Amérikining Xitaygha Bergen Imtiyazi Uyghurlarning Hazirqi Ehwalgha Kélip Qélishigha Türtke Boldi

2018-06-13
Kochida posta turuwatqan xitay qoralliq eskerliri we aptomobilliri. 2014-Yili 4-awghust, qeshqer.

Kochida posta turuwatqan xitay qoralliq eskerliri we aptomobilliri. 2014-Yili 4-awghust, qeshqer.

 AP Photo/David Wivell

Yéqinda amérikidiki “Atlantik” zhurnilida amérikidiki obzorchi we amérika “Döletlik nezer” zhurnilining ijra’iye tehriri réyhan salamning bir maqalisi élan qilindi. Aptor maqaliside amérika dölet mejlisining 2000‏-yili xitayning “Sodida étibar bérilidighan döletlik” ornini bikar qilip, uning ornigha “Menggülük normal soda munasiwiti” imtiyazi bergenlikini tenqid qilghan.

Réyhan salamning “Xitay bilen soda munasiwitini normallashturush xataliq idi” serlewhilik maqaliside, xitaygha bu imtiyazning bérilishi amérikining xitay bilen bolghan sodidiki hazirqi zor qizil reqemni keltürüp chiqiripla qalmay, bu yene xitayni kishilik hoquq boyunturuqidin qutuldurup, Uyghurlarning hazirqidek éghir ehwalgha chüshüp qélishigha türtke bolghanliqini ilgiri sürgen.

Réyhan salam özining xitaygha “Menggülük normal soda munasiwiti” imtiyazi bérish mesilisidiki bu kona munazirige ishtirak qilishigha weziyetning yéqinqi ikki tereqqiyati seweb bolghanliqini tekitligen. Uning körsitishiche, uning biri, prézidént trampning xitayni téximu köp amérika mehsulatlirini sétiwélishqa mejburlap, amérikining sodidiki qizil reqimini azaytish pilani bolsa, yene biri, xitayning Uyghurlarni basturushni kücheytkenlikige da’ir xewerler iken.
U, maqaliside amérika xitayning “Sodida étibar bérilidighan döletlik” ornini “Menggülük normal soda munasiwetler” imtiyazigha özgertip, özining qolidiki xitaygha bésim qilalaydighan küchlük bir kozirni yoqitip qoyghanliqini, bu, xitayning gejgisidiki kishilik hoquq soda bilen birleshtürülgen boyunturuqni élip tashlap, uning Uyghurlarni hazirqidek qattiq basturushigha yol échip bergenlikini tekitligen.

Amérikidiki bezi analizchilarning qarishiche, amérikining xitaygha “Menggülük normal soda munasiwetler” imtiyazi bérishi amérika diplomatiye tarixidiki eng chong xataliqlarning biri iken.

Amérikidiki adwokat, weziyet analizchisi nuri türkel ependi mundaq deydu: “Amérika Uyghurlarning béshigha kéliwatqan mushu külpetni özgertishke tewsiye qilidighan yaki bésim ishlitidighan bir amilni yoqitip qoydi. Tashqi siyasette sewzimu yaki toqmaqmu, dégen bir uqum bar. U waqitta xitaygha toqmaqni körsitip turup, sewzini béretti. Hazir emdi qolida bu yoq. Bu bolmighandin kéyin xitaylar amérika hökümitining sözige qulaq salmaydighan, hetta étibarsiz qaraydighan ehwalgha kélip qaldi. Shunga atlantik zhurnilida réyhan salamning otturigha qoyghan pikirini amérikining diplomatik tarixidiki eng chong xataliqlarning biri, dep qarisaq xatalashmaymiz”.

Amérikining 1974‏-yili chiqarghan bir qanunida xitay sabiq sowét ittipaqi we bashqa sotsiyalistik döletler qatarida gheyriy bazar igilikidiki dölet, dep békitilgen. Mezkur qanun’gha asasen amérikining bu döletler bilen bolghan soda munasiwiti kishilik hoquq qatarliq bir qatar tereplerge baghlan’ghan bolup, amérika 1980‏-yillarda xitaygha her yili bu shertler astida “Étibar bérilidighan döletlik” imtiyazi bérip kelgen. Lékin, amérika dölet mejlisi 2000‏-yili eger xitay erkin bazar igilikige qarap mangsa, bu, uning köp partiyelik démokratiye yoligha méngishini algha süridu, dégen pikirning türtkiside uninggha “Menggülük normal soda munasiwetler” imtiyazi bérip, uning dunya soda teshkilatigha kirishining yolini achqan idi.

Nuri türkel, amérikining eyni waqitta xitayni sherqiy yawropadiki döletler bilen oxshash orun’gha qoyup mu’amile qilishtek “Sebiy” bir siyaset yürgüzgenliki, mana hazir uning bedilini tölewatqanliqini bildürdi.
U mundaq deydu: “Bil klintonning waqtigha kelgende tijariy mesilini insan heqliridin ayriwetsek, xitay xelqi bay bolsa, xitayning iqtisadi yükselse, gherbning téxnikisi, medeniyiti, meblighi kirse bu iqtisadi ewzellik bilen siyasiy özgirish özlükidin meydan’gha chiqidu, dep, soghuq munasiwetler urushidin kéyin otturigha chiqqan sherqiy we merkizi yawropadiki döletlerning ehwaligha sélishturup, bu yolni bir toghra yol, dep qarighan. U waqitta amérika xitaygha nahayiti sadda we sebiy bir siyasiy meydan bilen tijariy imkaniyet we iqtisadiy ewzellikni yaritip bérishimiz kérek, égen pikirde bolghan. Léki, bu qandaq bir weziyetni otturigha chiqardi dése, ularning iqtisadi küchining küchiyishige egiship dunya sehnisidiki gépimu yoghinashqa bashlidi. Gep yoghan’ghandin kéyin, iqtisadi yükselgendin kéyin, amérika bilen tijariti chemberchas halgha kélip qalghandin kéyin, in’glizchida ‘lewirij’, deydighan bir söz bar, yeni kozir, bu kozirni yoqitip qoydi”.

Réyhan salam maqaliside Uyghurlarning ehwali xitaygha “Menggülük normal soda munasiwetler” imtiyazi bérish mesilisi heqqide pikir yürgüzüshke seweb bolghanliqini tekitlep, xitay merkizi hökümitining nechche on yillardin béri özining gherbidiki Uyghur we tibetlerning ana makani bolghan zéminlarni xitay köchmenlirini yötkesh qatarliq wasitiler bilen kontrol qilishqa urunup kelgenliki, lékin tibetlerning teqdirige köngül bölüdighanlar köp bolsimu, emma Uyghurlarning teqdiri dunyaning diqqitini tartalmighanliqini bildürgen.

Uning körsitishiche, dunyaning Uyghur rayondiki weziyetke diqqetsiz qélishi “Xitay basturush apparatlirining Uyghurlarni keng kölemlik teqib qilish, qamash, cheklesh, axbaratni kontrol qilip, shinjang heqqidiki uchur we xewerlerning tarqilishini kontrol qilish jehetlerde qismen utuqlargha érishkenlikini ipadileydu” dep tekitligen. U, Uyghurlarning bu weziyetke chüshüp qélishi xitaygha “Menggülük normal soda munasiwetler imtiyazi bérishning wasitilik mehsuli” ikenlikini tekitlep, “Eger xitayning sodida étibar bérilidighan döletler imtiyazi her yili közdin kechürülgen bolsa, bu kishilik hoquq mesilisini aldinqi orun’gha chiqirip, tibet we uninggha oxshash yeklen’gen, ézilgen bashqa az sanliq milletlerning derdini ashlitishigha purset bérilgen bolatti” dégen.

Lékin, nuri türkel prézidént trampning hakimiyet sorishi Uyghurlar üchün bir ewzel shara’it bolushi mumkinlikini ilgiri sürdi. Uning qarishiche, prézidént trampning siyasiti aldin möcherlesh qiyin bolghachqa uningdin kütmigen bir siyasitining kélishi xitay da’irilirini weswesige salmaqta iken.

Réyhan salam maqalisining axirida tarixni keynige qayturushqa bolmaydighanliqini bildürüp, amérikiliqlar xitaygha “Normal soda munasiwetler” imtiyazi bérilse, bizning dostimizgha aylinidu, dep aldan’ghanliqini, emdi bu tarixning qaytip kelmeydighanliqin, emdiki mesile qandaq qilish ikenlikini eskertip, “Buning birinchi qedimi bizning zor xataliq ötküzgenlikimizni iqrar qilish” dégen. erkin

About The Eastturkestan Government in Exile
The Official Website of Eastturkestan Government in Exile

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s

%d bloggers like this: