Kishilik Hoquqni Közitish Teshkilati B D T gha Uyghurlar Mesilisi Boyiche Doklat Sundi

2018-06-22
B d t belgisi chüshürülgen sehne arqa körünüshi. B d t bash shtabi. 2013-Yili 3-séntebir.

B d t belgisi chüshürülgen sehne arqa körünüshi. B d t bash shtabi. 2013-Yili 3-séntebir.

 AP Photo/Bebeto Matthews

Birleshken döletler teshkilati irqiy kemsitishni tügitish komitétining 96-nöwetlik omumiy yighini bu yil 8-ayda jenwede ötküzülüsh aldida turmaqta. Mezkur yighinda komitét rehberliri “Xelq’ara irqiy kemsitishning barliq shekillirini yoqitishqa a’it xitabname” ge qol qoyghan eza döletlerning irqiy kemsitish xatirisige qarap chiqidiken. Xitay mezkur xitabnamige 1981-yili qol qoyghan bir dölet bolush süpiti bilen irqiy kemsitishning barliq shekillirige qet’iy qarshi turush, irqiy we milliy ayrimichiliqni yoqitish we irqiy we milliy barawerlikni teshebbus qilish qatarliqlargha wede bergen. Emma xelq’ara kishilik hoquqni közitish teshkilati mezkur komitétqa mexsus doklat yollap, xitay hökümitining dölet ichide Uyghurlar we tibetlerge qarita éghir irqiy we milliy kemsitish siyasiti yürgüzüwatqanliqini bildürgen.

Xelq’ara kishilik hoquqni közitish teshkilati 21-iyun küni birleshken döletler teshkilati irqiy kemsitishni tügitish komitétigha yollighan mexsus doklatida xitay hökümiti özi qol qoyghan xitabnamidiki asasliq maddilar boyiche uni bahalap chiqqan. Mesilen, xitabnamining 5-maddisida “Xitabnamige qol qoyghan döletler irqiy kemsitishning barliq shekillirige qarshi turush, uni yoqitishqa kapaletlik qilishi, her bir kishining milliti, irqiy, renggi néme bolushidin qet’iynezer qanun aldida barawer mu’amile qilishqa kapaletlik qilishi kérek” déyilgen. Halbuki, xelq’ara kishilik hoquqni közitish teshkilati xitay hökümitining bu maddigha pütünley xilap halda Uyghurlargha qarita sistémiliq kemsitish siyasiti yürgüzüwatqanliqini bildürgen.

Bügün kishilik hoquqni közitish teshkilati xitay ishliri bölümining diréktori sofi richardoson xanim bu heqtiki ziyaritimizni qobul qilip, bu doklatta yer alghan mezmunlarni üstide chüshendürüsh bérip ötti.

U mundaq dédi: “Eslide bu yerde biz deydighan gep bek jiq idi. Emma melum bolghandek, waqit munasiwiti bilen mezkur komitét herqaysi organlar teripidin yollinidighan doklatning hejmige belgilik chek qoyup béridu. Epsus, biz nurghun mesililer ichidin peqet bir qanchini tallashqa mejbur bolduq. Shunga biz doklatimizda rayondiki nazaret döliti sistémisi, ‘yépiq terbiye lagérliri’ we xitay hökümitining Uyghurlargha yürgüzüwatqan milliy, dini, medeniyet jehettin kemsitish we tilni cheklesh siyasetlirining her biridin qisqa qilip melumat berduq.”

Sofi xanim yuqirida tilgha alghandek doklatta “Yépiq terbiye lagérliri” heqqide töwendikiler bayan qilin’ghan: “Shinjangda da’iriler xitayning en’ge élin’ghan qanunliri we qanuniy tertiplirige pütünley xilap halda nechche on minglighan Uyghurni ‘qayta terbiyilesh lagérliri’ da qanunsiz halda tutqun qilip turmaqta. Bu kishilerning a’ilisi yaki adwokatlar bilen uchrishishi cheklenmekte. Ulargha ‘shi jinping idiyisi’ ni, partiyining siyasetliri qattiq bésim bilen ögitilish bilen birge xitay hökümitige sadaqitini ipadileshke mejburlanmaqta. Biz balilarningmu tutqun qiliniwatqanliqi we xitay hökümiti mewjutluqini inkar qiliwatqan lagérlarda tutqunlarning intayin nachar mu’amilige uchrawatqanliqi heqqide melumatlargha érishtuq.”

Mezkur teshkilat komitét rehberliridin xitay hökümitidin “Yépiq terbiye lagérliri” da tutup turuluwatqan tutqunlarning sanini we ularning qaysi qanun-maddilargha asasen tutup turuluwatqanliqini sürüshte qilishni, merkizi hökümetning bundaq lagérlarni dawamliq köpeytiwatqan yaki köpeytmeywatqanliqini sorashni telep qilish bilen birge xitay hökümitini héchqandaq jinayet we zorawanliq qilmay turup, qanunsiz halda tutqun qilin’ghan bu kishilerni derhal qoyuwétishke, barliq mushundaq qanunsiz lagérlar we tutup turush orunlirini taqashqa hem shundaqla b d t ning musteqil tekshürgüchilirining rayon’gha bérishigha yol qoyushqa chaqirghan.

Sofi xanim sözide, “Yépiq terbiye lagérliri” ning shübhisizki nöwettiki eng jiddiy mesile ikenlikini bildürdi.

“Nöwettiki eng jiddiy mesile xitay hökümitini bu ‘yépiq terbiye lagérliri’ ni derhal toxtitishqa chaqirishtur. Bu lagérlar xitay qanunidimu héchqandaq asasqa ige emes. Xitay hökümitining zor sandiki kishini xalighanche tutqun qilishni aqlash, uni yolluq qilip körsitishke héchqandaq asasiy yoq. Uyghur élida héchqandaq jinayet ötküzmigen kishiler sewebsiz tutqun qiliniwatidu. Bu intayin éghir bir kishilik hoquq depsendichiliki. U lagérlarda tutup turuluwatqanlarning sani heqqide oxshimighan pikirler mewjut. Emma eng éhtiyatchanliq bilen teleppuz qiliniwatqan sanmu kishini chöchütidu. Shunga menche kishilik hoquqni qoghdashni özige asasiy prinsip qilghan birleshken döletler teshkilatigha oxshash bir qurulushning heqiqiy rolini qanchilik jari qiliwatqanliqi del xitaygha oxshash bir küchlük döletke mana mushundaq méxanizmlar arqiliq riqabet élan qilalaydighan yaki qilalmaydighanliqigha baghliq, dep qaraymen.”

Kishilik hoquqni közitish teshkilati doklatida mezkur komitétqa yene, 8-aydiki omumiy yighinda xitay hökümitidin Uyghur ziyaliysi ilham toxtining hazirqi ehwalini sürüshte qilish, xitay hökümitining Uyghurlarning d n a uchurlirini yighish mesilisini, yeni xitay hökümitining qanchilik Uyghurning d n a uchurini yighqanliqi we uni néme meqsette yighqanliqini sürüshte qilish, pasport tarqitishta milliy ayrimichiliq qiliwatqan yaki qilmaywatqanliqini sorash, qaysi döletlerge Uyghurlarni qayturup bérish heqqide bésim ishletkenlikini sorashqa chaqirghan.

Irqiy kemsitishni tügitish komitétigha yollan’ghan doklatta yene Uyghur balilirigha xalighan isim qoyushning cheklinish mesilisi tilgha élinip, xitay hökümitidin buninggha chüshenche bérishi hem shundaqla xitay hökümitining barliq dini pa’aliyet sorunlirini kaméra arqiliq nazaret qilishni bikar qilishi telep qilin’ghan.

Melum bolushiche, 96-nöwetlik omumiy yighin 8-ayning 6-künidin 30-künigiche jenwede dawam qilidighan bolup, bu yighin xitay hökümiti yürgüzüwatqan éghir kishilik hoquq depsendichiliklirini tilgha alidighan we xitayni bu heqtiki soralghan so’allargha jawab bérishke qistaydighan intayin muhim bir sorun bolup hésablinidiken. Sofi xanim aldimizdiki künlerde bashqa organlar we shexslerningmu xitay hökümitining irqchiliq siyasetliri heqqide komitétqa doklat sunidighanliqini we xitay hökümitiningmu özining doklatini teyyarlaydighanliqini bildürüp, bu jeryanlarning yéqindin közitilishi kéreklikini bildürdi. irade

Advertisements

About The Eastturkestan Government in Exile
The Official Website of Eastturkestan Government in Exile

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

w

Connecting to %s

%d bloggers like this: