Almutada “Ottuz Oghul Ijtima’iy Instituti: Tarix We Bügün” Namliq Kitab Tonushturuldi

2018-06-25
"Ottuz oghul ijtima'iy instituti tarix we bügün" kitabini tonushturush murasimidin bir körünüsh. 2018-Yil 23-iyun, almuta.

“Ottuz oghul ijtima’iy instituti tarix we bügün” kitabini tonushturush murasimidin bir körünüsh. 2018-Yil 23-iyun, almuta.

 RFA/Oyghan

23-Iyunda almutadiki “Astana” méhmanxanisining mejlis zalida “Ottuz oghul ijtima’iy instituti: tarix we bügün” namliq kitabni tonushturush murasimi bolup ötti. Uninggha ziyaliylar, yashlar, chet’ellik méhmanlar, jem’iyetler hem yurt-jama’etchilik wekilliri qatnashti. Mezkur murasim “Inayet” jem’iyetlik birleshmisi teripidin uyushturuldi.

Murasimni achqan “Inayet” jem’iyetlik birleshmisining re’isi sülfi meshrepof “Ottuz oghul ijtima’iy instituti: tarix we bügün” kitabining ikki yil mabeynide teyyarlinip, “Mir” neshriyat öyi teripidin neshr qilghanliqini, uning r. Süléyménof namidiki sherqshunasliq instituti Uyghurshunasliq merkizining alimliri, tarix penlirining doktorliri ablehet kamalof we risalet kerimowa, tarix penlirining namzati noder kerimof teripidin yézilghanliqini otturigha qoydi. Sülfi meshrepof “Inayet” birleshmisi yénida qurulghan analiz guruppisining bir qatar ilmiy layihilerni emelge ashurghanliqini hemde mezkur kitabning ene shu layiheler asasida yoruq körgenlikini bildürdi.

Andin sözge chiqqan el-farabi namidiki qazaq milliy uniwérsitétining proféssori, jughrapiye penlirining doktori shéripjan nadirof Uyghurlarning milliy en’eniliridin biri bolghan meshrep heqqide qazaqistanda tunji eserning yoruq körgenlikini, alimlarning uni teyyarlashta köp izden’genlikini ilgiri sürdi. U ottuz oghul institutining Uyghurlarning millet bolup saqlinishidiki muhim bir amil bolup kelgenlikini, meshreplerning Uyghurlarni peqet birleshtürüpla qalmay, belki köpligen iqtisadiy, ijtima’iy, medeniy, exlaq mesililirinimu hel qilip kelgenlikini bildürdi.

Murasimda sözge chiqqan r. Süléyménof namidiki sherqshunasliq instituti Uyghurshunasliq merkizining bash ilmiy xadimi, tarixchi ablehet kamalof mezkur layihining asasiy meqsiti heqqide toxtilip, mundaq dédi: “Bu layihining asasiy meqsiti, qedimdin tereqqiy qilghan ‘ottuz oghul’ ijtima’iy institutini tetqiq qilish hem shuning asasida bir qollanma teyyarlashtur. Bu layihe ikki asasiy qismidin ibaret. Birinchi qisimda ottuz oghul, meshrep toghriliq tarixiy matériyallarni yighish boldi, yeni Uyghur alimlirining, chet’ellik alimlarning ottuz oghul toghriliq yazghan matériyallirini yighip, shularning asasida qisqa bir qollanma tüzüsh.”

Ablehet kamalof shuning bilen bille ottuz oghul meshripining ehwalini, uning hazirqi jem’iyettiki roli oxshash mesililerning qamalghanliqini, layihe wezipilirini orundash üchün deslepte Uyghurlar zich olturaqlashqan rayonlarni arilap, ahalining bu mesililer heqqidiki oy-pikirlirini bilish üchün so’alnamiler tarqatqanliqini ilgiri sürdi. Buningdin tashqiri Uyghur ahalisi arisida abruyluq kishiler, ziyaliylar, yurt aktipliri bilen mexsus söhbetler yürgüzülüp, ularning pikirlirimu hésabqa élin’ghan.

Radiyomiz ziyaritini qobul qilghan “Inayet” jem’iyetlik birleshmisining re’isi sülfi meshrepof “Ottuz oghul ijtima’iy instituti: tarix we bügün” kitabining köpchilik arisida keng tarqilishi üchün ikki tilda, yeni Uyghur we rus tillirida neshr qilin’ghanliqini otturigha qoyup, kitabning qisqiche mezmunigha toxtaldi: “Burun bizning ejdadlirimiz meshreplerni qandaq we néme meqset bilen ötküzgenliki, ötmüshtiki qa’idiler hazirqi yéngi ijtima’iy layihelerge baghlashturulghanliqi éytilghan. Kitabqa öz waqtida merhum turghan rozaxunof özining ülüshini chiqarghan idi. Biz alim akilirimiz bilen kitabning mezmuni, meqsiti heqqide köp meslihetleshken iduq. Bizning asasiy meqsitimiz mushu kitabni tonushturush murasimini ötküzüsh boldi. Tonushturush murasimini peqet almutadila emes, belki nahiyelerdimu ötküzüp, asta-asta uning sistémisini bizning meshreplerge kirgüzüshtur.”

Sülfi meshrepof nahiyelerde tonushturush murasimliri ötküzüsh jeryanida yenimu matériyallar toplap, ottuz oghul, meshrep, yigit béshi qatarliq mesililer etrapida buningdinmu etrapliq we hertereplime tetqiqatlar élip bérilidighanliqini bildürdi.

Murasimda sözge chiqqan Uyghurshunasliq merkizining rehbiri risalet kerimowa, shashir abdughopur qutluqof, “Atamékén-agro” jem’iyitining re’isi kintal islamof we bashqilar mezkur kitabning bügünki Uyghur jem’iyitidiki ehmiyiti, Uyghurlarning milliy kimlik mesililiri, ottuz oghul yighilishlirining, meshreplerning yash ewladni terbiyileshtiki roli heqqide öz qarashlirini otturigha qoydi.

Xulase söz bilen nutuq qilghan shéripjan nadirof meshrepning Uyghurlarning milliy kimlikini saqlap qélishning asasiy amili ikenlikini, shuning üchün hazirqi xitay da’irilirining meshrepni özliri üchün bir xewp süpitide qaraydighanliqini ilgiri sürüp, mundaq dédi: “Shuning üchün xitay hakimiyiti onlighan yillar dawamida meshreplerde Uyghur xelqining özini özi saqlap qélishning asasining, uning kélechikining orun alghanliqini chüshendi. Hazir u yaqta boluwatqan weqeler ademning eqlige kirmeydighan weqeler. Rast, shexsen men bezide xitayning iqtisad jehettin qolgha keltürüwatqan utuqlirigha heyran qalimen. Hazir xitay az sanliq milletler, birinchi nöwette, Uyghurlar üchün xitay xususiyitidiki fashistik tüzümni quruwatidu. Biz, Uyghurlar, hazir shundaq siyasiy-jughrapiyelik qisilishta turimizki, ikki yéqimizda bizni ikki chong impériyalistik memliket qorshap turuptu. Ular bizni özliri bilginiche paydilanmaqta. Shuning üchün Uyghurlar özlirini saqlap qélish üchün ene shu ottuz oghul, meshrep oxshash milliy qedriyetlirimizni saqlap qélishimiz shert.”

Radiyomiz ziyaritini qobul qilghan sha’ir abdughopur qutluqof meshreplerning ejdadlardin qalghan chong medeniy miras ikenlikini, meshrepke kirgen ademning öz örp-adetlirini, saz-neghmilirini, milliy ta’amlirini untumaydighanliqini, ana tilini söyidighanliqini bildürüp, mundaq dédi: “Bir waqtida Uyghuristanda, bolupmu ghuljida meshrepni chekligen idi. Medeniyet inqilabi dewride. U waqitta meshrep oynighanlardin gumanlan’ghan. U bir eksil inqilabi teshkilat, guruh depmu qaralghan. Shu waqitta ili yashliri naraziliq bildürüpmu chiqqan. Shu waqitta xitay hökümiti ularni oqqimu tutqan. Meshrepni bergenlerni uzun muddetke qamiwetken. Ashundaq qiynighan idi. Kéyin chégralar échilip, bu meshrepler qoyup bérildi.”

Abdughopur qutluqofning éytishiche, xitay bu meshreplerning köngül échish soruni ikenlikige közi yétip, xelqni yene qoyup bergen, yeni öz siyasitide paydilinish üchün nahiye, sheher, oblast, derijiside meshrepler ötküzüshke bashlighan. U ikki yil mabeynide xitay hökümitining Uyghur élide basturush siyasitini yürgüzüp, Uyghurlarning toy-tökünlirini, nezir-chiraghlirini, diniy en’enilirini chekligenlikini otturigha qoydi.oyghan

About The Eastturkestan Government in Exile
The Official Website of Eastturkestan Government in Exile

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s

%d bloggers like this: