushi püttimu?
-He hazir téxi pütmigen oxshaydu.
-Aqsudin mexsus meblegh ajritishitiken, silerdimu kéngeytish qurulushi qilamdiken?
-Shundaq, kéngeytip qurudighanning gépi bar.
-Xitay millitidikilerdin bashqa milletlerning depne ishlirinimu qilamsiler?
-Az sanliq milletlerning özlirining depne qilidighan jayliri bar adette. Oxshimaydu, birnéme éniq dégili bolmaydu. Bek az ulardin.
-Démek bar. Az sanliq milletlerdin qandaq ademlerning jesiti köydürüshke élip kélinidu?
-Ular asasen saqchi orunlirining mexsus testiq höjjetliri bilen kélidu, saqchilar biwasite rehberlikimiz bilen alaqilishidu, bizning buninggha arilishish hoquqimiz yoq. Tepsiliy ehwallarni biz bilmeymiz, bashliqlar bilidu uni.
-Her qaysi jaylarda terbiyelep özgertish lagérliri qurulushini kéngeytiwatamdu?
-Shundaq hemme yerde kéngeytiwatidu.
-Shundaq jaylarda ölüp ketken Uyghurlarning jesitinimu köydurushke ekep baqtimu?
-Bek az bolsimu biz arilishalmaymiz, jama’et xewpsizlik orunliri biwasite yuqiri bilen bille bir terep qilidu, belkim a’ilisidin jesetni qobul qilidighanlar bolmighan ehwaldikilermikin? men éniq bilmeymen.

35238528_389568538191250_2000434511929671680_n

U yene bu jeset köydürüsh zawutida 15 adem ishleydighanliqi, bir xumdan bar bu zawutta adette bir jesetni köydürüp bir terep qilishqa bir yérim sa’et kétidighanliqi, bir heptide 2din 5 kéche jesetni bir terep qilidighan bolghachqa anche aldirash emeslikini chüshendürüp ötti.

Biz uningdin jeset köydürüsh orunlirini kéngeytip qurush némining éhtiyaji bilen boluwatqanliqini sorighinimizda, u mundaq dep jawab berdi: “Buningdin kéyin jesetni köydürüp depne qilish terepke qarap tereqqiy qilidighandek qilidu. Shinjangda yermu az bolghandikin. Téléwizordimu hökümetning muhitni asrash, yéshilliqni qoghdash üchün meyli qaysi millet bolsun mushu terepke qarap tereqqiy qildurush zörürlükini sözlewatqan, mushundaq orunlarni kéngeytidu dégennila bilimiz, u siyaset téxi pütünley emeliyleshmidi. Konkrét tereplirini bilmeydikenmen.”

Buningdin bir qanche ay ilgiri ijtima’iy alaqe wasitiliride, yeni “Ikki yüzlimichi” kadirlarni pash qilish we jazalash herikiti ewjige chiqqan peytte, xitay da’irilirining bir qisim jaylardiki Uyghur kommunistik partiye ezaliri we hökümet kadirliridin özlirining ölgendin kéyinki depne ishlirini musulmanlarning depne murasim qa’idiliri boyiche emes, belki xitaylargha oxshash jesitini köydürüp bir terep qilishqa qoshulghanliqi heqqidiki höjjetke qol qoydurghanliqi heqqide gep-sözler taralghan emma delillenmigen idi.

Shundaqla yéqinqi aylarda atalmish “Terbiyelesh lagérliri” da néme sewebtin ölgenliki éniq bolmighan Uyghurlarning jesetlirining a’ilisigimu bérilmey saqchilarning özlirining bir terep qiliwatqanliqi heqqide melumatlar ashkarilanmaqta.

Arqidinla xitayning bu xil jeset köydürüsh orunlirini kéngeytip quruwatqanliqi heqqidiki uchurlarning tarqilip, xitay da’irilirining élip bériwatqan bu xil siyaset we heriketliri belgilik endishe qozghighanliqi melum. Yéngidin qurulidighan we kéngeytip quruluwatqan jeset köydürüsh orunliri jaylashqan jenubtiki bezi nahiyeler emeliyette Uyghurlarning nopusi mutleq köp sanliqni igileydighan, xitay nopusi az hésablinidighan rayonlardur.

Uyghur analizchilirining bildürüshiche, buningdin ilgiri xitay qoralliq saqchiliri we amanliq saqlash da’irilirining Uyghurlarning naraziliq heriketlirige qarita élip barghan basturushlirida ötürülgenlerning jesetliri sirliq bir terep qilin’ghan we tutqun qilin’ghanlarning bir qsiminingmu iz-dériki bolmay ghayib qiliwétilgen idi.

Ilgiri radiyomiz 2009-yilidiki “5-Iyul ürümchi” weqeside ghayib bolghanlar heqqide élip barghan éniqlashlirimiz dawamida ürümchi ulanbay jeset köydürüsh, depne ishliri mulazimet bash ponkitidin téléfonni alghan jeset yötkeshke mes’ul shopurning aghzidinmu, “5-Iyul weqesi” de yaki tutulghandin kéyin türmide ölüp ketkenlerdin a’ilisi tépilmighan Uyghurlarning jesetlirining köydürülgenliki delillen’gen idi.

Elwette, musulmanlarning, jümlidin islam dinigha étiqad qilidighan Uyghurlarning depne qa’idiliri we diniy resmiyetliri bar. Musulmanlar her waqit öz diniy étiqadi we qa’idiliri boyiche axiretlik ishlirini bir terep qilishta her waqit ching turup kelgen we kelmekte.

Undaqta xitay hökümiti Uyghur élining jenubidiki Uyghurlar zich olturaqlashqan, xitay ahalisi yenila az sanliq hésablinidighan qeshqer, xoten we bashqa wilayet-nahiyelerde bir qanche on milyonlap meblegh bilen quruwatqan depne ishliri mulazimet orunliri qurulushlirimu oxshashla jeset köydürüshke ishlitidighan orunlarmu? da’irilerning birdinla bu xil orunlarni köpeytip qurushida qandaq seweb we éhtiyajlar bar? bular heqqide jaylardin igiligen melumatlirimizning dawamini kéyinki programmimizdin anglighaysiler. gülchéhre

 

 

Xitay da’iriliri Uyghur élining her qaysi jaylirida jeset köydürüsh orunliri qurulushini jiddiy élip barmaqta (2)

Ürümchi uchur torida élan qilin'ghan, ürümchining saybagh rayonidiki jeset köydürüsh ornigha yuqiri ma'ash bilen 50 amanliq qoghdash xadimi qobul qilish élanidin süretke élin'ghan.

Ürümchi uchur torida élan qilin’ghan, ürümchining saybagh rayonidiki jeset köydürüsh ornigha yuqiri ma’ash bilen 50 amanliq qoghdash xadimi qobul qilish élanidin süretke élin’ghan.

 wulumuqimh.com

Xitayning Uyghur diyarining her qaysi jaylirida jeset köydürüsh orunlirini kéngeytip quruwatqanliqi heqqidiki uchurlar Uyghurlar arisida belgilik endishe qozghawatqan peytte, charshenbe küni ürümchi uchur torida yene 29-may ürümchining saybagh rayonidiki qebristanliq we jeset köydürüsh orunliri jaylashqan orun’gha 50 neper qoghdighuchi xadim qobul qilish élani chaplan’ghanliqi bayqaldi. Élanda 8 ming yüen yuqiri ma’ash bilen bu ish ornigha qobul qilinidighan qoghdash xadimlirigha bu jayning alahide muhiti seweblik “Adettikidin saghlam we qorqmas bolush” sherti qoyulghanliqi eskertilgen.

Xitay da’irilirining ürümchidiki bir jeset köydürüsh ornighila 50 neper küch-quwwetlik qoghdighuchi qobul qilishi bezilerde her xil perezlerni qozghighan bolup, buni xitayning mexpiy tutup kéliwatqan yighiwélish lagérliri we türmiler bilen baghlap tehlil qilghan gumanliq qarashlarmu otturigha chiqmaqta. Néme üchün bir jeset köydürüsh ornigha qorqmas we adettikidin saghlam munchiwala köp qoghdighuchi kérek bolup qaldi?
Biz ürümchi uchur torida élan qilin’ghan bu 50 qoghdighuchi qobul qilish élanida bérilgen téléfon nomurigha téléfon qilghan bolsaqmu, téléfonni alghan xadim adem élish ishigha özi mes’ul emeslikini éytip, bu heqte sorighan so’alimizgha jawab bérishni ret qildi.

Biz yene uningdin bu jayda Uyghur qatarliq az sanliq milletlerningmu jesiti köydürelemdu? dep soriduq, u qisqila qilip, “Téxi undaq uqturush tapshuruwalmiduq” depla téléfonni qoydi.

Ijtima’iy alaqe torliridiki munasiwetlik uchurlargha qarighanda, ürümchidiki 50 neper adem qobul qilish élani chiqarghan orun, ürümchi saybagh rayonidiki “Toqquz ejdiha istirahet baghchisi” dep nam qoyulghan, jeset köydürüsh-depne ishliri mulazimiti birleshken zor kölemlik qebristanliq bolup, bu “Pütün memliket boyiche, zamaniwilashqan we mulazimiti bir gewdileshken eng chong qebristanliq” déyilgen. Bu orun 2003-yili bingtu’enning testiqi bilen qurulghan orun bolup, bingtu’en 12 déwiziye, 104-polkining 320 milyon yüen meblegh sélishi bilen töt etrapi tagh bilen oralghan, xilwet jaygha yasalghan iken. Hazirghiche xitaylarning depne ishliri üchün mulazimet qilip kelgen mezkur orunning néme sewebtin tosattin 50 qoghdighuchigha éhtiyajliq bolup qalghanliqining sewebi hazirche yenila yéshilmidi.

Uyghurlar islam dinigha étiqad qilidighan, depne ishlirini pütünley islami yosunda élip bérishke ehmiyet béridighan, méyitqa alahide hörmet qilidighan bir millet. Uyghurlar jesetning axiretlik ishlirini öyliri we meschitlerde teyyarlap, namizini chüshürgendin kéyin tupraqqa depne qilidu, a’ilide yaki bashqa orunda nezir chiragh, qur’an tilawet qilidu, depne murasimi ötküzmeydu. Da’irilerning ürümchige oxshash chong sheherlerde jeset köydürüsh orunlirini kéngeytkendin bashqa jenubtiki Uyghurlar zich olturaqlashqan xitay nopusi yenila intayin az sanilidighan bir qisim nahiyelergimu yéqinqi mezgillerde depne murasim we yaki depne ishliri mulazimet merkizi dégendek jaylarni quruwatqanliqimu ghelite bir ish hésablinidiken.

“Shinjang tereqqiyat qurulush uchur tori” da, 2018-yili 2-ayning 7-küni tarqitilghan qurulush höddige bérish élanida, qeshqer yopurgha nahiyesige qurulmaqchi bolghan “Yopurgha nahiyelik musulmanlar depne murasim qurulush pilani” gha höddiger chaqirilghan bolup, tordiki uchurdin melum bolushiche bu qurulushqa da’iriler 10 milyon xelq puli meblegh salghan. 2016-Yili 24 nomurluq höjjet bilen bu qurulush pilanining testiqi chüshken iken.
Undaqta xitay da’iriliri barliq jaylarda meschitlerni chéqip yoqitiwatqan bir mezgilde yopurghida bunche meblegh ajritip, musulmanlargha depne murasim orni qurushining meqsiti néme ? némishqa Uyghur musulmanlirining meschitlerde kolléktip halda jinaza namizi oqush qatarliq diniy pa’aliyetlirini ötküzüshke yol qoymay, mexsus depne murasim orni quridu? bu gumanliq nuqtilargha jawab élishqa tirishtuq axiri yopurgha nahiyesidiki melum yéziliq partiye guruppa ishxanisidin bir Uyghur ziyaritimizni qobul qildi.

Gerche bu Uyghur kadir yopurghigha yéngidin depne murasim ishliri ornini quruluwatqanliqidin xewiri bolsimu, lékin uning pütken-pütmigenlikini bilmeydighanliqini éytti we bu depne murasim ornining qandaq jay ikenliki heqqidiki özining perizini éytti.

Bu kadirning qiyasiche, yene burun yurt ichide ige-chaqisiz ölüp ketken kishilerni jama’et özliri mes’ul bolup kömüp depne qilghan bolsa, buningdin kéyin undaqlarni köydürüp bir terep qilish éhtimalliqini yoq dégili bolmaydiken. Chünki ige-chaqisiz, qérip ketken aghriqchan déhqanlarning sanini élish asasiy qatlamgha chüshken kadirlarning wezipilirining biri bolmaqta iken.

Bu yilning béshida xitay da’irilirining bir qisim jaylarda mexsus jedwel tarqitip, Uyghur kommunistik partiye ezalirini ölgendin kéyin musulmanche emes belki xitaylargha oxshash jesitini köydürüp bir terep qilish toghrisida wesiyet qaldurghuzghanliqi heqqide éniqsiz uchurlar taralghan, emma bu ehwallar téxi munasiwetlik idare-organlardin sürüshtürülüp delillenmigen idi. Bu kadirdin bu heqte sorighinimizda, yopurghida hökümetning teshebbusi boyiche partiyelik kadirlar ichide jesitini köydürüp bir terep qilishqa qoshulghanlarning hazirche, 4, 5 pirsentni igileydighanliqini bildürdi.

Xitayning 1992-yili tarqitip ijra qiliwatqan depne ishliri mizanida, gerche xitay millitidikiler ölgendin kéyin jesitining birdek köydürüp bir terep qilinidighanliqi telep qilin’ghan bolsimu, islam dinigha étiqad qilidighan Uyghur, qazaq, özbék, tunggan, tajik qatarliq ondin oshuq milletnning depne ishlirini özlirining örp-aditi boyiche élip bérishining qanun arqiliq qoghdilishi shert ikenliki körsitilgen. Lékin xitay da’iriliri bu xil mizanlirigha kéyin qoshumche yene, eger az sanliq milletler öz raziliqi bilen méyitini köydürüp depne qilishni tallighan bolsa héchkimning dexli qilish hoquqi yoqlighinimu eskertken idi.

Xitay da’irilirining Uyghurlarning milliy we diniy örp-adetliri boyiche depne ishlirini élip bérishqa tosalghuluq qilishi diniy erkinlik, milliy örp-adet, kishilik hoquq we qanuniy hoquqlirigha chétilidighan intayin jiddiy we nazuk bir mesile hésablinidu. Halbuki yéqinqi mezgillerde xitayning “Diniy ashqunluqni tügitish” namida élip barghan qattiq zerbe bérish siyasetliride hetta Uyghurlarning depne murasim ishlirigha 15 ademdin artuq adem qatnashmasliq, öz qorusida namaz chüshürmeslik, nezir-chiragh ötküzmeslik, adem yighip qur’an tilawet qilmasliq heqqide nurghun cheklime qoyup kéliwatqanliqi melum. Bezi jaylarda qollinilghan wasitiler Uyghurlarning ming yillardin béri shekillinip dawamliship kelgen diniy we milliy örp-adetlirige tosqunluq we buzghunchiliq yaritip, Uyghurlarning milliy we diniy heq-hörmitini depsende qilish derijige yetmekte.

Xitayning lagérlargha sewebsiz qamiwalghan milyonlarche Uyghurlarni qachan qoyup béridighanliqi we yaki qandaq bir terep qilidighanliqi éniq bolmighan bir weziyette yene uning jaylarda jeset köydürüsh orunlirini kéngeytip qurushqa jiddiy tutush qiliwatqanliqi, chet’ellerdiki Uyghur jama’iti arisida wehime peyda qilmaqta. Bu heqte ziyaritimizni qobul qilghan Uyghur weziyitini közetkghüchilerdin, dunya Uyghur qurultiyining mu’awin re’isi perhat yurungqash ependining közitishiche, wetendiki a’ilisi bilen bir yildin buyan alaqisi üzülgen, uruq-tughqanliri lagérlargha qamalghan chet’ellerdiki Uyghurlarda, yuqiriqidek uchurlargha nisbeten, “Xitay da’iriliri Uyghurlargha qarita qirghinchiliq élip baramdu?” dégendek endishilirini kücheytken.

Perhat ependi yene xitay qoralliq saqchi da’iriliri teripidin yéqinqi mezgillerde Uyghurlar üstidin élip barghan yeken élishqu weqesi, ürümchi 5-iyul weqeliride élip barghan qirghinchiliqlirini oylighanda, öziningmu buningdin nahayiti endishe qilidighanliqini bildürdi.gülchéhre
2018-06-13

 

Xitay Da’iriliri UyghurÉlida Jeset Köydürüsh Orunliri Qurulushini Jiddiy Élip Barmaqta (3)

Xitayning jeset köydürüsh jeryanidin körünüsh.

Xitayning jeset köydürüsh jeryanidin körünüsh.

 baike.baidu.com

Xelq’araliq axbaratlarda xitayning Uyghur rayonida qurghan lagérliri 2‏-dunya urushi dewridiki natsistlar” yighiwélish lagérlirigha sélishturuluwatqan bir mezgilde xitayning 9 jayda yéngi jeset köydürüsh zawuti qurmaqchi boluwatqanliqi hetta ürümchidiki yalghuz bir jeset köydürüsh ornighila 50 neper qoghdighuchi xadim qobul qilmaqchi boluwatqanliqigha da’ir uchurlar tiwéttér qatarliq ijtima’iy taratqularda keng tarqitilmaqta bu téma yene ikki kündin buyan xitayning Uyghur élida “Yighiwélish lagérliri” ni qurushi qatarliq Uyghurlargha qaratqan siyasetlirini közitip maqale élan qilip kéliwatqan xelq’aradiki mutexessislerningmu jiddiy diqqitini qozghimaqta.

Tiwéttérda bu heqte munazire qilishqan közetchiler buni köp sanda Uyghurlarni qamiwalghan lagérliri bilen baghlap tehlil qilghanda, xitayning nöwettiki meqsitining shübhe peyda qilidighanliqini otturigha qoyushmaqta.

Uyghurlargha munasiwetlik tetqiqatliri we mulahize maqaliliri bilen közge körün’gen gérmaniyelik mutexessis, yawropa medeniyet we téxnologiye institutining léktori adriyan zénizning tiwéttér bétide élan qilin’ghan buninggha da’ir uchurlar köpligen kishilerning diqqitini qozghimaqta.

U xitay da’irilirining bir jeset köydürüsh ornighila 50 neper qoghdighuchi qobul qilmaqchi bolghanliqi, qoghdighuchi namzatlirigha küch quwwetlik we qorqumsiz bolush shertini qoyushi qatarliqlarni alahide diqqet qozghaydighan gumanliq nuqtilar dep eskertken. U yene eger xitay da’iriliri “Erkin asiya radi’osi” da xewer qilin’ghandek lagérlardin chiqqan jesetlerni a’ilisige qayturmighanda, bu xitayning lagérda ölgenlerning ölüm sewebini yoshuruwatqanliqini ipadileydu shundaqla bu jesetlerni bir terep qilishta mexsus qoghdighuchilargha éhtiyaji bolidu,” dégen qiyaslirini otturigha qoyup ötken.

Xitayning qorqunchluq lagérliridin bashqa bu xil jeset köydürüsh orunlirini qurushigha ipadisini bildürüshken bir qanche mutexessislermu bu gumanliq nuqtilarning xelq’ara jama’etning diqqitini tartishqa tégishlik jiddiy mesile ikenlikini otturigha qoyghan.

Ijtima’iy alaqe torliridiki munasiwetlik uchurlargha qarighanda, ürümchidiki 50 neper qoghdighuchi xadim qobul qilish élani chiqarghan orun ürümchi saybagh rayonidiki “Toqquz ejdiha istirahet baghchisi” dep nam qoyulghan jeset köydürüsh-depne ishliri mulazimiti birleshken zor kölemlik qebristanliq iken. Bu yer bingtu’en bashqurushidiki töt etrapi tagh bilen oralghan xilwet jaygha yasalghan iken.

Uyghurlar weziyitige köngül bölüp kéliwatqan, xitaydiki qanunsiz organ sodisi heqqide tetqiqat élip bériwatqan étan gutman en’gliyedin téléfon ziyaritimizni qobul qilip, bu xildiki ghulghula we uchurlarda özide guman qozghighan nuqtilarni eskertip ötti. U mundaq dédi:
“Xitayning tagh arisida xilwet jaylargha jeset köydürüsh orunlirini qurushi we bir orun’ghila 50 qoghdighuchigha éhtiyajliq bolup qélishi jesetlerni bir terep qilishning mexpiylikini körsitidu.”

1997- Yilidiki “Ghulja weqesi” de tutulghan Uyghur mehbuslarning ichki ezalirining xitay saqchiliri teripidin éliwélin’ghandin kéyin jesetlirining mexpiy bir terep qilin’ghanliqi heqqide éniq ispatlar barliqini tekitligen gutman ependi yene “Ilgiri xitay hökümiti ichki ezalirini éliwalghan falun’gongchilar we bir qisim siyasiy jinayetchilerning jesetlirini köydürüp yoqatqan. Nöwette jesetliri a’ilisige qayturulmaywatqan we lagérda ölgenlerning jesitinimu shundaq köydürüp bir terep qilishi éhtimaldin yiraq emes dep qaraymen. Chünki köydürüsh xitay hökümitining pakitlarni yoqitish pilanigha mas kélidu. Jeset külidin ölgüchining éghirliqini mölcherleshtin bashqa héchnéme éniqlanmaydu. Bu arqiliq lagérdikilerge qiyin qistaqqa alghan saqchilarning jinayitinimu yépiwételeydu. Shunga jeset köydürüsh orunlirini qurushigha da’ir taratqulardiki ghulghula we shundaqla xitay özi tarqatqan munasiwetlik ispatlarni birleshtürgende heqiqeten aramimni buzmaqta,” dédi.

Gutman ependi yene munularni ilgiri sürdi: “Xitay hökümitining lagérlarni qurghandin bashqa her bir Uyghur a’ilisige birdin xitayni orunlashturushi, barliq Uyghurlarning d n a ewrishkilirini yighishi, pütün jayda insanlarni köziteleydighan saqchi dölitidek bashqurush sistémisi berpa qilin’ghan bir shara’itta xitayning pütün Uyghurlargha qirghinchiliq élip bérishining hajiti qalmidi. Emma mushundaq bir weziyette jeset köydüridighan bu orunlarni qurush arqiliq Uyghurlarni qorqutup agahlanduruwatqan bolushi mumkin, emma lagérlardiki Uyghurlarning a’ilisige qayturulmaywatqan, ölüsh sewebi éniq bolmighan jesetlerni bir terep qilip özlirining jinayet pakitlirini yoq qilish üchün bu jaylardin paydilinish éhtimalini yoq dégili bolmaydu.”

Gutman ependi bu jiddiy guman qozghaydighan mesile heqqide uchurlarni yighip, xitaydiki organ sodisi we kishilik hoquq mesililirige köngül boluwatqan barliq xelq’araliq orunlargha yetküzidighanliqini, özining xitaydiki organ yötkesh mesilisige a’it tor bétigimu chaplaydighanliqini shundaqla kéler hepte pragadiki chéx dölet mejliside xitaydiki organ yötkesh mesilisi heqqidiki ispatliq yighinda otturigha qoyidighanliqini bildürdi.

Kishilik hoquq tetqiqatchisi maya wang xitayning Uyghur élige qurghan lagérliri heqqidiki maqaliside lagérdikilerning sanini 800 ming dep mölcherligen bolsa, Uyghur mesilisi tetqiqatchisi timusiy girusning 500 ming bilen 1 milyon arisida dep mölcherligen.

Adré’an zénz 13‏-iyun küni “Albawaba” namliq bir ottura-sherq torining ziyaritini qobul qilip xitayning Uyghur élidiki “Yighiwélish lagérliri” gha qamalghanlarning bir milyon 100 minggha yéqinlishidighanliqini, bu sanning rayondiki quramigha yetken musulmanlar nopusining 10 pirsenti yaki 11 pirsentini teshkil qilidighanliqini bildürgen.

Xitay hökümiti hazirgha qeder “Yighiwélish lagérliri” ning mewjutluqini inkar qilip kelgendin sirt yene lagérlargha sewebsiz qamiwalghanlarning sani, ularning qachan qoyup béridighanliqi we yaki qandaq bir terep qilidighanliqi heqqidimu héchqandaq melumat bermidi. Da’irilerning Uyghur diyarida dawam qiliwatqan qattiq basturush siyasetliri qattiq qorqunch peyda qiliwatqan bu sirliq lagérlarning uzun muddet dawamlishidighanliqidin bésharet bermekte.gülchéhre

About The Eastturkestan Government in Exile
The Official Website of Eastturkestan Government in Exile

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s

%d bloggers like this: