Uyghur Kishilik Hoquq Qurulushi Xelq’ara Jem’iyetni “Yépiq Lagérlar” ni Yapquzushqa Chaqirdi

2018-06-26
Uyghur rayonida, térrorizmgha qarshi qesemyad bergen saqchi we herbiylerdin terkib tapqan 10 ming xitay qoralliq küchlirining bir qismi. 2017-Yili 27-féwral, xoten.

Uyghur rayonida, térrorizmgha qarshi qesemyad bergen saqchi we herbiylerdin terkib tapqan 10 ming xitay qoralliq küchlirining bir qismi. 2017-Yili 27-féwral, xoten.

 AFP

Amérikidiki Uyghur kishilik hoquq qurulushi 26-iyun künidiki “Xelq’ara qéyin-qistaqning ziyankeshlikige uchrighanlarni qollash küni” munasiwiti bilen bir axbarat bayannamisi élan qilip, dunya döletliridin Uyghur élidiki “Yépiq terbiye lagérliri” da xitay hökümitining rohiy we jismaniy qéyin-qistiqigha uchrawatqan nechche yüz minglighan Uyghurning mesilisige köngül bölüshni telep qildi.

Bayanatta éytilishiche, birleshken döletler teshkilatining qerellik halda eza döletlerning kishilik hoquq xatirisige qarap chiqilidighan, bu yil 11-ayning 6-küni ötküzülidighan “Uniwérsal qerellik qarap chiqish” yighinida xitayning kishilik hoquq weziyiti közdin kechürülidighan bolup, Uyghur kishilik hoquq qurulushi herqaysi eza döletlerni bu künni yépiq terbiye lagérliri heqqide xitaydin jiddiy so’allarni soraydighan pursetke aylandurushqa chaqirdi.

Uyghur kishilik hoquq qurulushi tetqiqatchisi hénriy shajéski bügün radiyomizgha qilghan sözide mundaq dédi: “Ötken yilidin buyan yépiq terbiye lagérliri heqqide élan qiliniwatqan xewerlerdin qaraydighan bolsaq, Uyghur élidiki lagérlarning kölimining dawamliq kéngiyiwatqanliqi melum bolmaqta. Bu lagérlarda bir milyon etrapida kishi barliqi we ularning intayin nachar shara’itlarda turuwatqanliqi we nachar mu’amilige uchrawatqanliqini bilimiz. Bundaq ehwalda b d t diki herqaysi döletler choqum xitaydin bu lagérlarning mewjutluqi, uningda némiler yüz bériwatqanliqi heqqide küchlük so’allarni sorishi kérek”.

Uyghur kishilik hoquq qurulushi bashliqi ömer qanat ependi bayanattin orun alghan sözide؛ “Xitayning sherqiy türkistanning hemme yéride bu lagérlarning mewjutluqini étirap qilishi emes, belki bu lagérlardiki tutqunlargha tutqan mu’amilisi üchün jawabkarliqqa tartilidighan waqit yétip keldi” dégen.

2017-Yili aprél éyidin bashlap keng kölemde ijra qiliniwatqanliqi melum bolghan bu yépiq terbiye lagérliri heqqide igilen’gen intayin cheklik melumatlar netijiside, bu lagérlarda tutqunlarning her küni kolléktip siyaset öginish, maw zédung we shi jinping idiyesini öginish, xitayche öginish, partiyege we shi jinpinggha medhiye oqush, öz-özini yaki etrapidikilerni tenqid qilish, dini étiqadi we milliy kimlikini ret qilish, uni eyiblesh qatarliqlargha mejburliniwatqanliqi, buni orundiyalmighanlarning nezerbend qilinish, ach qoyulush we yaki tayaq yéyish qatarliq türlük usullar bilen éghir rohiy we jismaniy jazagha uchrawatqanliqi ashkarilan’ghan idi. Erkin asiya radiyomiz bu lagérlarda muhemmed salih hajim, yaqupjan naman, abduréshit seley hajim qatarliq 7 kishining hayatidin ayrilghanliqini delillep chiqqan idi.

Uyghur kishilik hoquq qurulushi bayanatida, yépiq terbiye lagérlirida yüz bériwatqan yuqiridiki bu ehwallarning xitay hökümiti qol qoyghan “Birleshken döletler teshkilatining ten jazasi we insan qélipidin chiqqan rezil mu’amile we jazalashqa qarshi turush ehdinamisi” ge éghir halda xilap ikenlikini eskertken.

2005-Yili birleshken döletler teshkilatining ten jazasi heqqidiki alahide doklat teyyarlighuchisi we közetküchisi menférd nowak béyjing, lixasa we ürümchidiki türmilerni ziyaret qilish netijiside, xitayda ten jazasining intayin keng omumlashqanliqini yekünligen we “Xitayda bolupmu Uyghurlar we tibetlerge üzlüksiz halda we sistémiliq halda élip bériliwatqan qiyin-qistaq mewjut iken” dep bahalighan idi. Uyghur kishilik hoquq qurulushi bayanatida: “Xitay hökümitining ta hazirghiche xitayda we sherqiy türkistanda ten jazasi méxanizmlirini ayaghlashturush üchün birer qedem tashlap baqmighanliqini” bildürgen.

Hénriy shajéski ependi bu jehettin qarighanda, b d t kishilik hoquq kéngishining öz qa’ide-tüzümliride bezi islahatlarni élip bérishi kéreklikini eskertti. U mundaq dédi: “‘uniwérsal qerellik qarap chiqish’ yighinida herqaysi döletler xitaydin kishilik hoquq xatirisige a’it intayin muhim so’allar soraydu. Men bu qerellik qarap chiqish yighini qatarliq kishilik hoquq kéngishining mushu xildiki méxanizmlirini mesilini dawamliq sürüshte qilish jehette islahat élip bérishi kérek, dep qaraymen. Yeni, bir yighinda mesililer otturigha qoyulup, herqaysi döletler özining pikirlirini bérip bolghandin kéyin ashu mesililerni ayaghlashturush üchün néme tedbirler élinishi kérek yaki xitay u mesililerni ayaghlashturush üchün heriket qiliwatamdu?, dégenni sürüshte qilishi kérek, dep qaraymen. Méningche, mana bu jehette islahat élip bérilishi kérek. Bu Uyghurlarning nöwettiki weziyiti üchünmu intayin muhim”.

Birleshken döletler teshkilati “Uniwérsal qerellik qarap chiqish yighini” b d t ning xizmet sistémisidiki alahide yighinlarning biri bolup, uningda b d t gha eza 193 döletning kishilik hoquq weziyitige ayrim-ayrim qarap chiqilidu.

Xitayning kishilik hoquq xatirisige qarap chiqish yighinining aldinqi nöwetliki 2013-yili ötküzülgen idi. Gerche bu yighin kishilik hoquq kéngishi wujudqa keltürgen ehmiyetlik islahatlarning biri dep qaralsimu, emma yéqinqi yillardin buyan kishilik hoquq kéngishining xitaygha oxshash kishilik hoquqni éghir depsende qiliwatqan döletlerge qarita bir ünümlük tedbir qollinalmasliqi tenqid qozghighan idi. Yéqinda, amérika tramp hökümitining bu komitéttin chékinip chiqishi mana bu mesilini yene bir qétim kün tertipke élip kelgen. Kishilik hoquqni közitish teshkilati xitay ishliri diréktori soféy réchardson xanim radiyomizgha qilghan sözide kishilik hoquq kéngishidiki bu yighinlarda derhal bir netije alghili bolmisimu, uning ehmiyitige sel qarashqa bolmaydighanliqini bildürdi. Soféy xanim sözide: “Bizning kishilik hoquqni közitish teshkilatimiz b d t ning kishilik hoquq mesililirige qaraydighan institutlirining ajizliqi heqqidiki pikirlirimizni her waqit éniq otturigha qoyup kelgen. Kishilik hoquq kéngishimu shularning ichide, emma meyli néme bolushidin qet’iynezer bu orunlar mewjut bolup turushi kérek. Démokratik eller bu sorunlar arqiliq xitaygha oxshash kishilik hoquq xatirisi nachar orunlarni tenqidlishi we uninggha tedbir qollinishning yollirini izdesh kérek. Bu orunni kargha kelmeydu, dep amérika tramp hökümitige oxshash tashlap chiqip kétish xitaydek döletlerge yaraydu. Démek, b d t diki bu yighinlarda bir derhal bir konkrét bir netije chiqmighan bilen herqaysi döletlerning Uyghur mesilisi heqqide melumat igisi qilish, mesilini ashkarilash we döletlerning bésimini qolgha keltürüshte yenila intayin muhim” dep körsetti. irade

About The Eastturkestan Government in Exile
The Official Website of Eastturkestan Government in Exile

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s

%d bloggers like this: