US Senators Urge Top Diplomat to Raise Concerns With China Over RFA Reporters’ Detained Relatives

By Joshua Lipes
2018-07-30
Xinjiang Communist Party Secretary Chen Quanguo (C), architect of a draconian clampdown on ethnic Uyghurs, attends a meeting at the 19th Communist Party Congress in the Great Hall of the People in Beijing, Oct. 19, 2017.

Xinjiang Communist Party Secretary Chen Quanguo (C), architect of a draconian clampdown on ethnic Uyghurs, attends a meeting at the 19th Communist Party Congress in the Great Hall of the People in Beijing, Oct. 19, 2017.

 AFP

Six U.S. Senators have penned a letter to Washington’s top diplomat, urging pressure on China’s government to provide information about the relatives of reporters with RFA’s Uyghur Service missing in the Xinjiang Uyghur Autonomous Region (XUAR), and to free those who have been detained or jailed.

Beginning in April 2017, Uyghurs accused of harboring “strong religious views” and “politically incorrect” ideas have been jailed or detained in re-education camps throughout the XUAR, where members of the ethnic group have long complained of pervasive discrimination, religious repression, and cultural suppression under Chinese rule.

China is believed to have detained more than two dozen close relatives of six U.S.-based reporters for RFA’s Uyghur Service in apparent retaliation for their coverage of the XUAR.

In a letter dated July 26, and recently obtained by RFA, Senator Mark Warner of Virginia—the vice chairman of the Senate Select Committee on Intelligence—and five other bipartisan Senators wrote to Secretary of State Mike Pompeo to raise concerns about China’s attempts to punish the RFA reporters for their work.

“RFA’s Uyghur Service journalists, most of them U.S. citizens and residents of Virginia, have relatives in China—including elderly parents—who have been detained, jailed, or forcibly disappeared in what appears to be an act of direct retaliation against these U.S. journalists for their work in exposing the deteriorating human rights situation in the XUAR,” the lawmakers wrote.

“We are deeply concerned that these cases illustrate that a foreign nation is pursuing extreme measures in an attempt to interfere with Radio Free Asia’s congressionally mandated mission of bringing free press to closed societies.”

The Senators noted that most of the relatives are believed to be held in the re-education camps which, aside from a brief mention as “training centers” in state media recently, China’s central government authorities have not publicly acknowledged the existence of.

While the number of inmates kept in each facility remains a closely guarded secret, local officials in many parts of the region have in RFA telephone interviews forthrightly described sending significant numbers of Uyghurs to the camps and even described overcrowding in some facilities.

“In your capacity as the United States’ senior diplomat, we urge you raise this urgent issue in your diplomatic communications with your Chinese counterparts, seek answers as to the whereabouts and well-being of these missing, detained, and jailed relatives, and appeal for these individuals to be unconditionally released at every opportunity,” the letter said.

“We ask you to make clear to the Chinese government that these cases are a priority for the U.S. Government. We also ask that you brief our offices within the next few weeks with an update on their cases, to include specifics about your engagement with the Chinese government to date, and your plan for future engagement.”

The letter to Pompeo came after several top U.S. officials and a U.S. lawmaker called out China last week for its treatment of Uyghurs in the XUAR, slamming Beijing for what they said was a systematic effort to destroy the Muslim minority’s religious and cultural identity.

U.S. Vice President Mike Pence, U.S. Ambassador to the United Nations Nikki Haley, and Senator Marco Rubio spoke at separate events in Washington decrying China’s re-education camps in the XUAR and calling on the country to end its religious persecution of the Uyghurs, in a rare example of U.S. officials at such senior levels concertedly drawing attention to the issue.

Earlier in July, Pompeo told Voice of America in an interview that China should refrain from using “the guise of a counter terrorism investigation to persecute religious freedom” and condemned Beijing’s draconian policies in the XUAR.

Citing credible reports, Rubio and his CECC co-chair Representative Chris Smith, said recently that as many as 500,000 to a million people are or have been detained in the re-education camps, calling it ”the largest mass incarceration of a minority population in the world today.”

Adrian Zenz, a lecturer in social research methods at the Germany-based European School of Culture and Theology, said the number “could be closer to 1.1 million, which equates to 10-11 percent of the adult Muslim population of the region.”

In March, several human rights and press freedom watchdog groups slammed China’s detention of the RFA Uyghur Service reporter’s relatives and called for their release.

“Xitay heqqide tetqiqat” orginining 53-qétimliq programmisida “Yighiwélish lagérliri” mesilisi muhakime qilindi

2018-07-30
Ishik aldida ata-anisini saqlap olturghan ösmür. 2014-Yili 23-may, ürümchi.

Ishik aldida ata-anisini saqlap olturghan ösmür. 2014-Yili 23-may, ürümchi.

 AP

27-Iyul “Minjing” tor téléwiziyeside “Xitay heqqide tetqiqat” orginining 53-qétimliq neq meydan téléwiziye programmisi bérildi. Mezkur programmigha “Saqchi arqiliq idare qilish, bingtu’enning jenubqa kéngiyishi” nami bérilgen. Mezkur programmida Uyghur rayonidiki “Qayta terbiyilesh merkezliri” namidiki “Jaza lagérliri” we xitay hökümitining Uyghur rayonida yürgüzüwatqan mustebit siyasiti asasiy munazire témisi boldi.

Diqqitinglar muxbirimiz méhribanning mezkur programma heqqidiki melumatida bolsun.

2013-Yili qurulghan “Xitay heqqide tetqiqat” orgini, amérikidiki xitay démokratliri teripidin qurulup, amérikida mexsus tizimgha élin’ghan hökümetke béqinmaydighan musteqil tetqiqat orni. “Xitay heqqide tetqiqat” orgini hazirgha qeder xitay hökümitining siyasiti we weziyitini közitish we tetqiqat nishani qilghan

Mezkur organ teripidin uyushturulghan 53-qétimliq söhbet programmisining 2 sa’etlik neq meydan körünüshi 27-iyul amérika waqti etigen sa’et 10-din 12 giche “Min jing” tor téléwiziyeside neq meydandin bérildi.

Bu qétimliq söhbetke amérika jorjtawn uniwérsitétining tarix fakultéti proféssori, Uyghur diyari mesililiri tetqiqatchisi jéymis milward ependi, “Béyjing bahari” zhurnilining bash muherriri xitay weziyet analizchisi xu ping ependi, amérikidiki “Xitaygha yardem” jem’iyitining bashliqi ju féso ependi, “Shinjang mesililiri” tetqiqatchisi en xu’a ependi, amérika Uyghur birleshmisining re’isi élshat hesen ependiler özlirining nöwettiki Uyghur weziyiti heqqidiki qarashlirini otturigha qoyup ötti.

“Minjing tori” ning neq meydandin anglitilghan söhbet programmisida xitay weziyet analizchisi xu ping ependi xitay kommunist hökümitining Uyghurlar rayonini bésiwalghan 60 yildin buyanqi atalmish “Aptonomiye” siyasitini qattiq tenqidlidi.

Xu ping ependi bayanida: “Xitay hökümiti hazir Uyghurlarni milliy bölgünchilik qiliwatidu dégen bayraqni kötürüp basturuwatidu, uning Uyghurlargha qaratqan basturushi Uyghur millitini medeniyet we étnik jehettin yoqitishni meqset qilghan” dep tekitligen. U xitay hökümiti üchün ketmen chépiwatqan xitaydiki atalmish “Milliy mesililer” tetqiqatchiliridin ma rong qatarliqlarning “Milletler nezeriyisi” ni tenqidlep, xitay hökümitining atalmish “Uyghur aptonom rayoni” dep atalghan bu zéminda Uyghurlargha wede qilin’ghan aptonomiyilik hoquqlirining héchqandaq birini ijra qilmighanliqini, eksiche, “Xitay kommunist hökümiti bu zéminni bésiwalghan kündin bashlapla Uyghurlargha qarita mustemlikilik basturush siyasiti yürgüzüp kéliwatqanliqi” ni otturigha qoydi.

Amérika jorjtawn uniwérsitétning proféssori jéymis milward ependi nuqtiliq halda Uyghur diyarida “Qayta terbiyilesh merkezliri” namida qurulghan jaza lagérliri we bu yerde Uyghurlarning ziyankeshlikke uchrash ehwalini anglatti.

U bayanida gherb metbu’atlirida éniqlan’ghan melumatlargha asasen tetqiqatchilarning bu heqtiki qarashlirini otturigha qoyup, : “Xitay hökümiti Uyghur diyarida qurghan yighiwélish lagérliri 30 din éship ketkenliki éniqlandi. Hazir bu xil yighiwélish lagérliri dawamliq quruluwatidu, bir milyondin artuq Uyghurning bu xil jaza lagérlirigha qamalghanliqi melum” dédi.

Jéymis milward yene Uyghurlar üstidin élip bériliwatqan basturush weziyitige emdi süküt qilishqa bolmaydighanliqini tekitlep: “Biz hazirgha qeder shinjang mesilisi, yeni bu jaydiki kishilik hoquq depsendichiliki mesilisini qandaq hel qilishni munazire qiliwatimiz. Méningche wijdani bar her bir kishi ornidin dest turushi, ular üchün heqqaniyetni sözlishi kérek dep qaraymen. Manga oxshash gherb tetqiqatchilirini öz ichige alghan herqandaq bir kishi dölet we millet nuqtisidin halqip chiqish arqiliq nöwette yüz bériwatqan insaniyetke qaritilghan bu xil jinayi basturush qilmishlirini ashkarilashqa, heqqaniyette turushqa jür’et qilishimiz kérek” dégen geplerni qildi.

“Xitaygha yardem” jem’iyitining bashliqi ju féngso ependi nöwette Uyghurlargha qaritilghan basturushning alliqachan kishilik hoquq depsendichilikidin halqip ketkenlikini tekitlep, xitay puqraliri eger bu xil weziyetke dawamliq süküt qilsa xitay mustebit hökümitining bu xil basturushni pütkül xitaygha kéngeytishi mumkinlikini agahlandurdi.

U mundaq dédi: “Xitay kommunist hökümiti hazir Uyghurlargha qarita étnik qirghinchiliq élip bériwatidu. Uyghurlargha qaritilghan bu xil mustebit basturush weziyitige qarita hazir xitay puqraliri passip pozitsiyede boluwatidu. Eger xitay kommunist hökümitining bu xil mustebit zorawanliqigha qarita xitay puqraliri yenila sükütte tursa, bu xil basturulush pütkül xitaygha kéngiyishi mumkin”.

Ju féngsu ependi yene Uyghurlar uchrawatqan basturushning konkrét shekilliri heqqidimu toxtilip, türküm-türküm Uyghurlarning jaza lagérlirigha qamilishi, Uyghurlar üstidin salametlik tekshürüsh namida mejburi qan ewrishkiliri élinishi, pütkül Uyghur diyarida torlashturulghan közitish kaméraliri, téléfon uchurliri seweblik Uyghurlarning bölgünchilik, térrorluq, diniy ashqunluq uchurliri tarqatti dégendek bahaniler bilen tutqun qilinish qatarliq “Dölet térrorluqi” tüsidiki basturushqa uchrawatqanliqini, shunga bu xil ehwallargha qarita herqandaq bir xitay puqrasining heqqaniyette turup, özi körgen ehwallarni dunyagha ashkarilishi kéreklikini tekitlidi.

Mezkur söhbetke teklip qilin’ghan Uyghur amérika birleshmisining re’isi élshat hesen ependi söhbette Uyghurlarning “Jaz lagérliri” da ziyankeshlikke uchrash ehwalidin melumat bergendin bashqa, söhbetke ishtirak qilghan xitay analizchiliri we tetqiqatchilar otturigha qoyghan Uyghurlar ehwaligha a’it mesililerge qarita bezi izahat we toluqlimilarni berdi.

Programma ayaghlashqandin kéyin radiyomiz ziyaritini qobul qilghan élshat hesen ependi yene özi bu qétimqi söhbette otturigha qoyghan mesililerni bayan qildi.

méhriban

Amérika dölet mejliside Uyghur diyaridiki “Saqchi döliti” heqqide guwahliq bérish yighini échildi

 (1)

2018-07-26
 Uyghurlar diyaridiki siyasiy weziyet heqqide amérika dölet mejliside ötküzülgen guwahliq bérish yighinining birinchi basquchida guwahchilar söz qilmaqta, 2018-yili 26-iyul

Uyghurlar diyaridiki siyasiy weziyet heqqide amérika dölet mejliside ötküzülgen guwahliq bérish yighinining birinchi basquchida guwahchilar söz qilmaqta, 2018-yili 26-iyul

 RFA

Uyghurlar diyaridiki siyasiy basturushning barghanséri yuquri pellige chiqishi öz nöwitide amérika bashchiliqidiki gherp döletlirini bu mesilini mexsus muzakire qilishqa ündimekte. Shuningdek nöwette bu xil zulmetning yalghuz Uyghurlar mesilisi bolushtin halqip, alliqachan dunya tertipige yéngidin tehdit boluwatqanliqi heqqide pikirler otturigha chiqmaqta. Ene shularning biri 26-iyul küni amérika dölet mejlisige qarashliq xitay ishliri komitéti sahibxanliqida chaqirilghan Uyghurlar diyaridiki basturush we zor kölemlik tutqun bash téma qilin’ghan mexsus témidiki guwahliq bérish yighini boldi.

Yighinda aldi bilen mezkur komitétning re’isi, amérika kéngesh palatasining ezasi, 2016-yilidiki amérika prézidéntliq saylimining kandidatliridin biri marko rubyu söz aldi. U sözining dawamida nöwette xitay kompartiyesining dölet hakimiyiti bolush süpiti bilen Uyghurlarning barliq heq-hoquqlirini depsende qiliwatqanliqini, bu xelqning nöwette xitay hökümitining wehshiyane we sistémiliq bolghan hujumida dunyadiki eng échinishliq teqdirge giriptar boluwatqanliqini eslitip ötti. U sözining dawamida amérika hökümitige teklip teriqiside sunulghan “Yer shari magnétiski qanuni” ni Uyghurlar diyaridiki bir qisim emeldarlargha, jümlidin 2016-yili Uyghur aptonom rayonigha partiye sékrétari bolup teyinlen’gen chén chu’en’gogha tedbiqlashning jiddiy muzakire basquchida kétiwatqanliqini tekitlidi.

U shuningdin Uyghur diyarining omumi ehwalini chüshendürüp, hazirgha qeder Uyghur diyarida bir milyondin artuq Uyghurning mustehkem türme sheklidiki “Öginish merkezliri” ge qamalghanliqini we éghir qiynaqlargha duch kéliwatqanliqini, shara’iti tolimu nachar bolghan bu jaylarda ölüm weqelirining köplep melum boluwatqanliqini, shuningdek hayat qalghanlarningmu eng eqelliy hayatliq shara’itidin mehrum boluwatqanliqini, emma sün’i hemrahtin tartilghan süretler bu lagérlarni shunche éniq körsitip tursimu, xitay hökümitining bu ehwalni izchil inkar qilip kéliwatqanliqini, nöwette lagérlargha solanmay qalghanlarning öylirige xitay kadirlarning “Tughqan bolush” namida bérip yétiwélishqa bashlighanliqini sözlep ötti.

Palata ezasi marko rubiyo nöwette Uyghurlar siyasiy, iqtisad, din we medeniyet saheside duch kéliwatqan qatmu-qat zulumlarni omumlashturup qarighanda bu ehwalni shimaliy koriyedikige tolimu oxshaydighan “Saqchi döliti” yaki jenubiy afriqidiki érqiy ayrimchiliq merkez qilin’ghan “Apartéyd” tüzümige oxshitishqa bolidighanliqini tekitlidi.

Shuningdin kéyin bügünki guwahliq bérish yighinining birinchi basquchida guwahliq bérishke kelgenlerdin antoniy kristino söz aldi. Antoniy hazir amérika soda ministirliqi qarmiqidiki “Chet’el siyasiti bölümi” ning diriktori bolup, asasliqi amérikining bayqut qilish tizimlikide bolghan ellerge ékisport qilidighan mehsulatlirini kontrol qilish ishlirigha mes’ul iken. U sözide amérika tashqi siyasitining bir qismi süpitide amérika bilen soda qilidighan, bolupmu téxnikiliq mehsulatlar sodisigha chétishliq memliketlerning amérikidin qandaq mehsulatlarni sétiwélishi herqachan yéqindin közitilidighanliqini, bolupmu insan heqliri depsendichilikige chétishliq mehsulatlargha alahide cheklimiler qoyulidighanliqini, bolupmu bu jehette xitaygha oxshash döletlerge alahide tertip boyiche ish körülüp kéliwatqanliqini bayan qildi.

Shuningdin kéyin amérikining iqtisadiy we ijtima’i mesililer boyiche b d t da turushluq elchisi kélléy kurriy xanim söz aldi. U nöwette Uyghurlar diyarida ewjige chiqqan siyasiy we diniy mesililerge baghlap Uyghurlarni basturushning tarixtiki eng yuquri pellige chiqqanliqini, Uyghurlarning medeniyet heqlirining tamam qoldin ketkenlikini, hazir Uyghurlarni basturushning herqachan “Térorluq” bilen baghlinip teswirliniwatqanliqini, eng yéqinda melum bolghandek hetta “Terbiyelesh merkezliri” de ölüp ketken kishilerning xewirinimu alalmasliqtek paji’ening (d u q ning re’isi) dolqun eysaning béshigha kelgenlikidek köpligen janliq we emiliy misallar bilen tepsili chüshendürdi.

Bu ikkiylen öz bayanlirini tügetkendin kéyin kéngesh palata ezaliri bu guwahchilardin so’allarni soridi. Bu qatarda  marko rubiyo we bashqilar bir qisim yuquri téxnika mehsulatlirini adette mushu mehsulatlardin paydilinip insan heqlirini depsende qilishi éniq bolghan ellerge satmasliq belgilen’genlikini, emma améridikidiki bir qisim shirketlerning bundaq qilmishni sadir qilishigha néme üchün yol qoyulghanliqini, bolupmu düshmen bolushi aydinglishiwatqan xitaydek döletlerge néme üchün köplep sétilghanliqini soridi.

Antoniy buninggha jawab bérip, bir qisim mehsulatlarning eslide ijabiy bolghan saheler üchün sétilghanliqini, emma kütülmigende bularning bashqiche yollargha serp bolushi otturigha chiqqanliqini, shuning bilen birge bir qisim mehsulatlarning ékisport qilinishi heqiqetenmu amérikining tashqi siyasitige uyghun bolmighanliqini bayan qildi.

Shu qatardiki so’al-jawab qatarida hemmidinmu bekrek kishilerning diqqtini tartqini “Amérikining eng yash kéngesh palata ezasi” dep atiliwatqan tomas kattonning so’alliri boldi. U deslep bash elchi kurriydin nöwette Uyghurlar diyarida ijra boluwatqan qattiq qol siyasetlerning xitayning “Bir belwagh bir yol qurulushi” bilen qaysi derijide baghlinishi barliqini soridi.

Kurriy xanim buninggha jawab bérip nöwette Uyghurlar diyarining mushu qurulush sewebidin éghir xirislargha duch kéliwatqanliqini, buning bilen Uyghurlarning barghanséri éghir zulumgha muptila boluwatqanliqini, emma Uyghur bolmighan, qazaqmu bolmighan, emma toxtimastin bu jaylargha köchüp kéliwatqan köchmenlerning zoriyiwatqanliqini bayan qildi. Emma kotton gepni qap beldin üzüpla “Birni bir deyli! sizningche nöwette dawam qiliwatqan halni mustemlikileshtürüsh, dep atashqa bolamdu?” dep soridi. Kurriy xanim buninggha néme dep jawab bérishni bilelmigendek sel ikkilinip qalghanda katton Uyghurlar diyaridiki xitay nopusining 1949-yilidiki yette pirsenttin 40 pirsentke öskenlikini eslitiwidi, kurriy xanim “Shundaq, mutexessisler mushu ehwallargha asasen bu halni mustemlikeleshtürüsh, dep qaraydu” dédi. Arqidin kurriy xanim eslidiki témigha qaytip, nöwette Uyghurlar duch kéliwatqan éghir siyasiy basturushlarning “Bir belwagh bir yol qurulushi” ning bixeterliki bilen alaqisi barliqini bayan qildi. Emma palata ezasi katton yene bir qétim keskinlik bilen “Birni bir deyli! hazirqi ehwalda u jaydiki xitaylar mushu qurulushta izchil yétekchilik rol oynawatidu. Buningda xitay kompartiyesining ashu guruhqa yar-yölek boluwatqanliqi, emma Uyghurlar yaki shu jaydiki qazaqlargha oxshash musulmanlargha undaq qilmighanliqi muhim sewebmu?” dep soridi. Kurriy xanim “Shundaq!” dep jawab berdi.

Bügünki guwahliq bérish yighinigha washin’gton shehridiki bir qisim Uyghur jama’itimu ishtirak qilghan idi. Shular qatarida d u q ning aliy rehbiri rabiye qadir xanim ziyaritimizni qobul qilduq we uningdin bu yighinda némilerni hés qilghanliqini soriduq. U bu heqte söz qilip, bu yighinning özi qatnashqan Uyghurlar heqqidiki eng chong guwahliq bérish yighini bolghanliqini bildürdi.

Washin’gtonda xizmet ziyaritide boluwatqan d u q ning  re’isi dolqun eysa ayrim ziyaritimizni qobul qilghanda Uyghur dawasida bir qétimliq yüksilish bolghanliqini körüp yetkenlikini, shuning bilen birge buningdin kéyinki musapide özlirining téximu zor xizmetlerni ishlishi lazimliqini tekitlidi.

Bu qétimqi yighin’gha washin’gton shehridiki herqaysi axbarat orunlirining xadimliri, hökümet xadimliri we bir qisim elchixana xadimliri qatnashti.

Muxbirimiz eziz

(2)

2018-07-27
Amérika kéngesh palata ezasi marko rubiyo ependim guwahliq bérish yighinida sözde.  2018-Yili 26- iyul. Washin'gton d. S., amérika.

Amérika kéngesh palata ezasi marko rubiyo ependim guwahliq bérish yighinida sözde. 2018-Yili 26- iyul. Washin’gton d. S., amérika.

 Social Media

Uyghurlar diyaridiki siyasiy basturushning barghanséri yuqiri pellige chiqishi öz nöwitide herqaysi axbarat wasitiliride orun élish bilenla cheklinip qalmastin, barghanséri köp sahelerning, jümlidin bir qisim hökümet organliriningmu küchlük diqqitini qozghap kelmekte. 26-Iyul küni amérika dölet mejlisige qarashliq xitay ishliri komitétining biwasite sahibxaniliqida chaqirilghan Uyghurlar heqqidiki guwahliq bérish yighini ene shularning biri.

Ikki sa’ettin köprek dawam qilghan bu qétimqi guwahliq bérish yighinining ikkinchi basquchida aldi bilen amérika awam palatasining ezasi kristofér simis nuqtiliq qilip “Yer shari magnétski qanuni” heqqide söz qildi. U bu qanunning ijra qilinishigha da’ir bezi emeliy misallar qatarida bélarosiyediki diktator lokashénkoning insan heqliri depsendichiliki üchün jazagha tartilghanliqini bayan qilghach bu qanunning heqiqetenmu muhim rollargha ige ikenlikini, shu sewebtin buni Uyghurlar duch kéliwatqan “Qabahetlik qirghinchiliq” qa jawabkar kishilerge tedbiqlashni qollaydighanliqini bildürdi.
U sözining dawamida nöwette Uyghurlar duch kéliwatqan ehwalning tolimu éghir krizis halitige yetkenlikini, melum nuqtidin alghanda milyon sandiki kishilerning “Öginish merkizi” namidiki türmilerge kolléktip halda qamilishini ikkinchi dunya urushi mezgilidiki natsistlarning zor kölemlik yighiwélish lagérliri berpa qilghinigha oxshaydighanliqini bildürdi. Shuningdin kéyin Uyghurlar duch kéliwatqan irqiy qirghinchiliq hadisilirining yene izchil dawam qiliwatqan “Mejburiy hamile chüshürüsh” qilmishi arqiliqmu köplep sadir bolghanliqini esletti.

Shuningdin kéyin ikkinchi guruppidiki guwahchilardin erkin asiya radi’osining muxbiri gülchéhre özining shexsiy kechürmishlirige birleshtürgen halda özining amérikidiki xizmiti üchün ürümchi we ghulja qatarliq jaylardiki nechche onlighan tughqanlirining, jümlidin ata-anisi we inisining yighiwélish merkezlirige élip kétilgenlikini hemde shu yosunda nöwette qamiliwatqan bir milyondin oshuq Uyghur tutqunlar qatarigha qoshulup ketkenlikini bayan qildi.
U sözining dawamida nöwette diktatorluq asasidiki xitay hökümitining Uyghurlargha qaratqan zulumini tashqi dunyagha ashkarilawatqan herqandaq pa’aliyetni “Éghir jinayet” dep qarawatqanliqini, shu sewebtin özige oxshash qismetke duch kéliwatqan kishilerning köpiyiwatqanliqini, emma buningliq bilen Uyghurlar diyarida némilerning boluwatqanliqi heqqide dunyagha heqni yetküzüshtek mejburiyettin waz kechmeydighanliqini, buningda köpligen müshkülatlargha duch kelsimu özining toxtap qalmaydighanliqini tekitlidi.

Shuningdin kéyin bu guruppidiki guwahchilardin rayan sam söz aldi. Amérikidiki loyola uniwérsitétining dotsénti, doktor rayan sam ötken on nechche yil mabeynide Uyghur diyarigha köp qétim seper qilghan, shuningdek Uyghur we xitay tillirigha puxta bolushtek alahidilikini jari qildurup, qeshqer we xotendin tartip ürümchigiche bolghan jaylarda emeliy tekshürüsh we öginishte bolghan. U bu jeryanda Uyghur hazirqi zaman tarixigha da’ir köpligen nadir eserlerni neshr qildurghan. Shunga u özining biwasite kechürmishliri we alaqidar sanliq melumatlargha asasen Uyghurlar diyarida nöwette ijra boluwatqan ehwalni “Texirsiz jiddiy weziyet” dep qarash lazimliqini tekitlidi. Proféssor rayanning pikriche, “Uyghurlarning omumiy nopusining on pirsenti yaki bir milyondin artuq Uyghur qamalghan” dégen melumatlar 2018-yili yanwarda tashqi dunyagha melum bolghan. Emma shuningdin kéyinki yérim yildin köprek waqitta bu xildiki tutqunlar téximu téz sür’ette we zor kölemde dawam qilghan. Emma bu lagérlardin qoyup bérilgenlerning sani yoqning ornida. Téximu muhimi xitay hökümitining alaqidar élanliri we bashqa köpligen uchurlar bu xildiki lagérlarning köplep séliniwatqanliqini körsetmekte. Shunga mushu mezgilde yene qanchilik Uyghurning bundaq lagérlargha qamalghanliqi namelum iken. Shu sewebtin nöwette herqaysi jaylardiki nahiyilerde Uyghurlar zor sanda ghayib bolushqa bashlighanliqtin köpligen dukanlar we öyler bosh qalghan. Yalghuz qeshqerdiki bir nahiyidila ötken bir yilda yéngidin 18 daril’étam sélin’ghan. Chünki ata-aniliri “Terbiyilesh” ke élip kétilgen qaranchuqsiz balilarning sani zor derijide köpeygen.

Shuningdin kéyin rayan sam bu xil “Terbiyilesh merkezliri” ning asasiy jehettin qorqutush we mejburlash sheklini qollinish arqiliq Uyghurlarning pikir qilish uslubini pütünley özgertip chiqishni axirqi meqset qiliwatqanliqini, shuningdek köpligen xitay emeldarlarning mushundaq qilghili bolidu, dep qarawatqanliqini, emma buningda bir qisim kishilerning, bolupmu 20 yash bilen 40 yash arisidiki kishilerning nuqtiliq yoqitish nishani boluwatqanliqini, gerche hazirqi uchurlar san jehette anche köp bolmighan qiynaq we ölüm weqelirining otturigha chiqiwatqanliqini körsetsimu, buningdiki eng qorqunchluq bolghan zor kölemlik qirghin sheklining hazirche körülmigenlikini, emma axirqi yosunda bundaq qirghinning otturigha chiqishini kontrol qilishning hazirche mumkin emeslikini bildürdi.

Arqidin amérikida chiqidighan “Xitay arxipliri” zhurnilining aliy muherriri jéssika béki söz aldi. U hazirqi waqitta xitay hökümitining shunche zor sandiki Uyghurlar qamalghan bu jaylarni “Öginish merkizi”, “Özgirish merkizi” dégendek chirayliq namlar bilen atiwalghan bilen bu jaygha qamalghanlarning qabahet ichide yashawatqanliqini, emma bezi mutexessislerning bu merkezlerge nishanliq bolghan milliy we diniy terkipke mensup Uyghurlarning qamalghanliqigha qarap bu jaylarni 2-dunya urushidikige oxshash “Yighiwélish lagéri” dep atawatqanliqini, shunga amérika hökümitining bix halitidiki bu bisharetlerge estayidil mu’amile qilishi lazimliqini, bolmisa buningdinmu dehshetlik bolghan aqiwetning otturigha chiqishi mumkinlikini tekitlidi.

U sözining axirida amérika hökümitige Uyghurlar diyaridiki insan heqliri mesilisini addiy mesile qatarida qarimasliq, bir qisim musulman elliri bilen alaqide bolup, xitaygha omumyüzlük bésim peyda qilish, xitay hökümitining “Térrorluqqa qarshi turush” namidiki yalghan-yawidaqlirigha aldinip qalmasliq, amérikigha yaki bashqa jaylargha qéchip chiqqan Uyghurlargha qolidin kélidighan yardemni ayimasliq dégendek birnechche teklipni sundi. Shundaqla “Insan heqliri depsendichilikige süküt qilishimizni biterep turghanliq, dep oylash bir türlük xataliq. Her qétim mushundaq qilsaq xitayning xorikini téximu östürüp, insan heqlirining qurbanlirini köpeytiwalimiz” dédi.

Axirida kéngesh palata ezasi marko rubiyo guwahchilardin so’allar soridi. Shuningdek Uyghurlar diyarida yüz bériwatqan bu hadisilerni heqiqetenmu ushshaq mesililer qatarida oylashqa bolmaydighanliqini éytip kélip: “Eger mushundaq ishlar dunyaning bashqa jaylirida bolghan bolsa bu heqtiki xewerler pütkül gézitlerni bir alghan bolatti” dédi. Shundaqla bu hadisini “21-Esirdiki dunyaning kelgüsidinmu muhim bolghan ehwal” dep qarashqa bolidighanliqini bildürdi.

Melum bolushiche, bu xildiki guwahliq bérish yighinida sözlen’gen nutuqlar we teklipler birdek amérika dölet mejlisining shu mesile heqqide qarar we qanun layihisi chiqirishidiki tayanch pakitlar bolidiken. Alaqidar shexsler bu heqte toxtilip, mushu xildiki pa’aliyetlerning köpiyishi Uyghur dawasining kelgüsi üchün zor derijide paydiliq bolidighanliqini tekitlewatqanliqi melum.eziz

CNN téléwiziyisi: Xitayning siz anglap baqmighan insanliqqa qarshi jinayetliri!

2018-07-30
Melum "Terbiyelesh merkizi" ning aldida posta turuwatqan saqchilar. 2017-Yili 3-noyabir, xoten.

Melum “Terbiyelesh merkizi” ning aldida posta turuwatqan saqchilar. 2017-Yili 3-noyabir, xoten.

 AP Photo/Ng Han Guan

Dunyadiki nopuzluq xewer qanalliridin s n n téléwiziyisining tor bétide 26-iyul küni “Xitayning siz anglap baqmighan insanliqqa qarshi jinayetliri” mawzusida bir xewer maqalisi élan qilindi. Xewerde Uyghurlarning mesilisige “Insaniyetke qarshi jinayet”, “Yighiwélish lagérliri” we “Axirqi yéshim” din ibaret 3 térim boyiche izah bérilish arqiliq, Uyghurlar duch kéliwatqan ziyankeshlikning qanchilik derijide éghir we jiddiyliki yorutup bérilgen.

Hörmetlik radi’o anglighuchilar, Uyghurlarning mesilisi amérika hökümitining küchlük diqqitini qozghawatqan bir peytte, amérikidiki s n n téléwiziyisi tor bétide xitay hökümitining Uyghur élide yürgüzüwatqan siyasetlirining qaysi derijide éghirliqini izahlap béridighan yene bir muhim maqale élan qilindi. Maqale aptori siyasiy analizchi maykil kestér maqalisini aldi bilen xitay hökümiti teripidin qattiq basturulghan 2009-yilidiki ürümchi weqesi bilen bashlighan. U shu qétimliq weqede xitay hökümitining namayishni qattiq basturup, minglighan kishini qolgha alghanliqi yaki ghayib qiliwetkenliki, uchurni qamal qilish üchün rayonning intérnét alaqisini 10 ay boyiche üzüwetkenlikini bayan qilghan. U shu qétimliq weqedin kéyin xitay hökümitining Uyghurlargha qaratqan ziyankeshlikining üzlüksiz artip, 2016-yili chén chüen’goning partkom sékrétarliqigha teyinlinishi bilen yuqiri pellige chiqqanliqini bildürgendin kéyin: “Emma shinjangdiki kishilik hoquq weziyitining shunche qorqunchluq ikenlikige qarimay, nahayiti az sandikiler buningdin xewerdar we u heqte ochuq sözlewatqanlar téximu az” dégen. Aptor yene eskertip: “Biz hazir shundaq bir nuqtigha kelduqki, u heqte peqet sözlep qoyush emdi kargha kelmeydu. Bu ziyankeshlikke choqum toghra bir isim qoyulushi hem shuninggha layiq tedbir élinishi kérek” dégen.

Aptor maqaliside ikkinchi dunya urushidin kéyin xelq’araliq qanunlargha kirgüzülgen “Insaniyetke qarshi jinayet” dégen uqum üstide toxtalghan. Uning éytishiche, “1998-Yili xelq’ara jinayi ishlar soti teripidin yuqiridiki bu jinayetke bérilgen izahat töwendiki 11 xil heriketni öz ichige alidiken. Ular, kishilerni mejburiy halda yötkesh, xalighanche tutqun qilish, qiynash, milliy we dini guruppilargha ziyankeshlik qilish, mejburiy ghayib qiliwétish, irqiy ayrimichiliq we sistémilashqan bésim shundaqla bashqa bir étnik guruppa teripidin igiliwélinish” qatarliqlardin ibaret iken. Uning üstige “Urush jinayetlirining eksiche, insanliqqa qarshi jinayetni tinch zamanlarda yürgüzgili bolidiken”. Shunga aptor sözide eskertip: “Shinjangda yüz bériwatqanlarni men insanliqqa qarshi jinayetke bérilgen izahatlargha tamamen chüshidu dep qaraymen” dégen.

Maykil kestér xitay hökümitining atalmish “Térrorluqqa qarshi turush” heriketliri arqiliq islam dinigha ishinishni, aqiwette yene Uyghur bolushnimu jinayetke aylandurghanliqini bildürgen we buning misallirini sözlep, Uyghurlarning balilirigha islamche isim qoyushtin cheklinishi, dini eqidisidin waz kéchishke mejburlinishi, ata-anilarning balilirigha dinini ögetkenliki üchün tutqun qilin’ghanliqidek misallarni bayan qilip ötken.

U yene, Uyghurlarning ilgiri jenubiy afriqida yolgha qoyulghandek ochuq-ashkara irqiy ayrimichiliqqa uchrawatqanliqini, tekshürüsh béketliride Uyghurlarning kimlik kartisi we gén uchurliri, hetta qol téléfonlirining tekshürülidighanliqini, Uyghur bolghanliqi üchünla tutqun qilinish éhtimalining yuqiriliqini, Uyghurlarning bashqa bir kentke bérip tughqinini körüp kélish yaki bashqa sheherde doxturgha körünüsh üchünmu ruxset qeghizi alidighanliqi, buni az dep hazir Uyghurlarning yiraqtiki tughqanliri bilenmu alaqilishelmeydighan bolup qalghanliqi qatarliq ehwallar bayan qilip ötken.

Diqqet qozghaydighini, maykil kestér maqalisi dawamida “Axirqi yéshim” yaki “Axirqi hel qilish usuli” dégen uqumni kichik mawzu qilip turup Uyghur élidiki “Yépiq terbiye lagérini” sherhiligen. “Axirqi yéshim” dep atilidighan bu atalghu eslide natsistlarning yehudiylarni qirip yoqitish üchün yolgha qoyghan siyasetlirige bérilgen namdur. “Axirqi yéshim” ge asasen natsistlar 1941-yilidin 1946-yilighiche bolghan ariliqta yehudiylarni yighiwélish lagérlirigha qamighan we netijide 6 milyondin oshuq yehudiyning jénigha zamin bolghan idi. Aptor maqaliside Uyghur élidiki atalmish “Qayta terbiye merkezliri” nimu “Yighiwélish lagéri” dep atighan we “Dunyaning héchqandaq bir yéridiki insanliqqa qarshi jinayetning shepisi shinjangning hemme yérige omumlashturuluwatqan yighiwélish lagérliri sistémisidin bek jiddiy emes. . . Pakitlar alahazel bir milyonche Uyghur we bashqa musulman xelqlerning, yeni nopusning 10 pirsentining shinjangda ‘qayta terbiye merkizi’ dep atiliwatqan orunlargha bend qilin’ghanliqini körsitip turmaqta” dep eskertken.

Maqalide töwendikiler bayan qilin’ghan: “U yerde yüz bériwatqanlar heqqide ashkarilan’ghan intayin cheklik uchurlardin qarighanda lagérlarda jismaniy we rohiy jehettin qiynash hem shundaqla idiye singdürüsh élip bériliwatqanliqi melum. Bir sabiq tutqunning ashkarilishiche, uning lagérda ich kiyim kiyishige ruxset qilinmighan, chéchi chüshürüwétilgen. Yene bir kishi özini öltürüwélishqa urun’ghan. Nurghunlar ghayib bolup ketken. Shuning bilen bir waqitta yene, atalmish ‘tuqqanlishish’ we ‘qonduruwélish’ deydighan siyaset Uyghur a’ililirini choqum kompartiye kadirlirini öyide qondurup, ularning özini nazaret qilishini qobul qilishqa mejburlimaqta. Shuni perez qilip béqing, a’ilingizdin biri tutqun qilinip ketti we siz öyingizde uni tutup bergen kishini méhman qilip qonduruwélishqa mejbur. Yene kélip siz bilen bir öyde, shu tutup kétilgen kishining ornida qonduruwalisiz. Ata-aniliri tutup kétilgen qaranchuqsiz balilarni dölet ötküzüwalmaqta. Bezi ishenchlik melumatlardin bu balilarning atalmish yétimxanilarda xuddi haywanlargha oxshash yighiwélin’ghanliqi melum”

Undaqta xelq’ara jama’et qandaq qilish kérek? maykil kestér bu heqte ayrim bir kichik témida mexsus toxtalghan. U xelq’aradiki zhurnalistlar, diplomatlar we bashqilarning Uyghur élide yüz bériwatqanlarni “Insaniyetke qarshi jinayet” dep tonushi kéreklikini, xelq’ara jama’etning choqum musteqil we ünümlük bir komitét qurup Uyghur élide ishliniwatqan insanliqqa qarshi jinayetni tekshürüshi kéreklikini bildürgen. Aptor “Yershari magnétskiy qanuni” arqiliq bu jinayette rol oynighanlarni jazaliyalaydighanliqini eskertip turup: “Shinjangdiki qorqunchluq weziyette mes’uliyiti barlarning mes’uliyiti choqum sürüshtürülüshi kérek” dégen.

Amérikidiki Uyghur kishilik hoquq qurulushi tetqiqatchisi hénriy shajéski radiyomizgha qilghan sözide “Yépiq terbiye lagérliri” eger derhal ayaghlashturulmighan teqdirde buning Uyghurlargha éghir aqiwetlerni ep kélidighanliqini eskertip “Xitay hökümiti bu lagérlar arqiliq kélechekte zadi néme qilmaqchi? hazirche bu bek éniq bolmisimu, emma uning kélechekte milliy en’enilirini we dini eqidisini saqlap qalghan bir Uyghur millitini körüshni xalimaywatqanliqi éniq. Xitay hökümiti Uyghurlargha bir kélechek yaritishni xalimaywatidu. Menche bu intayin jiddiy bir mesile. Xitay buninggha jawab bérishi kérek. Eger bu sürüshtürülmeydiken u halda bu lagérlarning Uyghurlargha uzun muddette ep kélidighan aqiwiti intayin éghir bolidu, dep qaraymen” dédi we xelq’ara jama’etni derhal bir tedbir élishqa chaqirdi.irade

Awstraliyede ötküzülgen Uyghurlar heqqidiki söhbet yighinidin xatiriler

 (1)

2018-07-30
Awstraliye döletlik uniwérsitétida ötküzülgen "Shinjang: xitayning maliman'gha tolghan chégra rayoni" témisidiki söhbet yighinidin bir körünüsh. 2018-Yili 26-iyul. Kanbérra, awstraliye.

Awstraliye döletlik uniwérsitétida ötküzülgen “Shinjang: xitayning maliman’gha tolghan chégra rayoni” témisidiki söhbet yighinidin bir körünüsh. 2018-Yili 26-iyul. Kanbérra, awstraliye.

 Social Media

Xitay hökümitining Uyghurlarni asasiy nishan qilghan siyasiy basturush heriketliri xelq’ara metbu’atlarda zor ghulghula qozghash bilen birlikte jama’et pikridiki da’imliq qiziq nuqtilardin boluwatqanliqi melum. Shu sewebtin yéqinda gherb dunyasidiki herqaysi sahelerde Uyghur jem’iyiti nöwette duch kéliwatqan krizislar heqqide xilmu-xil muhakime yighinliri échilmaqta. Ene shularning biri 26-iyul küni chüshtin kéyin awstraliyening kanbérra shehiridiki awstraliye döletlik uniwérsitétida ötküzülgen “Shinjang: xitayning maliman’gha tolghan chégra rayoni” témisidiki söhbet yighini boldi.

Bu qétimqi yighin’gha munasiwetlik uchurlardin melum bolushiche, xitay hökümitining Uyghurlar diyaridiki mutleq hökümranliqi izchil Uyghurlarning xirislirigha duch kelmekte iken. Bolupmu hazir xitay hökümitining bu rayonda xitay kimliki we xitayning zémin pütünlükini mutleq üstünlükke ige qilish urunushliri öz nöwitide bayliqqa tinip ketken mezkur rayonning yawro-asiya ötüshmisidiki istratégiyilik qimmiti bilen birlikte diqqette bolup kelmekte. Xitay hökümiti bilen Uyghur jem’iyiti otturisidiki hazirqi ehwalni omumlashturup: “Xitayning mezkur rayonda öz kontrolluqini kücheytish hemde Uyghur jem’iyitini özgertish urunushliri, shuningdek xitayning mezkur rayonni ‘bir belwagh bir yol’ qurulushi arqiliq dunyagha échiwétish munasiwiti” dep sherhileshke bolidiken.

Yighin bashlan’ghanda aldi bilen bu qétimqi muhakime yighinining ikki qisimgha bölünidighanliqi, birinchi bölikining feysbok arqiliq neq meydandin tarqitilidighanliqi, emma so’al-jawab heqqidiki ikkinchi bölikining peqet yighin zali ichidikilergila ochuq bolidighanliqi tekitlendi.

Shuningdin kéyin bügünki yighinning riyasetchisi, awstraliye döletlik uniwérsitétning dotsénti, doktor maykil klark söz aldi. U aldi bilen bu qétimqi muhakime yighinida söz qilishqa teklip qilin’ghan mutexessisler we alimlarni hemde ularning Uyghurlargha munasiwetlik oxshimighan sahelerdiki emgeklirini birmu-bir tonushturup chiqti.

U sözining dawamida tarixshunas, amérika jorjtawn uniwérsitétining proféssori jéymis milwardning sözini neqil keltürüp “Yawro-asiya quruqluqining ötüshmisi” dep teriplinip kéliwatqan bu makanning nöwette xitay hökümiti üchün “Tehdit” dep qariliwatqanliqi tekitlidi. Shuningdin kéyin buningdiki munasiwetlik sewebler üchün mutexessislerni öz pikirlirini otturigha qoyushqa teklip qildi.

Aldi bilen Uyghur tarixigha da’ir köpligen eserliri bilen Uyghur ziyaliylirigha tonushluq bolghan tarixshunas, sidnéy uniwérsitétining aliy léktori déywid brofiy söz aldi. U bu heqte söz bolghanda jezmen yéqinqi zaman tarixidiki birnechche qétimliq qoldin-qolgha ötüsh hadisisini diqqettin saqit qilishqa bolmaydighanliqini bildürdi. Uning pikriche, 1750-yilliri ching sulalisi mezkur rayonni tunji qétim istila qilishidin melum waqit ötkendin kéyin, 1864-yilidiki yerlik musulmanlarning zor kölemlik qozghilanglirida bu zémin bir qétim qoldin ketken. Shu waqitta yaqupbeg bashlamchiliqida wujudqa kelgen yerlik hakimiyet ching sulalisining générali zo zongtangning qolida halak bolghandin kéyin bu makan yene bir qétim xitayning qoligha qaytip kelgen. Axirqi qétimliq istila bolsa 1949-yili ishqa ashqan we bu rayonning xitayning qolida bolushi muqimlashqan. Mushu qoldin-qolgha ötüshler jeryanida “Shinjang” dep atalghan bu makan’gha qaritilghan siyasetler shekilde bir-biridin zor derijide perqliq bolghan. 250 Yilgha yéqin dawam qilghan bu ötüshüsh jeryanini omumen qilip wasitilik hökümranliqtin biwasite hökümranliq qilish, aptonomiye hediye qilishtin assimilyatsiye qilish basquchi déyishke bolidiken. Emma bu siyasetlerning omumiy xaraktéridin alghan uning nishani we meqsiti birdeklikke ige iken.

Shuningdin kéyinla trobé uniwérsitétining dotsénti jéymis léybold söz aldi. U xitay hökümitining Uyghurlar bilen bolghan tarixiy munasiwitini sherhilesh toghra kelse özining bu basquchni “Mustemlikileshtürüsh qedimi” dep atashqa mayil ikenlikini bildürdi. Uning pikriche, 1947-yili pütkül rayon nopusining besh pirsentini igileydighan xitay köchmenliri nopus köchürüsh usulida nöwette alliqachan omumi nopusning 41 pirsentidin éship ketken.

Proféssor jéymisning pikriche, bu xil “Mustemlikileshtürüsh” basquchi ötken yigirme yilda eng téz sür’ette dawam qilghan. Bolupmu 2009-yilidiki “5-Iyul weqesi” din kéyin herbiy, saqchi we yuqiri pen-téxnikiliq nazaret sistémisi bir gewdileshken hökümranliq Uyghurlar diyarini ismi-jismigha layiq “Mustemlike” rayonigha aylandurup qoyghan: yerliklerning tili, medeniyiti tamamen cheklen’gen؛ béyjingning bu rayon’gha serp qilghan bixeterlik xirajiti nechche yüz pirsentlep ashqan؛ milyonlighan kishiler “Terbiyilesh merkizi” ge yighiwélin’ghan. Bu yil bolsa pütkül xitaydiki qolgha élin’ghan kishilerning 21 pirsenti Uyghurlar diyarida ikenliki heqqide melumatlar otturigha chiqqan. Shunga bu haletni “Dunya miqyasida yaki dunya tarixida körülüp baqmighan hadise” déyishke tamamen bolidiken.

Tertip boyiche jéymis kuk uniwérsitétining aliy léktori anna xayés söz élip xitay hökümitining Uyghurlar diyarini özlirining bir qismigha aylandurush üchün qollan’ghan barche tedbirliride izchil tengsizlik mewjutluqini, bolupmu 1949-yilidin bashlap xitayning iqtisadiy tereqqiyat pilanida herqachan déngiz boyi yaqilirining aldinqi tallash bolup kelgenlikini, bundaq pilanlarning Uyghurlar diyari üchün mewjut bolmighanliqini, emma xitay hökümitining herqachan bu jaydiki zémin we xelqning özlirining bir terkibi qismigha aylinip kétishini arzu qilip kelgenlikini bayan qildi.

U sözining dawamida eslidila qalaymiqan bolghan bu xil milliy siyasetlerning aqiwette yerlik xelqqe zor derijide malimanchiliq élip kelgenlikini, xitaydek köp millet mewjut bolghan bir dölette bolushqa tégishlik köp qirliq we köp qatlamliq, renggareng medeniyetler ramkisi berpa qilishning ornigha xitay hökümiti ghayet zor “Dashqazan” peyda qilghan, bu “Qazan” gha chüshkenliki nerse bolsa érip bashqa amillar bilen yughurulup kétish qismitige duch kelgen. Shunga mushu jehettin alghanda xitay hökümitining Uyghurlar diyari bilen bolghan munasiwitini heqiqetenmu “Mustemlikileshtürüsh jeryani” déyishke bolidiken. Uyghurlarni bolsa “Mustemlikilishiwatqan xelq”, ularning makanini bolsa “Mustemlike rayoni” déyishke bolidiken.

Birinchi qétimliq pikir aylanmisidin kéyin mutexessisler xitay hökümiti nöwette ijra qiliwatqan siyasiy tedbirlerning Uyghurlargha élip kelgüsi aqiwiti hemde bashqa munasiwetlik mesililer heqqide toxtaldi.

Hörmetlik radi’o anglighuchilar, bu qétimqi yighin xatirisining dawamigha qiziqsanglar diqqitinglar kéyinki anglitishimizda bolsun.eziz

Xelq’ara Diniy Erkinlikni Ilgiri Sürüsh Yighini Bayanat Élan Qilip, Xitayni Uyghur Rayonidiki Lagérlarni Taqash we Tutqunlarni Qoyup Bérishke Chaqirdi

2018-07-27
Download (10)

Amérikida dölet ishliri ministirliqining uyushturushi bilen échilghan xelq’ara diniy erkinlikini ilgiri sürüsh yighini 27-iyul küni yighin axirida xulase bayanati élan qilip, xitay hökümitini Uyghur rayonida qurghan yighiwélish lagérlirini derhal taqash we tutqunlarni qoyup bérishke chaqirdi.

Dunyaning herqaysi jayliridiki ammiwi teshkilat wekilliri, diniy rehberler we bir qisim dölet tashqi ishlar ministirlirining qatnishishi bilen échilghan bu yighinning bayanatida aldi bilen yighin ehlining xitayda yashawatqan Uyghur, qazaq, tunggan musulmanliri, tibet buddistliri, katoliklar, protéstantlar we falun’gongchilarning uchrawatqan diniy bésim hem cheklimilerdin endishe qiliwatqanliqi bildürülgen.

Amérikida dölet ishliri ministirliqi Uyghur rayonida yüz bergen diniy pa’aliyetlerning cheklinishi, meschitlerning chéqilishi, chet’eldiki Uyghurlarning mejburi qayturup ekitilishi, uning üstige nechche yüz minglighan we belki milyonlighan kishining siyasiy terbiye lagérigha solinishi we lagérlardin ölüm xewerlirining chiqiwatqanliqi qatarliq weqelerdin qattiq qayghuruwatqanliqi bildürülgen.

Amérikida dölet ishliri ministirliqi yighin ehli bayanatida xelq’ara jama’etke wakaliten xitayni diniy erkinlik jehette xelq’ara ehdinamiler boyiche bergen wedisige emel qilishqa we Uyghur rayonidiki yighiwélish lagérlirini derhal taqashqa chaqirghan. Amérika dölet ishliri ministirliqining tor bétide élan qilin’ghan bu bayanatqa amérikidin bashqa, kanada, kosowo we en’giliyemu imza qoyghan.shöhret hoshur

Gérmaniyede “28-Iyul Yerken Qirghinchiliqi” ni Xatirilesh Namayishi Ötküzüldi

2018-07-30
Gérmaniyede ötküzülgen "28- Iyul yerken qirghinchiliqi" ni xatirilesh namayishidin bir körünüsh. 2018-Yili 28-iyul. Myunxén, gérmaniye.

Gérmaniyede ötküzülgen “28- Iyul yerken qirghinchiliqi” ni xatirilesh namayishidin bir körünüsh. 2018-Yili 28-iyul. Myunxén, gérmaniye.

 RFA/Ekrem

Bash shtabi gérmaniyening myunxén shehiride bolghan dunya Uyghur qurultiyining teshebbusi, “Yawropa sherqiy türkistan birliki” we “Gérmaniye Uyghur anilar birliki” ning ortaq teshkillishi bilen 28-iyul küni gérmaniyening myunxén shehiridiki sayahet merkizi bolghan shitatxus meydanida “28-Iyul yerken qirghinchiliqi” ning 4 yilliqini xatirilesh namayishi ötküzüldi.

Biz neq meydan’gha bérip, namayish élip bériwatqan bir qisim Uyghur jama’et wekillirini ziyaret qilduq. D u q ning mu’awin re’isi perhat muhemmidi ependi namayish meydanida söz qilip, buningdin 4 yil ilgiri yerkende yüz bergen qanliq weqe heqqide toxtilip ötti.

Namayishqa erlerdin sirt, köpligen ayallar we balilarmu qatnashqan idi. Ay-yultuzluq kök bayraq we “Sherqiy türkistanda 1 milyondin artuq Uyghur jaza lagérlirida azablanmaqta” dégendek her türlük xetler yézilghan chong lozunkilar kishilerning diqqitini jelp qildi. Myunxéndiki Uyghur jama’et erbabliridin ablimit tursun ependimu ziyaritimizni qobul qilip, bügünki bu namayishning meqsiti heqqide pikir bayan qildi.

Namayishqa qatnashqan ayallardin Uyghur ziyaliysi süreyye xanim yerken qirghinchiliqini xatirilesh bilen birge gérman xelqige Uyghur diyaridiki jaza lagérliri mesilisini tonutush üchün tirishchanliq körsitiwatqanliqini eskertti. D u q ning mu’awin re’isi perhat muhemmidi ependi jaza lagérliri mesilisining gérmaniyede barghanséri qiziq témigha ayliniwatqanliqini tilgha aldi.

Namayish meydanigha xitay türmilirige bend qilin’ghan qanche onlighan Uyghur siyasiy tutqunlirining resimliri tizilghan bolup, ayighi üzülmey ötüshüwatqan sayahetchiler namayishchilardin bu namayishning néme üchün élip bérilghanliqi we tizimliktiki Uyghur tutqunlar heqqide melumat sorap turdi. Perhat muhemmidi ependi sözining axirida Uyghur diyarida yüz bergen tarixiy weqe-hadisilerni dawamliq xatirileshning ehmiyiti heqqide qarashlirini tilgha élip ötti.

Myunxéndiki bu namayish ikki yérim sa’et dawam qildi. Köpligen teshwiqat wereqiliri tarqitildi, xitayning Uyghur diyarida qurghan jaza lagérliri we uninggha qamalghan tutqunlar toghrisida sayahetchilerge chüshenche bérish üchün tirishchanliqlar körsitildi.ekrem

Amérikining B D T diki Elchisi Nikki Xeyli Xitay Uyghurlargha Qaratqan Basturush Siyasetlirini Eyiblidi

2018-07-27

Sha'ir tahir hamut "Diniy erkinlikni ilgiri sürüsh" yighinida amérikining b d t diki elchisi nikki xeyli xanim bilen birge. 2018-Yili 26- iyul. Washin'gton d. S., amérika.

Sha’ir tahir hamut “Diniy erkinlikni ilgiri sürüsh” yighinida amérikining b d t diki elchisi nikki xeyli xanim bilen birge. 2018-Yili 26- iyul. Washin’gton d. S., amérika.

 RFA

Amérikining b d t diki elchisi nikki xeyli xitayning Uyghurlargha qaratqan basturush siyasetlirini eyiblidi. Uningdin bashqa yighinigha qatnashqan wekiller yighidin kéyin élan qilghan birleshme bayanatida xitayni lagérlarni taqashqa chaqirdi.

Amérika amérika dölet ishlar ministirliqi chaqirghan tunji nöwetlik “Diniy erkinlikni ilgiri sürüsh ministir derijilikler yighini” 26-iyul kechqurun amérika paytexti washin’gtondiki “Irqiy qirghinchiliq” muzéyida xulasilendi.

Xulasilesh yighinda söz qilghuchilar arisida amérikining birleshken döletler teshkilatidiki bash elchisi nikki xeyli xanim, amérika dölet ishlar ministirliqining xelq’araliq diniy erkinlikke mes’ul alahide elchisi sam brownbek ependilermu bar idi.

Sam brownbek ependi aldi bilen yighin ishtirakchilirigha rehmet éytqandin kéyin, diniy basturush mewjut bolmighan bir dunya berpa qilishqa ümidwar ikenlikini bildürdi.

Yighin kün tertipi boyiche sözge chiqqan amérikining birleshken döletler teshkilatidiki bash elchisi nikki xeyli xanim aldi bilen amérikining sabiq xelq’araliq diniy erkinlikke mes’ul elchisi robért sippil ependimning 1999-yili tunji nöwetlik elchi bolush süpiti bilen b birma, xitay, iran, iraq we sudan qatarliq bir nechche döletni diniy erkinlikni ret qilghuchi döletler tizimlikige kirgüzgenlikini bayan qildi.

U mundaq dédi: “Elchi sippil eyni chaghda intayin muhim ehmiyetke ige bir mesilini otturigha qoyghan iken. Diniy basturush qilmishliri tüpeyli bu tizimlikke kirgüzülgen her bir dölet eyni chaghdiki we kelgüsidiki xewpsizlikke tehdit élip kelgüchiler idi. Ularning beziliri alliburun bizning közitishmiz astigha élin’ghan bolsimu, yene beziliri aridin nechche on yillar ötkende amérika qoshma shtatlirining dölet xewpsizlikige tehdit salidighan asasliq küchlerge aylinip qalghusi döletler idi. Bu yerde diniy erkinlikni boghidighan dölet bilen, tinchliq we eminlikke tehdit yaritidighan döletler bir biri bilen jipsiliship ketken idi.”

U sözi jeryanida diniy erkinlikning amérika tashqi siyasitidiki ornini sherhlidi we amérika qoshma shtatlirining b d t ning xizmet méxanizmini özgertip, diniy erkinlik we kishilik hoquq mesilisini ayrim sorunlardila emes, belki xewpsizlik kéngishidimu muzakire qilinidighan haletke keltürüsh üchün heriket qilghanliqini we netije qazan’ghanliqini bildürdi.

U toqunush we nizalar diniy erkinlik we kishilik hoquq depsendichilikini keltürüp chiqarmastin, eksiche kishilik hoquqni depsende qilishning toqunushlargha seweb bolidighanliqini alahide tekitlidi.

U mundaq dédi: “Bu ehwal diniy étiqad erkinliki depsende qilin’ghanda téximu éghir bolidu. Diniy étiqad erkinlikini ret qilish shu qeder weyran qilish xaraktérige ige ikenki, uningda hakimiyet özini ilahiy qudretning üstige qoyuwalghan bolidu. Amérikida diniy itqa erkinlikimizni öz ichige alghan barliq hoquqlirimiz hakimiyet chembirikining sirtida. Diniy erkinlik hoquqini ret qilishning özi, eng tipikleshken istibdatliqtur.”

U sözlep del mushu nuqtigha kelgende diniy erkinlik chekliniwatqan döletlerdin xitay, rusiye, nikaragu’a qatarliq döletlerni misal qilip ötti we xitayning Uyghurlargha qaratqan basturush siyasetlirini eyiblidi.

U mundaq dédi: “Xitay hökümiti minglighan-onminglighan Uyghur musulmanlirini öz hakimiyitige tehdit, dep qarap atalmish ‘qayta terbiyilesh lagérliri’ gha bend qildi. Xitay döliti Uyghurlar hayatining hemme qatlamlirighiche qol sozup, xudi bir parche maqalide déyilgendek, ‘mukemmel saqchi döliti berpa qildi’. Mutleq köp sandiki Uyghurlar yashaydighan bu ölkide ularning diniy we milliy kimliki xitay hökümiti teripidin pütünley dégüdek yoqitildi.”

Nikki xeyli xanim amérika dölet ishlar ministirliqi uyushturghan mezkur üch künlük yighin jeryanida xitayning Uyghurlargha qaratqan basturush siyasitini tilgha alghan yene bir yuqiri derijilik amérika emeldari.

26-Iyul amérika mu’awin prézidénti mayk pens ependimmu xitayning “Minglighan-onminglighan, belki milyonlighan Uyghurni atalmish qayaqta terbiyilesh lagérlirigha qalmighan” liqini küchlük rewishte otturigha qoyghan idi.

Yighinning xulase qismidiki mezkur pa’aliyetke qatnashqa Uyghur sha’ir tahir hamut bu yighin esnasidimu nikki xeyli xanim bilen körüshüp uningdin Uyghurlargha köngül bölüshni ötün’gen.

U aldinqi küni amérika mu’awin prézidénti mayk pens ependim bilen körüshkendimu Uyghurlarning derdini anglatqan idi.

Amérika amérika dölet ishlar ministirliqi chaqirghan tunji nöwetlik “Diniy erkinlikni ilgiri sürüsh yighini” 3 kün dawam qilip 26 iyul kechqurun resmiy ayaghlashti.

Yighin’gha dunyaning herqaysi jayliridin kelgen kishilik hoquq pa’aliyetchiliri, diniy basturush qilmishlirining qurbanliri, diniy we kishilik hoquq teshkilatlirining mes’ulliri qatnashqandin sirt, bir qisim döletlerning ministir derijilik erbablirimu ishtirak qildi.

Ular yighin axirida birleshme bayanatlarni élan qilip, diniy depsendichilik éghir bolghan bir qanche döletni basturush siyasetlirini toxtitishqa chaqirdi.

Ularning shu mezmundiki bir bayanati xitaygha qaritildi. Bayanatta xitaydiki Uyghur, tunggan, qazaq musulmanliri, tibet buddistliri, xristi’an we falun’gongchilarning öz diniy étiqadi seweblik éghir basturushlar we kemsitishlerge uchrawatqanliqi körsitildi.

Bayanatning köp qismida xitayning Uyghurlargha qarita ötkürleshtürgen basturush siyasetliri eyiblendi.

Bayanatta xitayda diniy étiqad erkinliki éghir derijide depsende qilinipla qalmay, meschitlerning chéqilip Uyghurlarning misli körülmigen derijide teqib astigha élin’ghanliqi, minglighan-onminglighan, belki milyonlighan Uyghurning jiddiy halda yasalghan lagér we türmilerge qamalghanliqi tilgha élindi.

Bayanatta mundaq déyildi: “Bu orunlarda ademlerning ölüwatqanliqigha a’it xewerlermu bar. Biz xitay hökümitini bu orunlargha mejburiy qamalghan barliq kishilerni derhal qoyup bérishke chaqirimiz.”

Bayanat axirida yene xitayning chérkawgha kirishni cheklep, yer asti chérkawliri we tibette ibadetxanilarni chaqqanliqi, “Injil”, “Qur’an” larni köydürgenliki körsitildi.

Bayanatta mundaq déyildi: “Biz xitay hökümitini öz qanuni we xelq’ara jem’iyetke kishilik hoquqni qoghdash xususida bergen wedilirige asasen barliq kishilerning diniy étiqad erkinlikini qoghdashqa we diniy guruppilarning kishilik hoquqlirini hörmet qilishqa küchlük rewishte chaqirimiz. Eger shundaq bolghandila bular xitayning eminliki we muqimliqni kapaletke ige qilipla qalmastin, qoshna ellerning eminlikinimu kapaletke ige qilidu.”

Yighin axirliship bayanatlar élan qilghandin kéyin, xitayning hökümet awazi bolghan “Yershari waqit géziti” bash maqale élan qilip, Uyghurlargha yürgüzülüwatqan lagér siyasitini aqlashqa urundi we bularning peqet atalmish “Diniy esebiylikning aldini élish üchün qurulghan diniy terbiyilesh institutliri” ikenlikini yazdi.

Halbuki közetküchiler hemde bu heqte ziyaritimizni qobul qilghan sabiq lagér mehbusliri xitay nöwette Uyghur rayonida kölemleshtürgen lagérlarni “Qayta terbiyilesh merkezliri” dep atashning intayin xata bolidighanliqi, buni “Türme” dep atashmu yénik bolup qalidighanliqini bildürüshken idi.jüme

Amérikining Mu’awin Prézidénti Mayk Pens Sha’ir Tahir Hamutni Qobul Qildi

2018-07-26
Sha'ir tahir hamut "Diniy erkinlikni ilgiri sürüsh" yighinida amérika mu'awin prézidénti mayk pens bilen birge. 2018-Yili 26- iyul. Washin'gton d. S., amérika.

Sha’ir tahir hamut “Diniy erkinlikni ilgiri sürüsh” yighinida amérika mu’awin prézidénti mayk pens bilen birge. 2018-Yili 26- iyul. Washin’gton d. S., amérika.

 RFA

Amérikining mu’awin prézidénti mayk pens “Diniy erkinlikni ilgiri sürüsh yighini” gha qatnishiwatqan bir qisim wekillerni ayrim qobul qilghan. Bularning arisida Uyghur wekil tahir hamutmu bar bolup, u mu’awin prézidént penske Uyghurlar nöwette duch kéliwatqan qiyin mesililer boyiche birqanche türlük telepni otturigha qoyghan.

Mu’awin prézidént mayk pens diniy erkinlikni ilgiri sürüsh yighinidiki nutqidimu Uyghurlarni alahide tilgha alghan idi.

24-Iyuldin buyan amérika dölet ishlar ministirlikide chaqiriliwatqan diniy erkinlikni ilgiri sürüsh yighini 3-künige kelgende Uyghur mesilisi yenimu küchlük rewishte otturigha qoyuldi.

Yighinning chüshtin burunqi qismi ayaghlishish aldida yighin’gha qedem teshrip qilghan amérikining mu’awin prézidéntni mayk pens yighin keypiyatini téximu yuqiri pellige kötürdi.

Diniy erkilikning dunyaning herqaysi jaylirida oxshimighan derijide depsendichilikke uchrawatqanliqini sanap ötken mu’awin prézidént mayk pens diniy erkinlikni depsende qilish qilmishlirining xitayda barghanche kölemliship we éghirliship bériwatqanliqini sözlep ötkende Uyghurlarni alahide tilgha aldi.

U mundaq dédi: “Xitayda bashqa diniy guruppilar bilen bir qatarda buddistlar, musulmanlar we xristi’anlar da’im hujumgha uchrap keldi. Échinishliq yéri, hazir biz bu sözlerni qiliwatqan demlerde béyjing da’iriliri minglighan, onminglighan, belki milyonlighan Uyghur musulmanlirini atalmish ‘qayta terbiyilesh lagérliri’ da qamap turmaqta. Ular u yerde izchil halda özining diniy étiqadi we milliy kimlikini eyiblesh meqset qilin’ghan idiye özgertishke mejburlanmaqta.”

Yighinning dölet ishlar ministirlikide échilghan axirqi bölikidiki yene bir yarqin nuqta bolsa amérikining mu’awin prézidénti mayk pens we dölet ishlar ministiri mayk pompiyoning yighin wekilliridin 10 kishini tallap ayrim qobul qilishi boldi.

Bularning arisida mezkur yighin we uninggha yandash ötküzülgen her türlük pa’aliyetchilerge 4 kündin buyan izchil ishtirak qiliwatqan Uyghur sha’ir tahir hamutmu bar idi.

Mayk pens we mayk pompiyo bilen bolghan uchrishish heqqide toxtalghan tahir hamut, özining bu pursettin paydilinip amérikining mu’awin prézidénti mayk penske 3 türlük telepni otturigha qoyghanliqini bildürdi.

Tahir hamut néme üchün öz teleplirini yuqiriqi üch nuqtighila yighinchaqlighanliqidiki seweblerni nöwettiki emeliy shert-shara’it we bu nöwetlik yighindin alghan tejribisige baghlap chüshendürdi.

Tahir hamutning éytishiche, yighin wekillirini ayrim-ayrim qobul qilish ayaghlashqandin kéyin, mu’awin prézidént mayk pens amérikining da’im heqqaniyet terepte turidighanliqini bildürgen.

Amérika dölet ishlar ministirliqi uyushturghan diniy erkinlikini ilgiri sürüsh yighini 26-iyul kechqurun amérika paytexti washin’gton’gha jaylashqan “Irqiy qirghinchiliq muzéyi” diki pa’aliyetler bilen xulasilinidu.

Yighin amérika dölet ministirlikide resmiy échilishtin burun yighin’gha munasiwetlik deslepki pa’aliyetlermu mezkur muzéyda bashlighan idi.

“Irqiy qirghinchiliq muzéyi” 1940-yillirida natsistlar gérmaniyesining ziyankeshlikige uchrighan we bu jeryanda qirghin qilin’ghan yehudiylarning paji’esi bash téma qilin’ghan muzéy.

Muzéydiki pa’aliyet béshida sözge chiqqan amérika dölet ishlar ministirliqining xelq’ara diniy erkinlikke mes’ul alahide elchisi sam brownbek bu yighinni uyushturushtiki meqsetning dunyada yene mushundaq chong tiptiki irqiy qirghinchiliq yüz bérip qélishining aldini élish ikenlikini alahide tekitligen.

 jüme

Bir xitay tetqiqatchining lagér heqqidiki étirapi: “Xatalashqan, xatalashmighanlarnimu terbiyilesh – weziyetning éhtiyaji idi”

2018-07-23
Kishilik hoquq weziyiti közetküchisi, jang shawn isimlik aliy mektep oqughuchisi twitérda xoten laskuydiki yighiwélish lagéri dep körsetken xeritisi.

Kishilik hoquq weziyiti közetküchisi, jang shawn isimlik aliy mektep oqughuchisi twitérda xoten laskuydiki yighiwélish lagéri dep körsetken xeritisi.

 Social Media/Shown Zhang

Xitayning chongching shehiridiki wéypu tetqiqat merkizining uchur ambirida saqlan’ghan “Bash nishanni chöridep esebiylikni tügitish – terbiyilep özgertish” mawzuluq doklatta, Uyghur rayonida nöwette mewjut bolup turuwatqan yighiwélish lagérlirining néme üchün tesis qilin’ghanliqi heqqide melumatlar bérilgen. Uyghur aptonom rayonluq partiye mektipining bir tetqiqatchisi teripidin hazirlan’ghan bu doklatta, ochuq halda, “Yighiwélish lagérliri” da yénik xataliq ötküzgen we hetta xatalashmighanlarningmu yighiwélin’ghanliqi, buning bolsa bir weziyetning teqezzasi ikenliki tilgha élin’ghan. Töwende muxbirimiz shöhret hoshurning bu heqte teyyarlighan programmisi diqqitinglarda bolidu.

Xitay da’iriliri ta hazirgha qeder Uyghur rayonida yépiq terbiye lagérlirining mewjutluqini resmiy yosunda étirap qilghini yoq؛ xitayning qazaqistandiki bash elchisi bu yilning béshida Uyghur rayonidiki yépiq terbiye lagérliri heqqide muxbirlarning so’aligha duch kelgende, Uyghur rayonida mundaq bir ehwalning yoqluqini bayan qilghan؛ u yene muxbirlarning bu heqtiki so’alini qopalliq bilen ret qilip lagérlar heqqide, bu heqte uchur tarqatqan amérikining s n n téléwiziyesidin sorashni buyrughan. Emma xitayning tor uchur ambarlirida saqlinip turuwatqan bezi höjjetlik matériyallar, mezkur lagérlarning mewjutluqini delillep turmaqta. Xitayning chongching shehiridiki wéypu tetqiqat merkizide bultur 6‏-ayda élan qilin’ghan we hazirghiche torda körülüp turuwatqan bir atalmish ilmiy doklatta, Uyghur rayonidiki “Yighiwélish lagérliri” ning mewjutluqi ashkara étirap qilin’ghan. “Bash nishanni chöridep esebiylikni tügitish we terbiyilep özgertish” mawzuluq bu doklatta, lagérlarning néme üchün tesis qilin’ghanliqini we yépiq terbiye xizmitidiki qiyinchiliq hem nuqsanlar tilgha élin’ghan we yépiq terbiyini terbiye qandaq élip bérish heqqide yol körsitilgen.

Uyghur rayonidiki bezi saqchi orunlirimu, rayonda yépiq terbiye lagérlirining mewjutluqini qet’iy türde inkar qilghan idi.

Mezkur doklatning kirish sözide Uyghur rayonida yéqinqi yillardin béri “Arqa-arqidin térrorluq-zorawanliq weqeliri” yüz bergenliki؛ bu weqeni sadir qilghanlar arisida “Diniy esebiylikning tesirige uchrimighanlarning yoqluqi” ni eskertilip ötülgen, arqidin Uyghur rayonida “Diniy esebiylikning chongqur singgenliki we omumyüzlük yamrighanliqi”, bu sewebtin “Xitayning dölet bixeterlikige éghir tehdit shekillendürgenliki” tilgha élin’ghan. Doklatta déyilishiche, xitay dölet re’isi shi jinping Uyghur rayonini közdin kechürgen chéghida Uyghur rayonidiki térrorluqning heriket menbesi bölgünchilik, idiyiwi menbesi bolsa diniy esebiylik ikenliki we shuningdek esebiylikni yoqitish heqqide yolyoruq bergen. Doklattin melum bolushiche, lagérlar shi jinpingning mezkur yolyoruqidin kéyin tesis qilin’ghan.

Ürümchidiki bir saqchi xadimi hetta, özining “Terbiyilesh merkezliri” dégen bu atalghuni tunji qétim anglawatqanliqini tilgha alghan idi.

Mezkur doklatta, Uyghur rayonida yéqinqi yillardin béri térrorluqqa zerbe bérishte jazalash we terbiyeleshtin ibaret ikki yol teng méngilghanliqi, zerbe bérish yolida közge körünerlik netije qazinilghan bolsimu, emma terbiyilesh jehette yéterlik netije qazinilmighanliqi؛ diniy esebiylikning singish we yamrishining yenila dawam qiliwatqanliqi bayan qilin’ghan. Doklatta Uyghur rayoni we rayon xelqi isharet qilinip: “Diniy esebiylikning éghir tesirige uchrighan shinjangda esebiylikning uruqi, tupriqi we baziri yenila mewjut” déyilgen.

Doklatta yene qattiq zerbe bérish dolqunlirida térrorluq we zorawanliq bilen shughullan’ghan we uninggha chétilghanlargha omumyüzlük zerbe bérilip bolun’ghan bolsimu, lékin ularning a’ile-tawabatlirining qorsiqida ghumi barliqi, ularning a’ile ezaliri bérilgen jazaning heqliqliqini idiye jehettin qobul qilalmaywatqanliqi we hökümetke düshmenlik neziride qarawatqanliqi ؛ shunga ularning idiyesining özgertilishi zörürlüki tilgha élin’ghan.

Doklatta, yépiq terbiye herikitining ötken yil 6-aydiki mezgili közde tutulup؛ yighiwélish lagérlirida qanun’gha yénik xilapliq qilghan, hetta qilmishi téxi jinayet shekillendürmigen kishilerningmu we jazalinip bolun’ghanlarning a’ile-tawabatliriningmu yighiwélin’ghanliqi we bundaq qilishning weziyetning teqezzasi ikenliki hem del waqtida bolghanliqi bayan qilin’ghan.

Amérika hökümiti aldinqi ayda xitayning nechche yüzming Uyghurni lagérgha soliwalghanliqini eyibligen we alaqidar emeldarlarni magnétskiy qanuni boyiche jazalashni oylishidighanliqini bayan qilghan idi. Xitay tashqi ishlar bayanatchisi bu eyibleshke qarita inkasidimu “Asassiz gepler” déyish arqiliq rayonda yighiwélish lagérlirining mewjutluqini boynigha almighan idi.

Yépiq terbiye lagérlirining mewjutluqi étirap qilin’ghan mezkur doklat élan qilin’ghan tor bettiki chüshendürüshtin melum bolushiche, doklatni élan qilghan wéypu tetqiqat orni xitay döletlik pen-téxnika axbarat tetqiqat ornining tarmiqi iken. Doklat Uyghur rayonluq partiye mektipining tetqiqatchisi chyu yüen yüen teripidin teyyarlan’ghan. shöhret hoshur

10-Nöwetlik “Dunya sherqiy türkistanliq qérindashlar uchrishishi” da milliy birlik tekitlendi

2018-07-25
10-Nöwetlik dunya sherqiy türkistanliqlar qérindashliq uchrishishi yighinidin bir körünüsh. 2018-Yili 25- iyul. Istanbul, türkiye.

10-Nöwetlik dunya sherqiy türkistanliqlar qérindashliq uchrishishi yighinidin bir körünüsh. 2018-Yili 25- iyul. Istanbul, türkiye.

 RFA/Arslan

Sherqiy türkistan ma’arip we hemkarliq jem’iyiti teripidin uyushturulghan 10-nöwetlik “Dunya sherqiy türkistanliq qérindashlar uchrishishi” yighini 22-iyul küni istanbulda bashlandi. Mezkur pa’aliyetning échilish murasimida milliy birlik mesilisi alahide tekitlendi.

Igilishimizche, bu pa’aliyet 23-iyuldin 26-iyulghiche 4 kün dawam qilidiken. Bu pa’aliyetke dunyaning her qaysi jayliridin kelgen Uyghur teshkilatlirining rehberliri, tetqiqatchilar, pa’aliyetchiler, yazghuchilar, ziyaliylar we ölimalar bolup, 150 din artuq kishi qatnashti.

Mezkur pa’aliyetke “Sherqiy türkistan milliy birlik shurasi” dep nam bérilgen bolup 4 kün jeryanida “Milliy kimlik we milliy birlikning ehmiyiti”, “Xitayning sherqiy türkistanda yürgüzüwatqan siyasitining arqa körünüshi”, “Xitayning istratégiye kéngeymichiliki we sherqiy türkistan mesilisi nuqti’inezerdin dunya weziyitige qarash”, “Sherqiy türkistan milliy dawasidiki hemkarliq we özgermes prinsiplar” qatarliq témilarda ilmiy maqaliler oqup ötilidiken. Yighin jeryanida her bir téma üstide ortaq muzakire élip bérilip, so’al-jawap shekilde munazire qanat yayidiken, pikir-teklipler otturigha qoyulidiken.

Pa’aliyetning birinchi künide “Sherqiy türkistan milliy birlik shurasi (kéngishi)” dégen témida söz qilghan sherqiy türkistan ma’arip we hemkarliq jem’iyitining re’isi hidayetulla oghuzxan nöwette milliy birlikning tolimu muhimliqini tekitlidi.

Yighinda yene musteqil tetqiqatchi doktor abduraxman qeshqerli ependi milliy kimlik we milliy birlikning ehmiyiti toghrisida toxtilip, milliy birlikni qandaq shekillendürüsh toghrisida bir qanche türlük qarashlirini otturigha qoyup ötti.

U sözide milliy birlik mesiliside siyasiy yétekchilerning aldi bilen milletning iradisige wekillik qilishi we siyasiy meydandiki özgermes prinsiplargha qattiq emel lazimliqini, muhajirettiki weten dawasi mesiliside siyasiy pa’aliyet sistémisining choqum qa’ide-tüzüm basquchigha qedem qoyushining zörürlükini tekitlidi.

Doktor abduraxman qeshqerli ependi sözide yene milliy birlik shekillendürüshte aldi bilen siyasiy-idiye birliki shekillendürüsh kéreklikini, milliy birlikni hasil qilish üchün milletke wekillik qilidighan saghlam idiye terbiyisi, axbarat we bixeterlik terbiyisi, teshkili tüzüm terbiyisi, organ we kolléktip ichide heriket qilish aditini yétildürüsh kéreklikini otturigha qoydi.

Doktor abduraxman qeshqerli ependi mundaq dédi: “Oyghinish shertlirini hazirlash üchün idiyeni islah qilish kérek. Mustemlikidin qutulush üchün aldi bilen mustemlikini qobul qilish éngidin üzül-késil qutulush lazim. Uyghurlar hazirghiche özlirining mustemlike ichide yashawatqanliqini toluq étirap qilmaywatidu yaki mustemlike idiyisini birdek ret qilmaywatidu. Shu sewebtin bizde millet xaraktérlik mejburiyet we mes’uliyet éngi shekillenmeywatidu.”

U sözining axirida yene munularni tekitlidi: “Alimlar, siyasiyonlar, baylar, siyasiy aktiplar we küreshchiler özgermes siyasiy prinsip asasida qattiq intizam ichide birleshkende andin bir milliy topluqni yaki döletni qurghili bolidu. Teshkillik küch arqiliq bésiwélin’ghan zéminni peqetla teshkillik milliy birlik küchi arqiliqla qayturup alghili bolidighanliqini untumasliq kérek.”

Bügünki yighinda yene “Sherqiy türkistan milliy iqtisad fondining tesis qilinishi”, “Sherqiy türkistan milliy birlik kéngishi”, “Sherqiy türkistan dawasining kelgüsi üchün yash ewladlarni yétishtürüsh komitétining qurulushi” dégen témilarda doklatlar oqup ötüldi. Neq meydandin igilishimizche, mezkur pa’aliyetning axirida bu heqte élin’ghan qararlar we 4 künlük yighinning xulase doklati élan qilinidiken.

Yighinning kéyinki bölümliride yene sherqiy türkistan mesilisi boyiche herqaysi Uyghur teshkilatlirining chüshenche we pilanliri otturigha qoyulidiken.

Biz mezkur yighin’gha qatnishiwatqan dunya Uyghur qurultiyining gérmaniyede turushluq wekili esqerjan bilen söhbet ötküzduq. U özining bu qétimqi istanbulda chaqirilghan “Dunya sherqiy türkistanliq qérindashlar uchrishishi” din alghan tesiratlirini bayan qildi.arslan

Diniy erkinlikni ilgiri sürüsh yighinida Uyghurlargha alahide orun bérildi

2018-07-24
Uyghur ziyaliysi, sha'ir tahir hamut amérika dölet ishlar ministirliki xelq'ara diniy erkinlikke mes'ul alahide elchisi sam brownbek bilen birge. 2018-Yili 24-iyul. Washin'gton d.S., amérika.

Uyghur ziyaliysi, sha’ir tahir hamut amérika dölet ishlar ministirliki xelq’ara diniy erkinlikke mes’ul alahide elchisi sam brownbek bilen birge. 2018-Yili 24-iyul. Washin’gton d.S., amérika.

 RFA/Jume
Diniy erkinlikni ilgiri sürüsh yighinida söz qilghan amérika dölet ishlar ministirliqi xelq’ara diniy erkinlikke mes’ul alahide elchisi sam brownbek xitayning Uyghurlargha qaratqan basturush siyasitidin qattiq endishilen’genlikini bildürdi. Yighin’gha teklip qilin’ghan Uyghur ziyaliysi, sha’ir tahir hamut xelq’ara jem’iyetni Uyghur mesilige yéqindin köngül bölüshke we ularning öz teqdirini özi belgilesh hoquqini qollashqa chaqirdi.

24-Iyuldin 26-iyulghiche, amérika dölet ishlar ministirlikide 3 kün ötküzülidighan diniy erkinlikni ilgiri sürüsh yighini 24-iyul seherde bashlandi.

Yighinning échilish murasimida söz qilghan amérika dölet ishlar ministirliqi xelq’ara diniy erkinlikke mes’ul alahide elchisi sam brownbek öz nutqida dunyada diniy erkinlikning her xil derijide cheklimige, depsendichiliklerge uchrawatqanliqini, hetta bezi hallarda kishilerning diniy étiqadi seweblik wehshiylikke, zulumgha we öltürüsh xewpige duch kéliwatqanliqi bayan qilghandin kéyin, diniy erkinlik depsende qiliniwatqan döletlerni sanap ötkende xitayda lagérlargha bend qilin’ghan Uyghurlarni tilgha aldi.

U mundaq dédi: “Xitayda zor sandiki Uyghur musulmanliri qayaqta terbiyilesh lagérlirigha yollandi. Tibet buddistliri öz étiqadi boyiche yashashta körünerlik cheklimilerge uchridi. Xristi’an popliri türmilerge tashlandi.”

U dunyaning herqandaq bir yéride diniy étiqad erkinliki cheklimige uchraydiken, buning tinchliq, asayishliq we muqimliqqa tehdit yaritidighanliqini, diniy étiqad erkinlikining dunyada éghir depsende qiliniwatqanliqini, shunga buninggha choqum xatime bérish lazimliqini küchlük rewishte otturigha qoydi.

Bu nöwetlik yighin’gha dunyaning her qaysi jayliridin kelgen dölet erbabliri, xelq’ara kishilik hoquq teshkilatlirining wekilliri, diniy rehberler, kishilik hoquq pa’aliyetchiliridin bashqa diniy étiqad erkinliki depsendichilikke uchrighan kishiler we étnik topluqlarning 20 nechche neper wekili öz xelqlirige wakaliten sözleshke teklip qilin’ghan.

Nöwette amérikida panahliniwatqan Uyghur ziyaliysi, sha’ir tahir hamut mezkur yighin’gha Uyghurlargha wakaliten alahide teklip qilin’ghan idi.

Alahide elchi sam brownbek yighinda sözleshke teklip qilin’ghan méhmanlarni tonushturghanda, yighinda bashta sözleydighan ikki kishining biri tahir hamut ikenlikini bildürgendin kéyin, Uyghurlar nöwette yoluquwatqan atalmish qayta terbiyilesh lagérliri mesilisini alahide tilgha aldi we buning ademni tolimu biseremjan qilidighan hadise ikenlikini tekitlidi.

U mundaq dédi: “Biz xitay hökümitining Uyghur musulmanliri we tibet buddistlirigha qarita uzundin buyan dawamlashturup kéliwatqan basturush qilmishliridin chongqur endishilenduq. Bolupmu xitay hökümitining yéqindin buyan Uyghurlar we bashqa az sanliq guruppilarni basturushni téximu ötkürleshtürgenlikige a’it doklatlardin bekmu biseremjan bolduq. Minglighan onminglighan Uyghur we bashqa musulmanlarning ‘siyasiy jehettin qayta terbiyilesh’ dep perdazlinip jiddiy yasalghan tutup turush orunliridin tartip we türmilergiche qamalghanliqi, bularning misali. Bu lagérlargha qamalghan Uyghurlarning hemmisi dégüdek uruq-tughqanliri bilen alaqisi üzülgen, ular héchqandaq, sot we qanuniy tertiplerdin mehrum halda qerelsiz qamalghan. Bu lagérlar heqqide bizge kelgen xewerler wehimilik bolup ademning wujudini titritidu.”

Yighining küntertipi boyiche, échilish murasimidin kéyinla xitayda ziyankeshlikke uchrawatqan diniy topluqlardin xristi’an we musulmanlarning wekilliri birinchi nöwette sözge teklip qilindi. Aldi bilen sözge chiqqan jeymiy paw xanim öz éri xitayda missi’onérliq qilish jeryanida tartqan xorluqlarni we uning axiri 7 yilliq qamaqqa höküm qilin’ghanliqini bayan qildi.

Uning axiridin tahir hamut sehnige chiqip, özi we özi tewe milliy topluq-Uyghurlarning kimlikini qisqiche bayan qilip ötkendin kéyin, xitay kommunistliri 1949-yilidin buyan Uyghurlargha salghan zulumlar heqqide toxtaldi.

Tahir hamut sözlep bolghandin kéyin yighin öz kün tertipi boyiche dawam qildi. Chüshlük dem élish esnasida ziyaritimizni qobul qilghan tahir hamut yighin tesirati heqqide toxtaldi we uning nutqidin kéyin Uyghurlar heqqide so’al sorighuchilarning köp bolghanliqini bayan qildi.

Bügünki yighinda alahide diqqetni chékidin bir nuqtida bolsa, diniy erkinkin ilgiri sorush témisidiki xelq’araliq bu yighinda sözge teklip qilin’ghuchilarning köplükige qarimay, Uyghurlar mesilisining alahide tilgha élinishini we Uyghur wekilge bashta orun bérilishi idi.

Bu heqte öz qarashlirini otturigha qoyghan tahir hamut buni Uyghur mesilisining texirsizliki we uning amérika hökümiti aldidiki ornigha baghlap chüshendürdi.

Diniy erkinlikni ilgiri sürüsh yighini 24-iyuldin 26 iyulghiche amérika dölet ishlar ministirlikide ötküzülidighan bolsimu, yighin bashlinishtin burunqi yandash pa’aliyetler 23-iyulda bashlinip qolgha idi.

Yighin ishtirakchiliri 23-iyul amérika paytexti washin’gtondiki “Irqiy qirghinchiliq” moziyi qatarliq jaylarni ziyaret qildi.

“Irqiy qirghinchiliq moziyi” 1940-yillarda natsistlar gérmaniyesining ziyankeshlikige uchrighan we bu jeryanda qirghin qilin’ghan yehudiylarning paji’esi bash téma qilin’ghan moziyi.

Tahir hamutning bildürüshiche, moziyidiki pa’aliyet béshida sözge chiqqan alahide elchi sam brownbek bu nöwetlik yighinni uyushturushtiki meqsetning dunyada yene mushundaq chong tiptiki irqiy qirghinchiliq yüz bérip qélishining aldini élish ikenlikini alahide tekitligen.jüme

Tibet Ayal Yazghuchi Wo’ésérning Qelimide Ipadilen’gen Uyghurlardiki Milliy Kimlik Tuyghusi

2018-07-25
Ilham toxti ependi tutulup kétishtin ikki kün ilgiri, tibet ayal yazghuchisi wo'eser ilham toxti ependining öyige yoqlap kelgende chüshken xatire süret. Soldin onggha: ilham toxti, ilham toxtining xanimi güzelnur we wo'eser xanim. 2014-Yili 13-yanwar, béyjing.

Ilham toxti ependi tutulup kétishtin ikki kün ilgiri, tibet ayal yazghuchisi wo’eser ilham toxti ependining öyige yoqlap kelgende chüshken xatire süret. Soldin onggha: ilham toxti, ilham toxtining xanimi güzelnur we wo’eser xanim. 2014-Yili 13-yanwar, béyjing.

 RFA/Méhriban

Béyjingdiki tibet yazghuchisi wo’ésér xanimning “Bir tibetlik eyni yilliri körgen shinjang” namliq yürüshlük ziyaret xatirisining 5-qismi, yeni “Xotendiki shinxu’a kitabxanisida men körgen kitablar” namliq yazma ötken hepte radiyomiz xitay bölümide élan qilindi.

Wo’ésér xanimning ziyaret xatirisining bu qismida ipadilen’gen Uyghurlarning öz milliy kimlikini qoghdash rohi we aptorning Uyghurlargha bolghan hésdashliqi, Uyghurlar bilen tibetler nöwette yüzliniwatqan ijtima’iy ré’alliq heqqidiki sélishturmilar yene bir qétim oqurmenlerning diqqitini qozghidi.

Wo’ésér xanim ziyaret xatirisining bu qismida eyni yilliri xotende bolghan sayahitide özige eng chongqur tesir qaldurghan ishlarni tilgha alidu. U Uyghur seperdishi daniyar bilen xotendiki kitab dukinida körgen Uyghurche kitablarni we ularning mutleq köp qismining tarix we Uyghur meshhurlirigha a’it kitablar ikenlikini esleydu. Seperdishi daniyarning Uyghur tarixigha a’it her bir kitabni özige estayidilliq bilen birmu-bir chüshendürgen ehwallarni eslime qilidu.

U mundaq dep yazidu: “Men xoten shehirini estin chiqarmaymen. Elwette, bu sheher hazir jenubiy Uyghur diyarida men körgen bashqa sheherlerge oxshashla özige xas alahidiliklirini yoqatqan sheherlerning biri bolup qaldi. Yiraqtin qarisingiz sheherning otturisidiki meydanda qed kötürüp turghan tumaq kiygen Uyghur déhqanning heykili alahide közge chéliqidu. Heykelge yiraq bolmighan jayda ajayip chong bir élan taxtisi bar. Qizil bayraqlar arqa körünüsh qilin’ghan taxtigha Uyghurche we xitayche xetler bilen ‘milletler ittipaqliqi bayriqini égiz kötürüp, döletning bir pütünlükini qoghdayli, milliy bölgünchilikke qarshi turayli!’ dégen sho’arlar yézilghan iken. Bu élan taxtisida yene mawzidong, déng shyawping we jyang zémin qatarliq xitay dölet rehberlirining tebessum qilip turghan yoghan resimi, ularning qarshisida chawak chélip turghan bir top yash Uyghur qiz-yigitlirining naxsha éytiwatqan körünüshi bar idi. Emma manga xotenni eslitishke seweb bolghan körünüshler bular emes, belki xoten shehiridiki shinxu’a kitabxanisi. Kitapxanining 1-qewitide Uyghurche kitablar bar iken. Daniyar manga Uyghurche kitablarning mezmunini sewrchanliq bilen birmu-bir chüshendürdi. Kitablarning zor köp qismi tarix-tezkiriler iken, ularda Uyghurlar tarixidiki meshhur zatlardin peylasoplar, sen’etkarlar, sha’irlar we milliy qehrimanlar tonushturuluptu. Halbuki, kitabning köp qismi yenila sha’irlar we klassik ediblerning eserliri idi. Qarighanda, bu millet klassik sha’irlarni özining qimmetlik bayliqi dep bilidighandek qilatti.”

Wo’ésér xanim yene daniyarning chüshendürüshi arqiliq xotendiki shinxwa kitabxanisida Uyghurche neshr qilin’ghan tarixqa a’it kitablar arisida Uyghurlarning yéqinqi zaman tarixidiki milliy inqilapliri heqqidiki kitablar we özi ilgiri oqughan chet’ellik ékispéditsiyechilerning Uyghur diyari heqqide yézilghan tekshürüsh doklatlirining Uyghurche terjimisi barliqini bildürüp, öz tesiratini mundaq bayan qilidu:

“Men daniyarning birmu-bir inchike chüshendürüshi jeryanida tunji qétim ‘üch wilayet inqilabi’ din xewer taptim. Daniyarning bayanliri ili inqilabi heqqide maw zédong teripidin békitilgen’üch wilayet inqilabi junggo xelqining démokratik inqilabining bir qismi’ dégen uqumni kallamdin öchürüwetken idi. Bu yerde men yene ilgiri özüm oqughan kitablardin steyinning ‘qumgha kömülgen xoten xarabiliri’, shiwétsiyelik ékispéditsiyechi gunnar yaringning ‘qeshqerge qayta seper’ namliq kitablarnimu kördüm. Elwette, men ular üchün éytqanda, yat bir adem idim, shunga men ulargha a’it bu tarixlarning heqiqitini bilmeymen depla jawab bérimen. Emma ular bu xil tarixlarni her waqit inchikilik bilen sürüshtüridu, öz milliti heqqidiki heqiqiy tarixini bilishke qiziqidu.”

Yéqindin buyan feysbok qatarliq ijtima’iy taratqularda Uyghur diyarida dawamlishiwatqan “Qayta terbiyilesh merkezliri” namidiki jaza lagérlirigha qamalghan uruq-tughqanlirini melum qilish herikiti qozghighan we köpligen xelq’ara taratqularning ziyaritini qobul qilip özining ata-anisi we bashqa Uyghurlarning bu xil jaza lagérlirigha qamalghanliqi heqqide melumat bergen finlandiyediki xalmurat Uyghur ependi ziyaritimizni qobul qilip, mezkur ziyaret xatirisi heqqide öz qarashlirini bayan qildi.

Xalmurat ependining bildürüshiche, wo’ésér bir tibet yazghuchisi bolush süpiti bilen mezkur ziyaret xatiriside Uyghurlar bilen tibetler yüzliniwatqan nöwettiki siyasiy we ijtima’iy ré’alliqni sélishturghan.

Xalmurat ependining qarishiche, mezkur eserning xotendiki kitab dukini heqqidiki bu qismida tibet millitidin bolghan yazghuchi wo’ésér kitab dukinida Uyghur klassiklirining eserliri, Uyghur tarixi we tarixtiki meshhur Uyghur shexsliri, Uyghurlarning tarixiy qehrimanlirigha béghishlan’ghan kitablarning u qeder köplüki we bu xil kitablarning Uyghurlar eng söyüp oquydighan kitablar ikenlikini inchike bayan qilish arqiliq Uyghurlarning ewlatmu-ewlat öz milliy kimlikini saqlap qélish üchün tirishchanliq körsitiwatqan milliy rohini yorutup bérishke tirishqan.

Xalmurat ependi wo’ésérning 2003-yili Uyghur diyarida qilghan sepiri heqqide yazghan bu ziyaret xatiriside tilgha élin’ghinidek öziningmu Uyghur tarixidiki abduxaliq Uyghur, abduréhim ötkürge oxshash wetenperwer sha’ir we yazghuchilarning eserliridin chongqur meniwi ozuq alghanliqini bildürdi.

Melumki, tibetlerning milliy kimlikini qoghdash témisidiki edebiy yazmiliri we teshebbusliri bilen xitay hökümitining üzlüksiz teqib qilishigha uchrap kelgen we xelq’arada tonulghan tibet yazghuchisi wo’ésér xanim türmidiki Uyghur ziyaliysi ilham toxtining yéqin dostliridin biri. Ilham toxti tutqun qilin’ghandin kéyin wo’ésér xanim we uning éri wang lishyung ependi xitayda ilham toxtini türmidin qoyup bérishni telep qilish herikitini qozghighan idi.

Xalmurat ependining qarishiche, wo’ésérning ziyaret xatiriside tilgha élin’ghan daniyar isimlik Uyghur seperdishi xitay da’iriliri teripidin “Milliy bölgünchilik” bilen eyiplinip muddetsiz qamaqqa höküm qilin’ghan meshhur Uyghur ziyaliysi ilham toxtigha simwol qilin’ghan iken. Uning bu esiride 2003-yili özi bilen seper qilghan dosti ilham toxti xitay türmisige mehkum qilinip, 1 milyondin artuq Uyghur jaza lagérlirigha qamalghan, xitay hökümiti Uyghurlarning özige xas milliy kimlikini xitaylashturushqa urunuwatqan bügünki weziyette élan qilinishida aptorning ilham toxtigha bolghan séghinishi we tibetler bilen teqdirdash bolghan Uyghurlargha bolghan hésdashliqini bildürgen iken.méhriban

Uyghur Diyaridiki Atalmish “Téxnik Terbiyelesh Merkezliri” ning “Yighiwélish lagérliri” Ikenliki Tekitlenmekte

2018-07-20
Melum "Yighiwélish lagéri" aldida pos turuwatqan xitay saqchi.

Melum “Yighiwélish lagéri” aldida pos turuwatqan xitay saqchi.

 BBC

Xitay hökümitining Uyghur élide “Yépiq terbiye lagérliri” ni berpa qilip, bir milyondin artuq kishini bu orunlargha solash arqiliq, 21-esirdiki eng éghir kishilik hoquq depsendichiliki yürgüzüwatqanliqi xelq’arada  eyiblinip, bu xil”Yépiq terbiye lagérliri”ning Uyghur diyaridiki orunliri ashkariliniwatqan mezgilde,xitayning hökümet taratqulirida Uyghur aptonom rayonida yéqinqi birnechche yilda her qaysi wilayet -nahiyilerde “Yötkep ishqa orunlashturush boyiche kolléktip terbiyilesh”arqiliq zor bir türküm “Yuqiri maharetlik téxnik ishchilar terbiyeliniwatqan”liqi heqqidiki xewerler bérilishke bashlidi.

Xitayning tengritagh torining 19-iyul élan qilghan ” Shinjangda 35 orunda yuqiri maharetlik téxnik terbiyelesh merkezliri quruldi”serlewhilik xitayche xeweride, ilgiriki téxnik ishchilar mektepliri asasida yéngidin yene bir türküm téxnik terbiyelesh merkezliri qurulup, Uyghur aptonom rayoni teweside jem’iy 35 orunda “Téxnika terbiyelesh merkezliri”qurulghanliqi, 2017- yilning axirighiche pütkül aptonom rayon boyiche 545 ming yuqiri maharetlik téxnik ishchilar ” Terbiyelen’genliki”xewer qilindi.

Birnechche kündin buyan bu xil xewerler yene herqaysi wilayet we nahiyelerning hökümet tor béketliridimu bérilishke bashlighan bolup, aqsu axbarat torining 19-iyuldiki xewiride, 2018-yilning aldinqi yérimida peqet aqsu wilayitidinla 37 ming ademning türlük maharet boyiche terbiyelen’genliki xewer qilindi.

Chet’ellerdiki bir qisim tetqiqatchilar, Uyghur diyaridiki “Yépiq terbiyelesh lagérliri”heqqide shahitlar bergen melumatlargha asasen, xitay hökümitining Uyghur élide bir milyondin artuq ademni “Yépiq terbiye lagérlirigha solighanliqi”ni ilgiri sürüp, xitay hökümitining pütkül bir milletni qaytidin özgertip yasash qurulushi élip bériwatqanliqini bildürgen. Kishilik hoquq organliri we gherb démokratik hökümetliri buni,” Uyghurlar üstidin yürgüzülüwatqan pütkül milletni jazalash siyasiti”dep qattiq tenqitlewatqan idi.

Kanadadiki qanun kespidiki tetqiqatchi oqughuchi, shown jang ependi , chet’ellerdiki Uyghur weziyiti tetqiqatchilirining ” Jaz lagérliri”heqqidiki tetqiqat doklatliri we Uyghur aptonom rayonluq hökümet da’irilirining özliri élan qilghan qurulush höddigerlik élanliri qatarliq köp xil menbelerge tayinip, da’irilerning Uyghur diyarida yéqinda kéngeytip qurghan “Qayta terbiyilesh merkezliri”namidiki jaz lagérlirining ornini éniqlap chiqqan.  U éniqlighan ” Jaz lagérliri”ning tarqilish orni heqqidiki melumatlar xelq’ara taratqularda élan qilin’ghandin kéyin jiddi munazire qozghighan idi.

Radiyomiz ziyaritini qobul qilghan shown jang ependining qarishiche , xitay taratqulirida élan qilin’ghan bu xil xewerler Uyghur rayonida qurulghan ” Qayta terbiyilesh”, “Téxnikiliq terbiyelesh”dégendek türlük namlar bilen atilip kéliwatqan “Jaza lagérliri”ning mewjutluqini xitay hökümet da’irilirining özining hökümet taratqulirida delillep bérishi déyishke bolidiken.

Shown jang mundaq dédi: “Yighiwélish lagérlirining heqiqi sanini hazirqi melumatlargha asasen istatéstika qilish tolimu tes. Emma biz éniqlan’ghan sün’iy hemrada tartilghan xeritilerde éniqlan’ghan körünüshlerge asasen peqetla yéngidin quruluwatqan we ilgiriki kespiy mektepler asasida özgertip qurulghan < yighiwélish lagérliri> déyishke bolidu.Chünki éniqlashlirimiz arqiliq shinjangdiki ilgiriki nurghunlighan kespiy téxnika mekteplirining özgertip qurulush élip bérilish arqiliq <yighiwélish lagérliri> qilip qurup chiqilghan dep perez qilish mumkin. Emma sün’i hemrada tartilghan xeritilerdin bu xil mekteplerdin zadi qaychiliq qismining lagérlargha özgertilgenlikige höküm chiqirish tes idi. Méningche bundaq ehwalda shahitlarning bayanliridin bashqa xitay hökümet taratqulirining xewerliri arqiliq delillesh tolimu muhim. Chünki xitay hökümet taratqulirida xewer qiliniwatqan Uyghurlargha qarita < kespiy terbiyilesh élip bériwatimiz, yötkep ishqa orunlashturduq> dégen xewerler, emeliyette ularning lagérlargha qamalghanlar heqqidiki gumanlarni yoqitishqa urunush üchün qolliniwatqan taktika dep qarash mumkin”.

Chet’ellerdiki Uyghur pa’aliyetchiliridin amérika Uyghur birleshmisining re’isi élshat ependimu ziyaritimizni qobul qilip öz qarashlirini ortaqilashti.

Élshat ependi, yéqindin buyan, Uyghur diyarida qurulghan atalmish “Terbiyilesh merkezliri”namidiki jaza lagérliri toghruluq shahitlarning bayanliri, xelq’ara taratqulardiki xewer-analizlar, tetqiqat maqaliliri we xitay hökümitining Uyghurlar üstidin yürgüzüwatqan pütkül millet boyiche basturush siyasitige qaritilghan küchlük eyibleshlerni neqil élip, xitay hökümet da’irilirining bu xil ehwalda öz siyasitini perdazlap körsitishke we diqqetni burash arqiliq xelq’aradin kéliwatqan türlük bésimlardin qutulushqa mejbur qéliwatqanliqini bildürdi.

Élshat hesen ependining qarishiche, xitay hökümet taratqulirida da’irilerning siyasitini aqlaydighan,perdazlaydighan bu xil xewerlerning köpiyishi emeliyette xelq’arada üzlüksiz qattiq tenqitke uchrawatqan, da’irilerning bir milyondin artuq Uyghur,qazaq qatarliq yerlik xelqni”Yépiq terbiye lagérliri”da qamiwélip,ulargha qarita natsislarche jaza qolliniwatqan ré’alliqning shuningdek bu xil “Jaza lagérliri”ning mewjutluqining xitay hökümet da’irilirining özliri teripidin étirap qilinishi déyish mumkin iken.méhriban

 

Bir Xitay Tetqiqatchining Lagér Heqqidiki Étirapi: “Xatalashqan, Xatalashmighanlarnimu Terbiyilesh – Weziyetning Éhtiyaji Idi”

2018-07-23
Kishilik hoquq weziyiti közetküchisi, jang shawn isimlik aliy mektep oqughuchisi twitérda xoten laskuydiki yighiwélish lagéri dep körsetken xeritisi.

Kishilik hoquq weziyiti közetküchisi, jang shawn isimlik aliy mektep oqughuchisi twitérda xoten laskuydiki yighiwélish lagéri dep körsetken xeritisi.

 Social Media/Shown Zhang

Xitayning chongching shehiridiki wéypu tetqiqat merkizining uchur ambirida saqlan’ghan “Bash nishanni chöridep esebiylikni tügitish – terbiyilep özgertish” mawzuluq doklatta, Uyghur rayonida nöwette mewjut bolup turuwatqan yighiwélish lagérlirining néme üchün tesis qilin’ghanliqi heqqide melumatlar bérilgen. Uyghur aptonom rayonluq partiye mektipining bir tetqiqatchisi teripidin hazirlan’ghan bu doklatta, ochuq halda, “Yighiwélish lagérliri” da yénik xataliq ötküzgen we hetta xatalashmighanlarningmu yighiwélin’ghanliqi, buning bolsa bir weziyetning teqezzasi ikenliki tilgha élin’ghan. Töwende muxbirimiz shöhret hoshurning bu heqte teyyarlighan programmisi diqqitinglarda bolidu.

Xitay da’iriliri ta hazirgha qeder Uyghur rayonida yépiq terbiye lagérlirining mewjutluqini resmiy yosunda étirap qilghini yoq؛ xitayning qazaqistandiki bash elchisi bu yilning béshida Uyghur rayonidiki yépiq terbiye lagérliri heqqide muxbirlarning so’aligha duch kelgende, Uyghur rayonida mundaq bir ehwalning yoqluqini bayan qilghan؛ u yene muxbirlarning bu heqtiki so’alini qopalliq bilen ret qilip lagérlar heqqide, bu heqte uchur tarqatqan amérikining s n n téléwiziyesidin sorashni buyrughan. Emma xitayning tor uchur ambarlirida saqlinip turuwatqan bezi höjjetlik matériyallar, mezkur lagérlarning mewjutluqini delillep turmaqta. Xitayning chongching shehiridiki wéypu tetqiqat merkizide bultur 6‏-ayda élan qilin’ghan we hazirghiche torda körülüp turuwatqan bir atalmish ilmiy doklatta, Uyghur rayonidiki “Yighiwélish lagérliri” ning mewjutluqi ashkara étirap qilin’ghan. “Bash nishanni chöridep esebiylikni tügitish we terbiyilep özgertish” mawzuluq bu doklatta, lagérlarning néme üchün tesis qilin’ghanliqini we yépiq terbiye xizmitidiki qiyinchiliq hem nuqsanlar tilgha élin’ghan we yépiq terbiyini terbiye qandaq élip bérish heqqide yol körsitilgen.

Uyghur rayonidiki bezi saqchi orunlirimu, rayonda yépiq terbiye lagérlirining mewjutluqini qet’iy türde inkar qilghan idi.

Mezkur doklatning kirish sözide Uyghur rayonida yéqinqi yillardin béri “Arqa-arqidin térrorluq-zorawanliq weqeliri” yüz bergenliki؛ bu weqeni sadir qilghanlar arisida “Diniy esebiylikning tesirige uchrimighanlarning yoqluqi” ni eskertilip ötülgen, arqidin Uyghur rayonida “Diniy esebiylikning chongqur singgenliki we omumyüzlük yamrighanliqi”, bu sewebtin “Xitayning dölet bixeterlikige éghir tehdit shekillendürgenliki” tilgha élin’ghan. Doklatta déyilishiche, xitay dölet re’isi shi jinping Uyghur rayonini közdin kechürgen chéghida Uyghur rayonidiki térrorluqning heriket menbesi bölgünchilik, idiyiwi menbesi bolsa diniy esebiylik ikenliki we shuningdek esebiylikni yoqitish heqqide yolyoruq bergen. Doklattin melum bolushiche, lagérlar shi jinpingning mezkur yolyoruqidin kéyin tesis qilin’ghan.

Ürümchidiki bir saqchi xadimi hetta, özining “Terbiyilesh merkezliri” dégen bu atalghuni tunji qétim anglawatqanliqini tilgha alghan idi.

Mezkur doklatta, Uyghur rayonida yéqinqi yillardin béri térrorluqqa zerbe bérishte jazalash we terbiyeleshtin ibaret ikki yol teng méngilghanliqi, zerbe bérish yolida közge körünerlik netije qazinilghan bolsimu, emma terbiyilesh jehette yéterlik netije qazinilmighanliqi؛ diniy esebiylikning singish we yamrishining yenila dawam qiliwatqanliqi bayan qilin’ghan. Doklatta Uyghur rayoni we rayon xelqi isharet qilinip: “Diniy esebiylikning éghir tesirige uchrighan shinjangda esebiylikning uruqi, tupriqi we baziri yenila mewjut” déyilgen.

Doklatta yene qattiq zerbe bérish dolqunlirida térrorluq we zorawanliq bilen shughullan’ghan we uninggha chétilghanlargha omumyüzlük zerbe bérilip bolun’ghan bolsimu, lékin ularning a’ile-tawabatlirining qorsiqida ghumi barliqi, ularning a’ile ezaliri bérilgen jazaning heqliqliqini idiye jehettin qobul qilalmaywatqanliqi we hökümetke düshmenlik neziride qarawatqanliqi ؛ shunga ularning idiyesining özgertilishi zörürlüki tilgha élin’ghan.

Doklatta, yépiq terbiye herikitining ötken yil 6-aydiki mezgili közde tutulup؛ yighiwélish lagérlirida qanun’gha yénik xilapliq qilghan, hetta qilmishi téxi jinayet shekillendürmigen kishilerningmu we jazalinip bolun’ghanlarning a’ile-tawabatliriningmu yighiwélin’ghanliqi we bundaq qilishning weziyetning teqezzasi ikenliki hem del waqtida bolghanliqi bayan qilin’ghan.

Amérika hökümiti aldinqi ayda xitayning nechche yüzming Uyghurni lagérgha soliwalghanliqini eyibligen we alaqidar emeldarlarni magnétskiy qanuni boyiche jazalashni oylishidighanliqini bayan qilghan idi. Xitay tashqi ishlar bayanatchisi bu eyibleshke qarita inkasidimu “Asassiz gepler” déyish arqiliq rayonda yighiwélish lagérlirining mewjutluqini boynigha almighan idi.

Yépiq terbiye lagérlirining mewjutluqi étirap qilin’ghan mezkur doklat élan qilin’ghan tor bettiki chüshendürüshtin melum bolushiche, doklatni élan qilghan wéypu tetqiqat orni xitay döletlik pen-téxnika axbarat tetqiqat ornining tarmiqi iken. Doklat Uyghur rayonluq partiye mektipining tetqiqatchisi chyu yüen yüen teripidin teyyarlan’ghan. shöhret hoshur