Amérika Dewlet Ishliri Ministirliqi: “Uyghurlarning Tutqun Qilinishi Ularning A’ililirining Suyi’istémal Qilinishini Kücheytishi Mumkin”

2018-06-28
Kochida adem tutuwatqan xitay eskerliri we ulargha yol bashlighuchilar. 2009-Yili 6-iyul, ürümchi.

Kochida adem tutuwatqan xitay eskerliri we ulargha yol bashlighuchilar. 2009-Yili 6-iyul, ürümchi.

 AP

Amérika dölet ishliri ministirliqi peyshenbe küni 2018‏-yilliq adem etkeschilik doklati élan qilip, xitayning Uyghurlargha qaratqan siyasitining Uyghurlarning adem etkeschilikining ziyankeshlikige uchrishini kücheytidighanliqini agahlandurdi.

Doklatta qeyt qilinishiche, xitayning Uyghurlarni keng kölemlik tutqun qilip, “Terbiyelesh lagérliri” gha qamishi ularning qaranchuqsiz qalghan a’ililirining adem etkeschilik qilmishining suyi’istémal qilishigha uchrishini kücheytidiken shundaqla xitayning ishqa orunlishish jehettiki kemsitish siyasiti buning küchiyishige yol achidiken. Amérika dölet ishliri ministirliqining 476 betlik mezkur doklatida dunyadiki her qaysi döletlerning ötken bir yilliq adem etkeschilikige qarshi turush jehettiki ipadisige baha bérilgen.

Doklatta Uyghurlar heqqide déyilgen: “Bezi xewerlerge qarighanda, xitay hökümiti on minglighan yaki yüz minglighan Uyghurni tutqun qilip, ularni siyasiy jehettin qayta -terbiyelesh meqsitide alahide tutup turush orunlirigha yollighan. Halbuki, bu qilmish tutqunlarning qaranchuqsiz qalghan a’ililirining suyi’istémalgha uchrishini kücheytishi mumkin iken.” doklatta yene xitayning Uyghurlarni ishqa orunlashturushtiki kemsitish siyasitining yuqiriqidek suyi’istémalgha yol achidighanliqi tekitlinip, “Uyghurlarning melum sahelerde ishqa orunlishishini chekleshtek resmiy siyasetning tesiri belki ularni téximu asan suyi’istémalgha uchraydighan orun’gha chüshürüp qoyushi mumkin,” dep körsitilgen.

Amérika dölet ishliri ministiri mayk pompéyo peyshenbe doklat élan qilish munasiwiti bilen ötküzülgen axbarat yighinida adem etkeschilikige qarshi küreshte ghelibe qilish üchün herqaysi döletlerning yerlik ammini qozghishi kéreklikini bildürgen. Pompéyo mundaq dégen: “Eger biz bu küreshte ghelune qilimiz deydikenmiz, her qaysi döletler yerlik ammini qozghap, adem etkeschilik qilmishlirini utuqluq bayqishi we bu mesilini hel qilidighan yerlik tedbirlerni élishi kérek. Biz her yili qilip kelgendek bu yilliq doklatimizdimu qaysi döletlerning bu ishqa tirishchanliq körsetkenlikini, qaysi döletlerning sel qarighanliqini körsitip öttuq.”

Lékin bezi Uyghur pa’aliyetchiler amérika hökümitining doklatlirida Uyghurlarning ehwaligha téximu keng we etrapliq orun bérilishi kéreklikini bildürdi. Amérika Uyghur birleshmisining re’isi ilshat hesenning qarishiche, amérika hökümiti buninggha bir xil jem’iyet hadisisi, dep qarimasliqi kérek iken.

Ilshat hesen mundaq dédi: “Amérika hökümiti we gherb dunyasi buninggha yéterlik qarimaywatidu. Ularning pash qiliwatqini az sandiki bir qismi. Buninggha hakimiyet shérik, hakimiyetning qoli bar. Bu ishta xitayning her qaysi ölkilerdiki saqchiliri bilen qara jem’iyetlerning munasiwiti bar. Shunga amérika buninggha bir xil jem’iyet hadisisi dep qarishi yéterlik emes. Buni téximu keng kölemde téximu inchike tekshürüshi, tekshürüsh bilen cheklinip qalmay, buninggha bésim ishlitishi kérek.”

Amérikidiki bezi xitay weziyet analizchilirining qarishiche, Uyghurlarning keng kölemlik “Yighiwélish lagérliri” gha solinishi adem etkeschilirining ularning qaranchuqsiz qalghan bala-chaqlirigha köz tikishi, ularni suyi’istémal qilishigha purset yaritip béridighanliqi ré’alliq iken. Amérikidiki xitay weziyet analizchisi xu ping ependi bu ehwalni xitay hökümiti keltürüp chiqarghanliqini bildürdi.

Xu ping mundaq deydu: “Yüz minglighan Uyghurni atalmish “terbiyelesh lagérliri” gha solishi intayin qebih, intayin rezil bir kishilik hoquq qilmishi. Bu ehwal a’ililerning weyran bolushini, kichik balilarning xeterge muptila qilip, her jinayi guruhlargha jümlidin adem etkeschilirige purset yaritip berdi. Bu yerde xitay hökümiti a’ililerni weyran qilip, eng chong adem etkeschilik rolini oynidi. Tinchliq shara’itida bir milletke qaritilghan bu xil qebih qilmish natsistlarning yehudiylargha qilghan qilmishi bilen héchqandaq perqi yoq. Shunga, bu mesile xelq’ara jem’iyetningla emes, keng xitay xelqiningmu diqqiti we naraziliqini qozghishi kérek.”

Uning qarishiche, Uyghur rayonida yüz bergen adem etkeschilik weqelirining xaraktéri bashqa rayonlargha oxshimaydiken. U mezkur rayondiki bu qilmishlargha hökümetning sewebchi bolghanliqini bildürdi.

Xu ping mundaq deydu: “Uyghur rayonidiki ehwallar bashqa rayonlardiki adem etkeschilik weqeliri yaki balilarni élip sétish qilmishlirigha oxshimaydu. Bashqa rayonlarda bu qilmishlar hökümet yaxshi qoghdimighanliqi üchün yüz bériwatidu, lékin shinjangda hökümet yaxshi qoghdimighanliqi üchün emes, belki buni uning a’ililerni weyran qilip, balilarni yétim qoyushtek qilmishi keltürüp chiqiriwatidu. Bu kishilerge nahayiti éniq bolghan mesile.”

Amérika dölet ishliri ministirliqining doklatida yene hashar mesilisi heqqide toxtilip, aptonom rayon da’irilirining 2017‏-yili 2‏-ayda hasharning pütünley bikar qilin’ghanliqini élan qilghan bolsimu, lékin bu qararning resmiy ijra qilin’ghan yaki qilinmighanliqi éniq emeslikini bildürgen. Doklatta “Ötken bir yilda mejburiy emgekning shinjangda yolgha qoyulghanliqini delilleydighan héchqandaq xewer bérilmidi. Lékin kishilik hoquq teshkilatliri mejburiy emgekning hashar namida yérim qoralliq yérim ishlepchiqirish teshkilati bolghan shinjang ishlepchiqirish-qurulush bingtu’enining nazariti astida yolgha qoyulup kéliwatqanliqigha diqqet qilip kelgen idi,” déyilgen.

Ilshat hesen ependining qarishiche, hasharning toxtap qélishi Uyghurlarning keng kölemlik “Yighiwélish lagérliri” gha solinip, hashargha chiqidighan adem qalmighanliqi bilen munasiwetlik iken. U mundaq deydu: “Mundaq dégen waqitta bir milyondek Uyghurning lagérgha kirip qélish mesilisi adettiki mesile emes. Ularning köp qismi asasen chonglar, yéshigha toshqan qiran kishiler bolghanliqi üchün hazir hashargha élip chiqqudek adem qalmidi. Chünki bularning hemmisi yaki türmide yaki lagérlarning ichide. Bu ehwalda hashargha élip chiqqudek emgek küchi qalmighanliqidin boluwatidu dep qarimaymen.”

Amérika dölet ishliri ministirliqining bu yilliq doklatida xitay yene adem etkeschilikige qarshi turush jehettiki ehwali nachar 3‏-derijilik döletler tizimlikige kirgüzülgen. Doklatta qeyt qilinishiche, xitay ötken bir yilda adem etkeschilikige qarshi bezi tedbirlerni alghan bolsimu, lékin uning adem etkeschilirini, adem etkeschilirige chétishliq emeldarlarni jazalash, etkeschilikning aldini élish, etkeschilik qurbanlirini qutquzush, qoghdash, qanuni tedbirlerni élish qatarliq nurghun jehetlerde téxiche köpligen mesile mewjutken.

Doklatta xitayning dunyadiki “Erkekler, ayallar we balilarni mejburiy emgekke sélish we jinsiy etkeschilikning menbesi, ötkünchi we axirqi békiti” ikenlikini eskertilip, xitayning bu jehettiki tirishchanliqi “Adem etkeschilikini yoqitishning eqelliy ölchemlirige toshmaydighanliqi, xitayning bu sahede körünerlik netije hasil qilmighanliqi” tekitlen’gen. erkin

About The Eastturkestan Government in Exile
The Official Website of Eastturkestan Government in Exile

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s

%d bloggers like this: