Maykil klark: “Xitay Hökümiti Térrorluq Bahaniside Uyghurlargha Medeniyet Qirghinchiliqi Yürgüzmekte!”

2018-06-18
Bronéwik bilen kocha charlawatqan xitay qoralliq alahide saqchiliri. 2017-Yili 5-noyabir, qeshqer.

Bronéwik bilen kocha charlawatqan xitay qoralliq alahide saqchiliri. 2017-Yili 5-noyabir, qeshqer.

 AP

Yéqindin buyan gherb dunyasidiki herqaysi axbarat wasitiliride bir milyondin artuq Uyghurning “Terbiyelesh arqiliq özgertish” ke élip kétilishi heqqide arqa-arqidin xewerler bérilgendin kéyin xelq’arada bir zor ghulghula qozghaldi. Shuning bilen birge buninggha a’it köpligen “Néme üchün” dégen so’allar otturigha chiqti. Awstraliye döletlik uniwérsitétning proféssori, doktor maykil klarkning imzasida 18-iyun küni “Sherqiy asiya munbiri” da élan qilin’ghan bu heqtiki maqalida bu so’allarning birige jawab bérilidu hemde buning tasadipiy otturigha chiqip qalghan hadise emesliki tekitlinidu.

Proféssor maykilning qarishiche, nöwette xitay hökümiti 2001-yilidiki “11-Séntebir weqesi” din kéyin otturigha chiqqan “Islam térrorluqi” dégen kona muqamni toxtimastin chéliwatqan bolup, izchil halda Uyghurlarni xelq’aragha “Diniy ashqun küchler” dep körsitishke urunup kelmekte iken shundaqla mushu ebjiqi chiqip ketken kona desmaye arqiliq özlirining Uyghurlarni basturush herikitini yolluq qilip perdazlap kelmekte iken. Bu bolsa yéqinda pütün dunyani heyrette qaldurghan “Ghayet zor türme” jem’iyitini wujudqa keltürgen.

Aptorning qarishiche, Uyghurlar diyari 1949-yili xitayning bir qismigha aylandurulghandin buyan Uyghurlar izchil buninggha naraziliq bildürüp kelgen. Xitay hökümiti bolsa buninggha qarita ikki xil istratégiye boyiche taqabil turup kelgen. Buning biri, siyasiy, ijtima’iy we medeniyet saheliridiki kontrolluqni zor küch bilen ijra qilip, xitaylarni bu rayon’gha yerlishishke righbetlendürüsh, yene biri zulumni asas qilghan “Iqtisadi tereqqiyat” arqiliq Uyghurlarning qarshiliqini kömüp tashlash bolghan. Buning bilen Uyghurlar nopus jehette üstün orunda bolalmasliq, siyasiy jehette yeklinish, medeniyet jehette bolsa döletning kontrolluqida bolushqa mehkum bolghan. Bu xil mehkumluq izchil halda Uyghurlarning medeniyet sistémisini weyran qilip, ularning milliy kimlikini éritiwétishke xizmet qilghan. Nöwettiki Uyghur jem’iyiti bolsa bu xil nishanning emelge éshishidiki eng yuqiri pellining wujudqa kéliwatqanliqini körsetmekte iken.

Xitay hökümitining Uyghur diyaridiki bu xil “Medeniyet sahesidiki tazilash” herikiti hemde uning netijisi toghrisida amérikidiki jorji washin’gton uniwérsitétining proféssori shan robértsmu mushuninggha oxshap kétidighan pikirde. U bu heqte pikir qilip, nöwette xitay hökümitining Uyghurlardiki pütkül medeniyet sahesini, bolupmu ularning meniwi dunyasigha kéreklik “Meniwi ozuq” ni pütünley “Qizil” lashturup bolushtin sirt, Uyghurlarning kündilik Uyghurche yémek-ichmeklirinimu “Xitaychilashturush” bilen aktip meshghul boluwatqanliqini tekitlidi.

U bu heqte söz qilip mundaq dédi: “Shinjang Uyghur aptonom rayonida Uyghurlarning neziride ularning qeyerde némilerni istémal qilishi herqachan ularning hökümran orundiki xitay puqraliridin perqlinishidiki bir zor simwol bolup kelgen hadisilerdur. Shu sewebtinmu Uyghurlar yillardin buyan ghizalinish toghra kelse, shuningdek ulargha Uyghurche we xitayche réstoranlarni tallash pursiti bolsa, ular ikkilenmestin Uyghurning réstoranigha baridu. Uyghurlar héchqachan xitay réstoranida tamaq yémeydu. Beziler buni gerche diniy seweblerdin dep qarisimu, islam dinidiki men’i qilin’ghan ehkamlardin haraq ichishtek ehwallarni sadir qilidighanlarmu ézip-tézip xitay réstoranigha bérip salmaydu. Shunga bu hadisilerni menche noqul diniy sewebtin dep chüshendürüsh anche chek bésip ketmeydu. Toghrisi Uyghurlar mushu arqiliq xitaylarning bu rayondiki hökümranliqigha özlirining qarshiliqini bildürüp kelgen.”

Proféssor maykilning qarishiche, Uyghur diyaridiki medeniyet sahesige qaritilghan kontrolluq mushu yosunda Uyghurlardiki barche qarshiliq amillirini yoqitishni meqset qiliwatqan bolup, tashqi dunyagha “Térrorluqqa qarshi küresh qiliwatqan” menzirini teswirlep bériwatqan xitay hökümiti ichki jehette ghayet zor nazaret méxanizmini berpa qilip chiqqan. Yene kélip Uyghurlarning milliy kimliki xitay hökümitining neziride xitay jem’iyiti üchün bi’ologiyelik tehdit dep qaralghanliqi üchün xitay hökümiti hedisila Uyghurlarning obrazini “Térrorchi” namida xunükleshtürüp “Ösmini késip tashlighandek tüp yiltizidin qurutush lazim” dep jar sélip kelgen. Buning bilen ghayet zor kölemdiki “Terbiyelesh merkezliri” wujudqa kélip, mejburiy yosundiki idiye özgertish mektepliride milyonlighan Uyghurlar shi jinping idiyesini, xitay tilini, xitay qanunini, islam dinining xetirini öginish bilen meshghul bolmaqta iken.
Maykil klark bu heqtiki ehwallarni omumlashturup, nöwette xitay hökümitining Uyghur diyarida “Medeniyet tazilishi” arqiliq milliy toqunushni tügitishke atlan’ghanliqi, buningda “Uyghur milliti” dégen atalghuning mewjut bolushigha makan bolidighan herqandaq boshluqni yoq qilish nishan boluwatqanliqini tekitleydu.

Emma Uyghur diyarida ijra boluwatqan “Medeniyet jehettiki tazilash” ning yéqin kelgüsidiki netijisi heqqide amérikidiki loyola uniwérsitétining proféssor rayan sam bashqiche qarashta. U gerche xitay hökümiti nöwette Uyghurlarning pütkül medeniyet sistémisini weyran qilip Uyghur milliy kimlikini yoqitiwétishke aldirawatqan bolsimu, Uyghurlargha ortaq bolghan “Xitay bizni bésiwalghan” deydighan chüshenche sewebidin xitay hökümitining Uyghurlarning omumiy qarishini mejburiy yosunda özgertish urunushini közligen meqsitige yételeydu, dep qarashqa bolmaydiken.

U bu heqte mundaq deydu: “Méningche, xitay hökümitining bundaq merkezlerde Uyghurlarning kallisini özgertiwétimiz, dégini bekmu gumanliq. Tarixiy hadisilermu buni yéterlik derijide ispatlap turuptu: Uyghurlar ‘medeniyet inqilabi’ ni bashtin kechürgen, ‘ongchilargha qarshi küresh’, ‘din’gha qarshi küresh’ dégendek on nechche yillap dawam qilghan siyasiy heriketlerni bashtin kechürüpmu 1980-yillirigha kelgende özlirining xitay dölitige qarshi tolimu küchlük bolghan qarshiliq iradisini yoqatmighanliqini namayan qilghan. Shundaqla xitay kompartiyesi yétip kélishtin ilgiriki waqitlardin tartipla özliri yashawatqan jem’iyettiki kishilerge özlirining bu xil iradisini yene bir qétim körsetken. Shunga mushu yosundiki zorlash wasitiliri arqiliq kishilerning idiyesini heqiqiy yosunda özgertip chiqishtin bek chong ümid kütüp ketmeslik kérek, dep qaraymen. Chünki bu heqte söz bolghanda Uyghurlarning bu mesile heqqide qandaq qarashta ikenlikini eslep ötüshni untumasliqimiz lazim. Men shexsen shinjangda tekshürüshte bolghan 2004-yilidin 2014-yilighiche bolghan mezgilde shuni hés qildimki, Uyghurlarning mutleq köp qismi xitay hökümitining shinjangdiki hökümranliqini qanunsiz, dep qaraydu.”

Melum bolushiche, nöwette Uyghur diyaridiki medeniyet sahesi omumyüzlük “Tazilash” qa duch kéliwatqan bolup, bu hal Uyghurlarning maddiy we meniwi dunyasigha éghir bohranlarni élip kelmekte iken. Shuning bilen birge buning qandaq aqiwetlerge hamilidar bolidighanliqi heqqidimu oxshash bolmighan texminler otturigha chiqmaqta iken.eziz

Advertisements

About The Eastturkestan Government in Exile
The Official Website of Eastturkestan Government in Exile

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

w

Connecting to %s

%d bloggers like this: