Xitay Uyghur Élide Dariltamlarni Köplep Qurmaqta

2018-06-18
Ishik aldida ata-anisini saqlap olturghan ösmür. 2014-Yili 23-may, ürümchi.

Ishik aldida ata-anisini saqlap olturghan ösmür. 2014-Yili 23-may, ürümchi.

 AP

Inkaslardin Uyghur élidiki “Yépiq terbiyelesh merkezliri” de a’ile boyiche tutqun qilinip qamap qoyulghan Uyghurlarningmu barliqi köplep melum qilinmaqta.

Yéqindin buyan chet’ellerdiki bir qisim Uyghurlar, özining yurttiki ata-anisi we qérindashliridin tartip “Terbiyelesh” ke élip kétilgenlikini, ularning ige-chaqisiz qalghan nareside balilirining bolsa xewirini alalmighanliqini shundaqla bu balilarning aqiwitidin endishiliniwatqanliqini inkas qilmaqta idi. Bu heqtiki éniqlashlirimiz dawamida, lagérgha élip kétilgenler aylap qoyup bérilmeywatqan bu ehwalda qaranchuqsiz we himayisiz qalghan balilarning köpiyiwatqanliqi, bu qaranchuqsiz qalghan balilarning nöwette mehelle komitétliri teripidin jaylardiki yétim-yésirlar parawanliq ornigha, yeni daril’étamlargha apirip bériliwatqanliqi delillen’gen idi.

Ilgiri bu heqte peyziwat nahiyesidiki bir saqchi ponkitigha téléfon qilghinimizda. Téléfon’gha jawab bergen Uyghur saqchi: “Ata-anisi terbiyeleshke élip kétilip, ige-chaqisiz qalghan balilarni uruq-tughqanliri baqidu, uruq-tughqini bolmisa kent komitétliri mes’ul bolidu,” dégen idi.

Xitay da’irilirining Uyghur élide qurghan lagérliri heqqide, bir qisim gherb metbu’atlirida yéqinda élan qilin’ghan maqalilerde, chet’ellik mutexessisler xitayning Uyghur élidiki “Yighiwélish lagérliri” gha qamalghanlarning bir milyon 100 minggha yéqinlishidighanliqini, bu sanning rayondiki quramigha yetken musulmanlar nopusining 10 pirsenti yaki 11 pirsentini teshkil qilidighanliqini bildürdi.

“Terbiyelesh” ke élip kétilgenler aylap qoyup bérilmeywatqan, Uyghurlar yighiwélish lagérigha dawamliq élip kétiliwatqan ehwalda qaranchuqsiz we himayisiz qalghan balilarning teqdiri zadi qandaq boluwatidu? bu heqte uchur izdesh dawamida, “Shinjang tereqqiyat qurulush uchur tori” diki hökümet meblighi bilen élip bérilidighan chong tiptiki qurulush türlirige höddiger chaqirish élanliridin, xitay da’irilirining yéqindin buyan Uyghur éli miqyasida bolupmu, jenubtiki 3 wilayetke yétim balilar parawanliq orni, daril’étam gha oxshash mexsus yétim -yésirlarni baqidighan orunlarni berpa qiliwatqanliqi heqqide uchurlar ashkarilandi.

Mezkur hökümet qurulush türlirige höddiger chaqirish torida, mexsus yétim -yésir parawanliq qurulushigha da’ir 40 dane uchur tépildi, buning 27 si 2017-yilidin buyan élip bérilishqa bashlighan yéngi qurulushlar bolup, asasen qeshqer, xoten aqsu qatarliq jenubtiki 3 wilayetke ikenliki melum.

Buning ichide eng yéngisi, 2018-yili 11-iyun élan qilin’ghan tashqorghan nahiyesidiki yétim-yésirlar parawanliq orni qurulush türige höddiger chaqirish élani iken. 10 Ming kwadrat métirliq, ikki qewet qilip qurulidighan bu imaret qurulushigha, hökümet 2 milyon 600 ming yüen meblegh salghan.

Mezkur qurulushni höddige bérish élanidiki nahiyelik xelq ishliri idarisi alaqilishish téléfon’gha jawab qilghan xadim, daril’étamning tashqorghan nahiye ichige qurulmaqchi bolghanliqidin bashqa melumat bermidi.

Mezkur tordin ashkarilan’ghan daril’étam qurulush türliri ichide eng yuqiri meblegh bilen sélinip 2018-yili pütüp ishqa kirishtürüsh pilanlan’ghini Uyghur aptonom rayonluq yétim-yésirlar parawanliq orunlirini bashqurush merkizining nazaret qilishi astidiki ürümchi sheherlik daril’étam qurulushi bolup, da’iriler 28 ming kwadrat kölemdiki 700 kariwatliq bu daril’étam qurulushigha, 134 milyon yüen ajratqan.

Ürümchi sheherlik daril’étam bu yil béshida pütüp ishqa kirishtürülgen bolup, bu orundin téléfonni alghan xadim mezkur orunda 300 dek bala barliqini bildürgen bolsimu, emma millet ayrimisini ashkarilimidi. U yene Uyghur élining néme üchün yéqindin buyan bundaq chong kölemdiki daril’étam largha éhtiyajliq bolup qalghanliqi heqqidiki so’allirimizghimu jawab bérishni ret qildi.

Xitay da’irilirining Uyghur élidiki daril’étam qurush pilani heqqide munasiwetlik menbelerni izdesh dawamida, “Xelq tori” ning 2016-yili 8-séntebir élan qilghan xewiridin, xitay da’irilirining jem’iy 69 yétim-yésir parawanliq orni, 39 daril’étam, 4 a’iliwi yétimlerni béqish merkizi we yene 26 yerde méyip balilarni béqish orunlirini qurushni pilan qilghanliqi ashkarilandi. Xitay hökümiti buning üchün jem’iy 370 milyon yüen mexsus tür meblighi ajratqan.

Ilgiri biz inkaslargha asasen Uyghur élidiki munasiwetlik da’irilerdin ata-anisi “Terbiyelesh” ke élip kétilgenliktin yalghuz qéliwatqan balilarning qandaq orunlashturuluwatqanliqi heqqide melumat igilishimiz dawamida, Uyghurlar zich olturaqlashqan xoten, qeshqer, aqsu qatarliq jaylarda yétim balilar tuyuqsiz köpeygenlikidin daril’étamlargha sighmay, bezi mekteplerning waqitliq daril’étam ornida ishlitiliwatqanliqi, hetta bir qisim balilarning xitayning ichkiri ölkilirige yötkep kétiliwatqanliqi, daril’étamlarning shara’itining intayin nacharliqidek uchurlarmu ashkarilan’ghan idi.

Xitay hökümitining Uyghur diyarida lagérlarni qurushni kéngeytiwatqan bir peytte yene mas qedemde yétim balilar parawanliq orunlirini köplep quruwatqanliqi diqqet tartidu. Bezi Uyghur analizchilar, bu xil qurulush pilanlirining asasen xitayning Uyghurlarni asas qilip terbiyelesh namida lagérlargha solashni bashlighan mezgillerge toghra kélishi ejeba tessadipiliqmu? yéngi qurulghan we dawamliq quruluwatqan bu daril’étamlar, ata-anisi lagérgha élip kétilip qaranchuqsiz qalghan balilarni béqish üchün qurulghanmu? dégendek so’allarni otturigha qoymaqta. Biz so’allarni ürümchi sheherlik xelq ishliri idarisidin sorashqa tirishtuq. Halbuki téléfonni alghan xadim bilen qilghan di’alogimiz, uning “Séning ziyaritingni qobul qilmaymen” dégen qopal jawabi bilen axirlashti.

Uyghur rayonidin yéqinqi künlerde igiligen uchurlirimizda bolsa da’irilerning terbiyelesh namida lagérgha apiridighanlarning sanini ashurghanliqi melum bolmaqta. Kentlerning beziliridin yighiwélish lagérigha apirilghanlarning 40% din yuqiri ikenliki ashkarilandi. Ötken hepte qaraqash nahiye bazirining chinibagh saqchi xadimi, bazar ichidiki yéngi sheher kentide 1700 nechche a’ile barliqi, bulardiki nopusning 40% ining nöwette terbiyelesh merkizide ikenlikini ashkarilighan idi.

Biz Uyghur élidiki ata anisi “Terbiyelesh” ke élip kétilgenliktin yalghuz qéliwatqan balilarning qandaq orunlashturuluwatqanliqi heqqide dawamliq ehwal igileshke tirishmaqtimiz.gülchéhre

Advertisements

About The Eastturkestan Government in Exile
The Official Website of Eastturkestan Government in Exile

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

w

Connecting to %s

%d bloggers like this: