US Senators Urge Top Diplomat to Raise Concerns With China Over RFA Reporters’ Detained Relatives

By Joshua Lipes
Xinjiang Communist Party Secretary Chen Quanguo (C), architect of a draconian clampdown on ethnic Uyghurs, attends a meeting at the 19th Communist Party Congress in the Great Hall of the People in Beijing, Oct. 19, 2017.

Xinjiang Communist Party Secretary Chen Quanguo (C), architect of a draconian clampdown on ethnic Uyghurs, attends a meeting at the 19th Communist Party Congress in the Great Hall of the People in Beijing, Oct. 19, 2017.


Six U.S. Senators have penned a letter to Washington’s top diplomat, urging pressure on China’s government to provide information about the relatives of reporters with RFA’s Uyghur Service missing in the Xinjiang Uyghur Autonomous Region (XUAR), and to free those who have been detained or jailed.

Beginning in April 2017, Uyghurs accused of harboring “strong religious views” and “politically incorrect” ideas have been jailed or detained in re-education camps throughout the XUAR, where members of the ethnic group have long complained of pervasive discrimination, religious repression, and cultural suppression under Chinese rule.

China is believed to have detained more than two dozen close relatives of six U.S.-based reporters for RFA’s Uyghur Service in apparent retaliation for their coverage of the XUAR.

In a letter dated July 26, and recently obtained by RFA, Senator Mark Warner of Virginia—the vice chairman of the Senate Select Committee on Intelligence—and five other bipartisan Senators wrote to Secretary of State Mike Pompeo to raise concerns about China’s attempts to punish the RFA reporters for their work.

“RFA’s Uyghur Service journalists, most of them U.S. citizens and residents of Virginia, have relatives in China—including elderly parents—who have been detained, jailed, or forcibly disappeared in what appears to be an act of direct retaliation against these U.S. journalists for their work in exposing the deteriorating human rights situation in the XUAR,” the lawmakers wrote.

“We are deeply concerned that these cases illustrate that a foreign nation is pursuing extreme measures in an attempt to interfere with Radio Free Asia’s congressionally mandated mission of bringing free press to closed societies.”

The Senators noted that most of the relatives are believed to be held in the re-education camps which, aside from a brief mention as “training centers” in state media recently, China’s central government authorities have not publicly acknowledged the existence of.

While the number of inmates kept in each facility remains a closely guarded secret, local officials in many parts of the region have in RFA telephone interviews forthrightly described sending significant numbers of Uyghurs to the camps and even described overcrowding in some facilities.

“In your capacity as the United States’ senior diplomat, we urge you raise this urgent issue in your diplomatic communications with your Chinese counterparts, seek answers as to the whereabouts and well-being of these missing, detained, and jailed relatives, and appeal for these individuals to be unconditionally released at every opportunity,” the letter said.

“We ask you to make clear to the Chinese government that these cases are a priority for the U.S. Government. We also ask that you brief our offices within the next few weeks with an update on their cases, to include specifics about your engagement with the Chinese government to date, and your plan for future engagement.”

The letter to Pompeo came after several top U.S. officials and a U.S. lawmaker called out China last week for its treatment of Uyghurs in the XUAR, slamming Beijing for what they said was a systematic effort to destroy the Muslim minority’s religious and cultural identity.

U.S. Vice President Mike Pence, U.S. Ambassador to the United Nations Nikki Haley, and Senator Marco Rubio spoke at separate events in Washington decrying China’s re-education camps in the XUAR and calling on the country to end its religious persecution of the Uyghurs, in a rare example of U.S. officials at such senior levels concertedly drawing attention to the issue.

Earlier in July, Pompeo told Voice of America in an interview that China should refrain from using “the guise of a counter terrorism investigation to persecute religious freedom” and condemned Beijing’s draconian policies in the XUAR.

Citing credible reports, Rubio and his CECC co-chair Representative Chris Smith, said recently that as many as 500,000 to a million people are or have been detained in the re-education camps, calling it ”the largest mass incarceration of a minority population in the world today.”

Adrian Zenz, a lecturer in social research methods at the Germany-based European School of Culture and Theology, said the number “could be closer to 1.1 million, which equates to 10-11 percent of the adult Muslim population of the region.”

In March, several human rights and press freedom watchdog groups slammed China’s detention of the RFA Uyghur Service reporter’s relatives and called for their release.

“Xitay heqqide tetqiqat” orginining 53-qétimliq programmisida “Yighiwélish lagérliri” mesilisi muhakime qilindi

Ishik aldida ata-anisini saqlap olturghan ösmür. 2014-Yili 23-may, ürümchi.

Ishik aldida ata-anisini saqlap olturghan ösmür. 2014-Yili 23-may, ürümchi.


27-Iyul “Minjing” tor téléwiziyeside “Xitay heqqide tetqiqat” orginining 53-qétimliq neq meydan téléwiziye programmisi bérildi. Mezkur programmigha “Saqchi arqiliq idare qilish, bingtu’enning jenubqa kéngiyishi” nami bérilgen. Mezkur programmida Uyghur rayonidiki “Qayta terbiyilesh merkezliri” namidiki “Jaza lagérliri” we xitay hökümitining Uyghur rayonida yürgüzüwatqan mustebit siyasiti asasiy munazire témisi boldi.

Diqqitinglar muxbirimiz méhribanning mezkur programma heqqidiki melumatida bolsun.

2013-Yili qurulghan “Xitay heqqide tetqiqat” orgini, amérikidiki xitay démokratliri teripidin qurulup, amérikida mexsus tizimgha élin’ghan hökümetke béqinmaydighan musteqil tetqiqat orni. “Xitay heqqide tetqiqat” orgini hazirgha qeder xitay hökümitining siyasiti we weziyitini közitish we tetqiqat nishani qilghan

Mezkur organ teripidin uyushturulghan 53-qétimliq söhbet programmisining 2 sa’etlik neq meydan körünüshi 27-iyul amérika waqti etigen sa’et 10-din 12 giche “Min jing” tor téléwiziyeside neq meydandin bérildi.

Bu qétimliq söhbetke amérika jorjtawn uniwérsitétining tarix fakultéti proféssori, Uyghur diyari mesililiri tetqiqatchisi jéymis milward ependi, “Béyjing bahari” zhurnilining bash muherriri xitay weziyet analizchisi xu ping ependi, amérikidiki “Xitaygha yardem” jem’iyitining bashliqi ju féso ependi, “Shinjang mesililiri” tetqiqatchisi en xu’a ependi, amérika Uyghur birleshmisining re’isi élshat hesen ependiler özlirining nöwettiki Uyghur weziyiti heqqidiki qarashlirini otturigha qoyup ötti.

“Minjing tori” ning neq meydandin anglitilghan söhbet programmisida xitay weziyet analizchisi xu ping ependi xitay kommunist hökümitining Uyghurlar rayonini bésiwalghan 60 yildin buyanqi atalmish “Aptonomiye” siyasitini qattiq tenqidlidi.

Xu ping ependi bayanida: “Xitay hökümiti hazir Uyghurlarni milliy bölgünchilik qiliwatidu dégen bayraqni kötürüp basturuwatidu, uning Uyghurlargha qaratqan basturushi Uyghur millitini medeniyet we étnik jehettin yoqitishni meqset qilghan” dep tekitligen. U xitay hökümiti üchün ketmen chépiwatqan xitaydiki atalmish “Milliy mesililer” tetqiqatchiliridin ma rong qatarliqlarning “Milletler nezeriyisi” ni tenqidlep, xitay hökümitining atalmish “Uyghur aptonom rayoni” dep atalghan bu zéminda Uyghurlargha wede qilin’ghan aptonomiyilik hoquqlirining héchqandaq birini ijra qilmighanliqini, eksiche, “Xitay kommunist hökümiti bu zéminni bésiwalghan kündin bashlapla Uyghurlargha qarita mustemlikilik basturush siyasiti yürgüzüp kéliwatqanliqi” ni otturigha qoydi.

Amérika jorjtawn uniwérsitétning proféssori jéymis milward ependi nuqtiliq halda Uyghur diyarida “Qayta terbiyilesh merkezliri” namida qurulghan jaza lagérliri we bu yerde Uyghurlarning ziyankeshlikke uchrash ehwalini anglatti.

U bayanida gherb metbu’atlirida éniqlan’ghan melumatlargha asasen tetqiqatchilarning bu heqtiki qarashlirini otturigha qoyup, : “Xitay hökümiti Uyghur diyarida qurghan yighiwélish lagérliri 30 din éship ketkenliki éniqlandi. Hazir bu xil yighiwélish lagérliri dawamliq quruluwatidu, bir milyondin artuq Uyghurning bu xil jaza lagérlirigha qamalghanliqi melum” dédi.

Jéymis milward yene Uyghurlar üstidin élip bériliwatqan basturush weziyitige emdi süküt qilishqa bolmaydighanliqini tekitlep: “Biz hazirgha qeder shinjang mesilisi, yeni bu jaydiki kishilik hoquq depsendichiliki mesilisini qandaq hel qilishni munazire qiliwatimiz. Méningche wijdani bar her bir kishi ornidin dest turushi, ular üchün heqqaniyetni sözlishi kérek dep qaraymen. Manga oxshash gherb tetqiqatchilirini öz ichige alghan herqandaq bir kishi dölet we millet nuqtisidin halqip chiqish arqiliq nöwette yüz bériwatqan insaniyetke qaritilghan bu xil jinayi basturush qilmishlirini ashkarilashqa, heqqaniyette turushqa jür’et qilishimiz kérek” dégen geplerni qildi.

“Xitaygha yardem” jem’iyitining bashliqi ju féngso ependi nöwette Uyghurlargha qaritilghan basturushning alliqachan kishilik hoquq depsendichilikidin halqip ketkenlikini tekitlep, xitay puqraliri eger bu xil weziyetke dawamliq süküt qilsa xitay mustebit hökümitining bu xil basturushni pütkül xitaygha kéngeytishi mumkinlikini agahlandurdi.

U mundaq dédi: “Xitay kommunist hökümiti hazir Uyghurlargha qarita étnik qirghinchiliq élip bériwatidu. Uyghurlargha qaritilghan bu xil mustebit basturush weziyitige qarita hazir xitay puqraliri passip pozitsiyede boluwatidu. Eger xitay kommunist hökümitining bu xil mustebit zorawanliqigha qarita xitay puqraliri yenila sükütte tursa, bu xil basturulush pütkül xitaygha kéngiyishi mumkin”.

Ju féngsu ependi yene Uyghurlar uchrawatqan basturushning konkrét shekilliri heqqidimu toxtilip, türküm-türküm Uyghurlarning jaza lagérlirigha qamilishi, Uyghurlar üstidin salametlik tekshürüsh namida mejburi qan ewrishkiliri élinishi, pütkül Uyghur diyarida torlashturulghan közitish kaméraliri, téléfon uchurliri seweblik Uyghurlarning bölgünchilik, térrorluq, diniy ashqunluq uchurliri tarqatti dégendek bahaniler bilen tutqun qilinish qatarliq “Dölet térrorluqi” tüsidiki basturushqa uchrawatqanliqini, shunga bu xil ehwallargha qarita herqandaq bir xitay puqrasining heqqaniyette turup, özi körgen ehwallarni dunyagha ashkarilishi kéreklikini tekitlidi.

Mezkur söhbetke teklip qilin’ghan Uyghur amérika birleshmisining re’isi élshat hesen ependi söhbette Uyghurlarning “Jaz lagérliri” da ziyankeshlikke uchrash ehwalidin melumat bergendin bashqa, söhbetke ishtirak qilghan xitay analizchiliri we tetqiqatchilar otturigha qoyghan Uyghurlar ehwaligha a’it mesililerge qarita bezi izahat we toluqlimilarni berdi.

Programma ayaghlashqandin kéyin radiyomiz ziyaritini qobul qilghan élshat hesen ependi yene özi bu qétimqi söhbette otturigha qoyghan mesililerni bayan qildi.


Amérika dölet mejliside Uyghur diyaridiki “Saqchi döliti” heqqide guwahliq bérish yighini échildi


 Uyghurlar diyaridiki siyasiy weziyet heqqide amérika dölet mejliside ötküzülgen guwahliq bérish yighinining birinchi basquchida guwahchilar söz qilmaqta, 2018-yili 26-iyul

Uyghurlar diyaridiki siyasiy weziyet heqqide amérika dölet mejliside ötküzülgen guwahliq bérish yighinining birinchi basquchida guwahchilar söz qilmaqta, 2018-yili 26-iyul


Uyghurlar diyaridiki siyasiy basturushning barghanséri yuquri pellige chiqishi öz nöwitide amérika bashchiliqidiki gherp döletlirini bu mesilini mexsus muzakire qilishqa ündimekte. Shuningdek nöwette bu xil zulmetning yalghuz Uyghurlar mesilisi bolushtin halqip, alliqachan dunya tertipige yéngidin tehdit boluwatqanliqi heqqide pikirler otturigha chiqmaqta. Ene shularning biri 26-iyul küni amérika dölet mejlisige qarashliq xitay ishliri komitéti sahibxanliqida chaqirilghan Uyghurlar diyaridiki basturush we zor kölemlik tutqun bash téma qilin’ghan mexsus témidiki guwahliq bérish yighini boldi.

Yighinda aldi bilen mezkur komitétning re’isi, amérika kéngesh palatasining ezasi, 2016-yilidiki amérika prézidéntliq saylimining kandidatliridin biri marko rubyu söz aldi. U sözining dawamida nöwette xitay kompartiyesining dölet hakimiyiti bolush süpiti bilen Uyghurlarning barliq heq-hoquqlirini depsende qiliwatqanliqini, bu xelqning nöwette xitay hökümitining wehshiyane we sistémiliq bolghan hujumida dunyadiki eng échinishliq teqdirge giriptar boluwatqanliqini eslitip ötti. U sözining dawamida amérika hökümitige teklip teriqiside sunulghan “Yer shari magnétiski qanuni” ni Uyghurlar diyaridiki bir qisim emeldarlargha, jümlidin 2016-yili Uyghur aptonom rayonigha partiye sékrétari bolup teyinlen’gen chén chu’en’gogha tedbiqlashning jiddiy muzakire basquchida kétiwatqanliqini tekitlidi.

U shuningdin Uyghur diyarining omumi ehwalini chüshendürüp, hazirgha qeder Uyghur diyarida bir milyondin artuq Uyghurning mustehkem türme sheklidiki “Öginish merkezliri” ge qamalghanliqini we éghir qiynaqlargha duch kéliwatqanliqini, shara’iti tolimu nachar bolghan bu jaylarda ölüm weqelirining köplep melum boluwatqanliqini, shuningdek hayat qalghanlarningmu eng eqelliy hayatliq shara’itidin mehrum boluwatqanliqini, emma sün’i hemrahtin tartilghan süretler bu lagérlarni shunche éniq körsitip tursimu, xitay hökümitining bu ehwalni izchil inkar qilip kéliwatqanliqini, nöwette lagérlargha solanmay qalghanlarning öylirige xitay kadirlarning “Tughqan bolush” namida bérip yétiwélishqa bashlighanliqini sözlep ötti.

Palata ezasi marko rubiyo nöwette Uyghurlar siyasiy, iqtisad, din we medeniyet saheside duch kéliwatqan qatmu-qat zulumlarni omumlashturup qarighanda bu ehwalni shimaliy koriyedikige tolimu oxshaydighan “Saqchi döliti” yaki jenubiy afriqidiki érqiy ayrimchiliq merkez qilin’ghan “Apartéyd” tüzümige oxshitishqa bolidighanliqini tekitlidi.

Shuningdin kéyin bügünki guwahliq bérish yighinining birinchi basquchida guwahliq bérishke kelgenlerdin antoniy kristino söz aldi. Antoniy hazir amérika soda ministirliqi qarmiqidiki “Chet’el siyasiti bölümi” ning diriktori bolup, asasliqi amérikining bayqut qilish tizimlikide bolghan ellerge ékisport qilidighan mehsulatlirini kontrol qilish ishlirigha mes’ul iken. U sözide amérika tashqi siyasitining bir qismi süpitide amérika bilen soda qilidighan, bolupmu téxnikiliq mehsulatlar sodisigha chétishliq memliketlerning amérikidin qandaq mehsulatlarni sétiwélishi herqachan yéqindin közitilidighanliqini, bolupmu insan heqliri depsendichilikige chétishliq mehsulatlargha alahide cheklimiler qoyulidighanliqini, bolupmu bu jehette xitaygha oxshash döletlerge alahide tertip boyiche ish körülüp kéliwatqanliqini bayan qildi.

Shuningdin kéyin amérikining iqtisadiy we ijtima’i mesililer boyiche b d t da turushluq elchisi kélléy kurriy xanim söz aldi. U nöwette Uyghurlar diyarida ewjige chiqqan siyasiy we diniy mesililerge baghlap Uyghurlarni basturushning tarixtiki eng yuquri pellige chiqqanliqini, Uyghurlarning medeniyet heqlirining tamam qoldin ketkenlikini, hazir Uyghurlarni basturushning herqachan “Térorluq” bilen baghlinip teswirliniwatqanliqini, eng yéqinda melum bolghandek hetta “Terbiyelesh merkezliri” de ölüp ketken kishilerning xewirinimu alalmasliqtek paji’ening (d u q ning re’isi) dolqun eysaning béshigha kelgenlikidek köpligen janliq we emiliy misallar bilen tepsili chüshendürdi.

Bu ikkiylen öz bayanlirini tügetkendin kéyin kéngesh palata ezaliri bu guwahchilardin so’allarni soridi. Bu qatarda  marko rubiyo we bashqilar bir qisim yuquri téxnika mehsulatlirini adette mushu mehsulatlardin paydilinip insan heqlirini depsende qilishi éniq bolghan ellerge satmasliq belgilen’genlikini, emma améridikidiki bir qisim shirketlerning bundaq qilmishni sadir qilishigha néme üchün yol qoyulghanliqini, bolupmu düshmen bolushi aydinglishiwatqan xitaydek döletlerge néme üchün köplep sétilghanliqini soridi.

Antoniy buninggha jawab bérip, bir qisim mehsulatlarning eslide ijabiy bolghan saheler üchün sétilghanliqini, emma kütülmigende bularning bashqiche yollargha serp bolushi otturigha chiqqanliqini, shuning bilen birge bir qisim mehsulatlarning ékisport qilinishi heqiqetenmu amérikining tashqi siyasitige uyghun bolmighanliqini bayan qildi.

Shu qatardiki so’al-jawab qatarida hemmidinmu bekrek kishilerning diqqtini tartqini “Amérikining eng yash kéngesh palata ezasi” dep atiliwatqan tomas kattonning so’alliri boldi. U deslep bash elchi kurriydin nöwette Uyghurlar diyarida ijra boluwatqan qattiq qol siyasetlerning xitayning “Bir belwagh bir yol qurulushi” bilen qaysi derijide baghlinishi barliqini soridi.

Kurriy xanim buninggha jawab bérip nöwette Uyghurlar diyarining mushu qurulush sewebidin éghir xirislargha duch kéliwatqanliqini, buning bilen Uyghurlarning barghanséri éghir zulumgha muptila boluwatqanliqini, emma Uyghur bolmighan, qazaqmu bolmighan, emma toxtimastin bu jaylargha köchüp kéliwatqan köchmenlerning zoriyiwatqanliqini bayan qildi. Emma kotton gepni qap beldin üzüpla “Birni bir deyli! sizningche nöwette dawam qiliwatqan halni mustemlikileshtürüsh, dep atashqa bolamdu?” dep soridi. Kurriy xanim buninggha néme dep jawab bérishni bilelmigendek sel ikkilinip qalghanda katton Uyghurlar diyaridiki xitay nopusining 1949-yilidiki yette pirsenttin 40 pirsentke öskenlikini eslitiwidi, kurriy xanim “Shundaq, mutexessisler mushu ehwallargha asasen bu halni mustemlikeleshtürüsh, dep qaraydu” dédi. Arqidin kurriy xanim eslidiki témigha qaytip, nöwette Uyghurlar duch kéliwatqan éghir siyasiy basturushlarning “Bir belwagh bir yol qurulushi” ning bixeterliki bilen alaqisi barliqini bayan qildi. Emma palata ezasi katton yene bir qétim keskinlik bilen “Birni bir deyli! hazirqi ehwalda u jaydiki xitaylar mushu qurulushta izchil yétekchilik rol oynawatidu. Buningda xitay kompartiyesining ashu guruhqa yar-yölek boluwatqanliqi, emma Uyghurlar yaki shu jaydiki qazaqlargha oxshash musulmanlargha undaq qilmighanliqi muhim sewebmu?” dep soridi. Kurriy xanim “Shundaq!” dep jawab berdi.

Bügünki guwahliq bérish yighinigha washin’gton shehridiki bir qisim Uyghur jama’itimu ishtirak qilghan idi. Shular qatarida d u q ning aliy rehbiri rabiye qadir xanim ziyaritimizni qobul qilduq we uningdin bu yighinda némilerni hés qilghanliqini soriduq. U bu heqte söz qilip, bu yighinning özi qatnashqan Uyghurlar heqqidiki eng chong guwahliq bérish yighini bolghanliqini bildürdi.

Washin’gtonda xizmet ziyaritide boluwatqan d u q ning  re’isi dolqun eysa ayrim ziyaritimizni qobul qilghanda Uyghur dawasida bir qétimliq yüksilish bolghanliqini körüp yetkenlikini, shuning bilen birge buningdin kéyinki musapide özlirining téximu zor xizmetlerni ishlishi lazimliqini tekitlidi.

Bu qétimqi yighin’gha washin’gton shehridiki herqaysi axbarat orunlirining xadimliri, hökümet xadimliri we bir qisim elchixana xadimliri qatnashti.

Muxbirimiz eziz


Amérika kéngesh palata ezasi marko rubiyo ependim guwahliq bérish yighinida sözde.  2018-Yili 26- iyul. Washin'gton d. S., amérika.

Amérika kéngesh palata ezasi marko rubiyo ependim guwahliq bérish yighinida sözde. 2018-Yili 26- iyul. Washin’gton d. S., amérika.

 Social Media

Uyghurlar diyaridiki siyasiy basturushning barghanséri yuqiri pellige chiqishi öz nöwitide herqaysi axbarat wasitiliride orun élish bilenla cheklinip qalmastin, barghanséri köp sahelerning, jümlidin bir qisim hökümet organliriningmu küchlük diqqitini qozghap kelmekte. 26-Iyul küni amérika dölet mejlisige qarashliq xitay ishliri komitétining biwasite sahibxaniliqida chaqirilghan Uyghurlar heqqidiki guwahliq bérish yighini ene shularning biri.

Ikki sa’ettin köprek dawam qilghan bu qétimqi guwahliq bérish yighinining ikkinchi basquchida aldi bilen amérika awam palatasining ezasi kristofér simis nuqtiliq qilip “Yer shari magnétski qanuni” heqqide söz qildi. U bu qanunning ijra qilinishigha da’ir bezi emeliy misallar qatarida bélarosiyediki diktator lokashénkoning insan heqliri depsendichiliki üchün jazagha tartilghanliqini bayan qilghach bu qanunning heqiqetenmu muhim rollargha ige ikenlikini, shu sewebtin buni Uyghurlar duch kéliwatqan “Qabahetlik qirghinchiliq” qa jawabkar kishilerge tedbiqlashni qollaydighanliqini bildürdi.
U sözining dawamida nöwette Uyghurlar duch kéliwatqan ehwalning tolimu éghir krizis halitige yetkenlikini, melum nuqtidin alghanda milyon sandiki kishilerning “Öginish merkizi” namidiki türmilerge kolléktip halda qamilishini ikkinchi dunya urushi mezgilidiki natsistlarning zor kölemlik yighiwélish lagérliri berpa qilghinigha oxshaydighanliqini bildürdi. Shuningdin kéyin Uyghurlar duch kéliwatqan irqiy qirghinchiliq hadisilirining yene izchil dawam qiliwatqan “Mejburiy hamile chüshürüsh” qilmishi arqiliqmu köplep sadir bolghanliqini esletti.

Shuningdin kéyin ikkinchi guruppidiki guwahchilardin erkin asiya radi’osining muxbiri gülchéhre özining shexsiy kechürmishlirige birleshtürgen halda özining amérikidiki xizmiti üchün ürümchi we ghulja qatarliq jaylardiki nechche onlighan tughqanlirining, jümlidin ata-anisi we inisining yighiwélish merkezlirige élip kétilgenlikini hemde shu yosunda nöwette qamiliwatqan bir milyondin oshuq Uyghur tutqunlar qatarigha qoshulup ketkenlikini bayan qildi.
U sözining dawamida nöwette diktatorluq asasidiki xitay hökümitining Uyghurlargha qaratqan zulumini tashqi dunyagha ashkarilawatqan herqandaq pa’aliyetni “Éghir jinayet” dep qarawatqanliqini, shu sewebtin özige oxshash qismetke duch kéliwatqan kishilerning köpiyiwatqanliqini, emma buningliq bilen Uyghurlar diyarida némilerning boluwatqanliqi heqqide dunyagha heqni yetküzüshtek mejburiyettin waz kechmeydighanliqini, buningda köpligen müshkülatlargha duch kelsimu özining toxtap qalmaydighanliqini tekitlidi.

Shuningdin kéyin bu guruppidiki guwahchilardin rayan sam söz aldi. Amérikidiki loyola uniwérsitétining dotsénti, doktor rayan sam ötken on nechche yil mabeynide Uyghur diyarigha köp qétim seper qilghan, shuningdek Uyghur we xitay tillirigha puxta bolushtek alahidilikini jari qildurup, qeshqer we xotendin tartip ürümchigiche bolghan jaylarda emeliy tekshürüsh we öginishte bolghan. U bu jeryanda Uyghur hazirqi zaman tarixigha da’ir köpligen nadir eserlerni neshr qildurghan. Shunga u özining biwasite kechürmishliri we alaqidar sanliq melumatlargha asasen Uyghurlar diyarida nöwette ijra boluwatqan ehwalni “Texirsiz jiddiy weziyet” dep qarash lazimliqini tekitlidi. Proféssor rayanning pikriche, “Uyghurlarning omumiy nopusining on pirsenti yaki bir milyondin artuq Uyghur qamalghan” dégen melumatlar 2018-yili yanwarda tashqi dunyagha melum bolghan. Emma shuningdin kéyinki yérim yildin köprek waqitta bu xildiki tutqunlar téximu téz sür’ette we zor kölemde dawam qilghan. Emma bu lagérlardin qoyup bérilgenlerning sani yoqning ornida. Téximu muhimi xitay hökümitining alaqidar élanliri we bashqa köpligen uchurlar bu xildiki lagérlarning köplep séliniwatqanliqini körsetmekte. Shunga mushu mezgilde yene qanchilik Uyghurning bundaq lagérlargha qamalghanliqi namelum iken. Shu sewebtin nöwette herqaysi jaylardiki nahiyilerde Uyghurlar zor sanda ghayib bolushqa bashlighanliqtin köpligen dukanlar we öyler bosh qalghan. Yalghuz qeshqerdiki bir nahiyidila ötken bir yilda yéngidin 18 daril’étam sélin’ghan. Chünki ata-aniliri “Terbiyilesh” ke élip kétilgen qaranchuqsiz balilarning sani zor derijide köpeygen.

Shuningdin kéyin rayan sam bu xil “Terbiyilesh merkezliri” ning asasiy jehettin qorqutush we mejburlash sheklini qollinish arqiliq Uyghurlarning pikir qilish uslubini pütünley özgertip chiqishni axirqi meqset qiliwatqanliqini, shuningdek köpligen xitay emeldarlarning mushundaq qilghili bolidu, dep qarawatqanliqini, emma buningda bir qisim kishilerning, bolupmu 20 yash bilen 40 yash arisidiki kishilerning nuqtiliq yoqitish nishani boluwatqanliqini, gerche hazirqi uchurlar san jehette anche köp bolmighan qiynaq we ölüm weqelirining otturigha chiqiwatqanliqini körsetsimu, buningdiki eng qorqunchluq bolghan zor kölemlik qirghin sheklining hazirche körülmigenlikini, emma axirqi yosunda bundaq qirghinning otturigha chiqishini kontrol qilishning hazirche mumkin emeslikini bildürdi.

Arqidin amérikida chiqidighan “Xitay arxipliri” zhurnilining aliy muherriri jéssika béki söz aldi. U hazirqi waqitta xitay hökümitining shunche zor sandiki Uyghurlar qamalghan bu jaylarni “Öginish merkizi”, “Özgirish merkizi” dégendek chirayliq namlar bilen atiwalghan bilen bu jaygha qamalghanlarning qabahet ichide yashawatqanliqini, emma bezi mutexessislerning bu merkezlerge nishanliq bolghan milliy we diniy terkipke mensup Uyghurlarning qamalghanliqigha qarap bu jaylarni 2-dunya urushidikige oxshash “Yighiwélish lagéri” dep atawatqanliqini, shunga amérika hökümitining bix halitidiki bu bisharetlerge estayidil mu’amile qilishi lazimliqini, bolmisa buningdinmu dehshetlik bolghan aqiwetning otturigha chiqishi mumkinlikini tekitlidi.

U sözining axirida amérika hökümitige Uyghurlar diyaridiki insan heqliri mesilisini addiy mesile qatarida qarimasliq, bir qisim musulman elliri bilen alaqide bolup, xitaygha omumyüzlük bésim peyda qilish, xitay hökümitining “Térrorluqqa qarshi turush” namidiki yalghan-yawidaqlirigha aldinip qalmasliq, amérikigha yaki bashqa jaylargha qéchip chiqqan Uyghurlargha qolidin kélidighan yardemni ayimasliq dégendek birnechche teklipni sundi. Shundaqla “Insan heqliri depsendichilikige süküt qilishimizni biterep turghanliq, dep oylash bir türlük xataliq. Her qétim mushundaq qilsaq xitayning xorikini téximu östürüp, insan heqlirining qurbanlirini köpeytiwalimiz” dédi.

Axirida kéngesh palata ezasi marko rubiyo guwahchilardin so’allar soridi. Shuningdek Uyghurlar diyarida yüz bériwatqan bu hadisilerni heqiqetenmu ushshaq mesililer qatarida oylashqa bolmaydighanliqini éytip kélip: “Eger mushundaq ishlar dunyaning bashqa jaylirida bolghan bolsa bu heqtiki xewerler pütkül gézitlerni bir alghan bolatti” dédi. Shundaqla bu hadisini “21-Esirdiki dunyaning kelgüsidinmu muhim bolghan ehwal” dep qarashqa bolidighanliqini bildürdi.

Melum bolushiche, bu xildiki guwahliq bérish yighinida sözlen’gen nutuqlar we teklipler birdek amérika dölet mejlisining shu mesile heqqide qarar we qanun layihisi chiqirishidiki tayanch pakitlar bolidiken. Alaqidar shexsler bu heqte toxtilip, mushu xildiki pa’aliyetlerning köpiyishi Uyghur dawasining kelgüsi üchün zor derijide paydiliq bolidighanliqini tekitlewatqanliqi melum.eziz

CNN téléwiziyisi: Xitayning siz anglap baqmighan insanliqqa qarshi jinayetliri!

Melum "Terbiyelesh merkizi" ning aldida posta turuwatqan saqchilar. 2017-Yili 3-noyabir, xoten.

Melum “Terbiyelesh merkizi” ning aldida posta turuwatqan saqchilar. 2017-Yili 3-noyabir, xoten.

 AP Photo/Ng Han Guan

Dunyadiki nopuzluq xewer qanalliridin s n n téléwiziyisining tor bétide 26-iyul küni “Xitayning siz anglap baqmighan insanliqqa qarshi jinayetliri” mawzusida bir xewer maqalisi élan qilindi. Xewerde Uyghurlarning mesilisige “Insaniyetke qarshi jinayet”, “Yighiwélish lagérliri” we “Axirqi yéshim” din ibaret 3 térim boyiche izah bérilish arqiliq, Uyghurlar duch kéliwatqan ziyankeshlikning qanchilik derijide éghir we jiddiyliki yorutup bérilgen.

Hörmetlik radi’o anglighuchilar, Uyghurlarning mesilisi amérika hökümitining küchlük diqqitini qozghawatqan bir peytte, amérikidiki s n n téléwiziyisi tor bétide xitay hökümitining Uyghur élide yürgüzüwatqan siyasetlirining qaysi derijide éghirliqini izahlap béridighan yene bir muhim maqale élan qilindi. Maqale aptori siyasiy analizchi maykil kestér maqalisini aldi bilen xitay hökümiti teripidin qattiq basturulghan 2009-yilidiki ürümchi weqesi bilen bashlighan. U shu qétimliq weqede xitay hökümitining namayishni qattiq basturup, minglighan kishini qolgha alghanliqi yaki ghayib qiliwetkenliki, uchurni qamal qilish üchün rayonning intérnét alaqisini 10 ay boyiche üzüwetkenlikini bayan qilghan. U shu qétimliq weqedin kéyin xitay hökümitining Uyghurlargha qaratqan ziyankeshlikining üzlüksiz artip, 2016-yili chén chüen’goning partkom sékrétarliqigha teyinlinishi bilen yuqiri pellige chiqqanliqini bildürgendin kéyin: “Emma shinjangdiki kishilik hoquq weziyitining shunche qorqunchluq ikenlikige qarimay, nahayiti az sandikiler buningdin xewerdar we u heqte ochuq sözlewatqanlar téximu az” dégen. Aptor yene eskertip: “Biz hazir shundaq bir nuqtigha kelduqki, u heqte peqet sözlep qoyush emdi kargha kelmeydu. Bu ziyankeshlikke choqum toghra bir isim qoyulushi hem shuninggha layiq tedbir élinishi kérek” dégen.

Aptor maqaliside ikkinchi dunya urushidin kéyin xelq’araliq qanunlargha kirgüzülgen “Insaniyetke qarshi jinayet” dégen uqum üstide toxtalghan. Uning éytishiche, “1998-Yili xelq’ara jinayi ishlar soti teripidin yuqiridiki bu jinayetke bérilgen izahat töwendiki 11 xil heriketni öz ichige alidiken. Ular, kishilerni mejburiy halda yötkesh, xalighanche tutqun qilish, qiynash, milliy we dini guruppilargha ziyankeshlik qilish, mejburiy ghayib qiliwétish, irqiy ayrimichiliq we sistémilashqan bésim shundaqla bashqa bir étnik guruppa teripidin igiliwélinish” qatarliqlardin ibaret iken. Uning üstige “Urush jinayetlirining eksiche, insanliqqa qarshi jinayetni tinch zamanlarda yürgüzgili bolidiken”. Shunga aptor sözide eskertip: “Shinjangda yüz bériwatqanlarni men insanliqqa qarshi jinayetke bérilgen izahatlargha tamamen chüshidu dep qaraymen” dégen.

Maykil kestér xitay hökümitining atalmish “Térrorluqqa qarshi turush” heriketliri arqiliq islam dinigha ishinishni, aqiwette yene Uyghur bolushnimu jinayetke aylandurghanliqini bildürgen we buning misallirini sözlep, Uyghurlarning balilirigha islamche isim qoyushtin cheklinishi, dini eqidisidin waz kéchishke mejburlinishi, ata-anilarning balilirigha dinini ögetkenliki üchün tutqun qilin’ghanliqidek misallarni bayan qilip ötken.

U yene, Uyghurlarning ilgiri jenubiy afriqida yolgha qoyulghandek ochuq-ashkara irqiy ayrimichiliqqa uchrawatqanliqini, tekshürüsh béketliride Uyghurlarning kimlik kartisi we gén uchurliri, hetta qol téléfonlirining tekshürülidighanliqini, Uyghur bolghanliqi üchünla tutqun qilinish éhtimalining yuqiriliqini, Uyghurlarning bashqa bir kentke bérip tughqinini körüp kélish yaki bashqa sheherde doxturgha körünüsh üchünmu ruxset qeghizi alidighanliqi, buni az dep hazir Uyghurlarning yiraqtiki tughqanliri bilenmu alaqilishelmeydighan bolup qalghanliqi qatarliq ehwallar bayan qilip ötken.

Diqqet qozghaydighini, maykil kestér maqalisi dawamida “Axirqi yéshim” yaki “Axirqi hel qilish usuli” dégen uqumni kichik mawzu qilip turup Uyghur élidiki “Yépiq terbiye lagérini” sherhiligen. “Axirqi yéshim” dep atilidighan bu atalghu eslide natsistlarning yehudiylarni qirip yoqitish üchün yolgha qoyghan siyasetlirige bérilgen namdur. “Axirqi yéshim” ge asasen natsistlar 1941-yilidin 1946-yilighiche bolghan ariliqta yehudiylarni yighiwélish lagérlirigha qamighan we netijide 6 milyondin oshuq yehudiyning jénigha zamin bolghan idi. Aptor maqaliside Uyghur élidiki atalmish “Qayta terbiye merkezliri” nimu “Yighiwélish lagéri” dep atighan we “Dunyaning héchqandaq bir yéridiki insanliqqa qarshi jinayetning shepisi shinjangning hemme yérige omumlashturuluwatqan yighiwélish lagérliri sistémisidin bek jiddiy emes. . . Pakitlar alahazel bir milyonche Uyghur we bashqa musulman xelqlerning, yeni nopusning 10 pirsentining shinjangda ‘qayta terbiye merkizi’ dep atiliwatqan orunlargha bend qilin’ghanliqini körsitip turmaqta” dep eskertken.

Maqalide töwendikiler bayan qilin’ghan: “U yerde yüz bériwatqanlar heqqide ashkarilan’ghan intayin cheklik uchurlardin qarighanda lagérlarda jismaniy we rohiy jehettin qiynash hem shundaqla idiye singdürüsh élip bériliwatqanliqi melum. Bir sabiq tutqunning ashkarilishiche, uning lagérda ich kiyim kiyishige ruxset qilinmighan, chéchi chüshürüwétilgen. Yene bir kishi özini öltürüwélishqa urun’ghan. Nurghunlar ghayib bolup ketken. Shuning bilen bir waqitta yene, atalmish ‘tuqqanlishish’ we ‘qonduruwélish’ deydighan siyaset Uyghur a’ililirini choqum kompartiye kadirlirini öyide qondurup, ularning özini nazaret qilishini qobul qilishqa mejburlimaqta. Shuni perez qilip béqing, a’ilingizdin biri tutqun qilinip ketti we siz öyingizde uni tutup bergen kishini méhman qilip qonduruwélishqa mejbur. Yene kélip siz bilen bir öyde, shu tutup kétilgen kishining ornida qonduruwalisiz. Ata-aniliri tutup kétilgen qaranchuqsiz balilarni dölet ötküzüwalmaqta. Bezi ishenchlik melumatlardin bu balilarning atalmish yétimxanilarda xuddi haywanlargha oxshash yighiwélin’ghanliqi melum”

Undaqta xelq’ara jama’et qandaq qilish kérek? maykil kestér bu heqte ayrim bir kichik témida mexsus toxtalghan. U xelq’aradiki zhurnalistlar, diplomatlar we bashqilarning Uyghur élide yüz bériwatqanlarni “Insaniyetke qarshi jinayet” dep tonushi kéreklikini, xelq’ara jama’etning choqum musteqil we ünümlük bir komitét qurup Uyghur élide ishliniwatqan insanliqqa qarshi jinayetni tekshürüshi kéreklikini bildürgen. Aptor “Yershari magnétskiy qanuni” arqiliq bu jinayette rol oynighanlarni jazaliyalaydighanliqini eskertip turup: “Shinjangdiki qorqunchluq weziyette mes’uliyiti barlarning mes’uliyiti choqum sürüshtürülüshi kérek” dégen.

Amérikidiki Uyghur kishilik hoquq qurulushi tetqiqatchisi hénriy shajéski radiyomizgha qilghan sözide “Yépiq terbiye lagérliri” eger derhal ayaghlashturulmighan teqdirde buning Uyghurlargha éghir aqiwetlerni ep kélidighanliqini eskertip “Xitay hökümiti bu lagérlar arqiliq kélechekte zadi néme qilmaqchi? hazirche bu bek éniq bolmisimu, emma uning kélechekte milliy en’enilirini we dini eqidisini saqlap qalghan bir Uyghur millitini körüshni xalimaywatqanliqi éniq. Xitay hökümiti Uyghurlargha bir kélechek yaritishni xalimaywatidu. Menche bu intayin jiddiy bir mesile. Xitay buninggha jawab bérishi kérek. Eger bu sürüshtürülmeydiken u halda bu lagérlarning Uyghurlargha uzun muddette ep kélidighan aqiwiti intayin éghir bolidu, dep qaraymen” dédi we xelq’ara jama’etni derhal bir tedbir élishqa chaqirdi.irade

Awstraliyede ötküzülgen Uyghurlar heqqidiki söhbet yighinidin xatiriler


Awstraliye döletlik uniwérsitétida ötküzülgen "Shinjang: xitayning maliman'gha tolghan chégra rayoni" témisidiki söhbet yighinidin bir körünüsh. 2018-Yili 26-iyul. Kanbérra, awstraliye.

Awstraliye döletlik uniwérsitétida ötküzülgen “Shinjang: xitayning maliman’gha tolghan chégra rayoni” témisidiki söhbet yighinidin bir körünüsh. 2018-Yili 26-iyul. Kanbérra, awstraliye.

 Social Media

Xitay hökümitining Uyghurlarni asasiy nishan qilghan siyasiy basturush heriketliri xelq’ara metbu’atlarda zor ghulghula qozghash bilen birlikte jama’et pikridiki da’imliq qiziq nuqtilardin boluwatqanliqi melum. Shu sewebtin yéqinda gherb dunyasidiki herqaysi sahelerde Uyghur jem’iyiti nöwette duch kéliwatqan krizislar heqqide xilmu-xil muhakime yighinliri échilmaqta. Ene shularning biri 26-iyul küni chüshtin kéyin awstraliyening kanbérra shehiridiki awstraliye döletlik uniwérsitétida ötküzülgen “Shinjang: xitayning maliman’gha tolghan chégra rayoni” témisidiki söhbet yighini boldi.

Bu qétimqi yighin’gha munasiwetlik uchurlardin melum bolushiche, xitay hökümitining Uyghurlar diyaridiki mutleq hökümranliqi izchil Uyghurlarning xirislirigha duch kelmekte iken. Bolupmu hazir xitay hökümitining bu rayonda xitay kimliki we xitayning zémin pütünlükini mutleq üstünlükke ige qilish urunushliri öz nöwitide bayliqqa tinip ketken mezkur rayonning yawro-asiya ötüshmisidiki istratégiyilik qimmiti bilen birlikte diqqette bolup kelmekte. Xitay hökümiti bilen Uyghur jem’iyiti otturisidiki hazirqi ehwalni omumlashturup: “Xitayning mezkur rayonda öz kontrolluqini kücheytish hemde Uyghur jem’iyitini özgertish urunushliri, shuningdek xitayning mezkur rayonni ‘bir belwagh bir yol’ qurulushi arqiliq dunyagha échiwétish munasiwiti” dep sherhileshke bolidiken.

Yighin bashlan’ghanda aldi bilen bu qétimqi muhakime yighinining ikki qisimgha bölünidighanliqi, birinchi bölikining feysbok arqiliq neq meydandin tarqitilidighanliqi, emma so’al-jawab heqqidiki ikkinchi bölikining peqet yighin zali ichidikilergila ochuq bolidighanliqi tekitlendi.

Shuningdin kéyin bügünki yighinning riyasetchisi, awstraliye döletlik uniwérsitétning dotsénti, doktor maykil klark söz aldi. U aldi bilen bu qétimqi muhakime yighinida söz qilishqa teklip qilin’ghan mutexessisler we alimlarni hemde ularning Uyghurlargha munasiwetlik oxshimighan sahelerdiki emgeklirini birmu-bir tonushturup chiqti.

U sözining dawamida tarixshunas, amérika jorjtawn uniwérsitétining proféssori jéymis milwardning sözini neqil keltürüp “Yawro-asiya quruqluqining ötüshmisi” dep teriplinip kéliwatqan bu makanning nöwette xitay hökümiti üchün “Tehdit” dep qariliwatqanliqi tekitlidi. Shuningdin kéyin buningdiki munasiwetlik sewebler üchün mutexessislerni öz pikirlirini otturigha qoyushqa teklip qildi.

Aldi bilen Uyghur tarixigha da’ir köpligen eserliri bilen Uyghur ziyaliylirigha tonushluq bolghan tarixshunas, sidnéy uniwérsitétining aliy léktori déywid brofiy söz aldi. U bu heqte söz bolghanda jezmen yéqinqi zaman tarixidiki birnechche qétimliq qoldin-qolgha ötüsh hadisisini diqqettin saqit qilishqa bolmaydighanliqini bildürdi. Uning pikriche, 1750-yilliri ching sulalisi mezkur rayonni tunji qétim istila qilishidin melum waqit ötkendin kéyin, 1864-yilidiki yerlik musulmanlarning zor kölemlik qozghilanglirida bu zémin bir qétim qoldin ketken. Shu waqitta yaqupbeg bashlamchiliqida wujudqa kelgen yerlik hakimiyet ching sulalisining générali zo zongtangning qolida halak bolghandin kéyin bu makan yene bir qétim xitayning qoligha qaytip kelgen. Axirqi qétimliq istila bolsa 1949-yili ishqa ashqan we bu rayonning xitayning qolida bolushi muqimlashqan. Mushu qoldin-qolgha ötüshler jeryanida “Shinjang” dep atalghan bu makan’gha qaritilghan siyasetler shekilde bir-biridin zor derijide perqliq bolghan. 250 Yilgha yéqin dawam qilghan bu ötüshüsh jeryanini omumen qilip wasitilik hökümranliqtin biwasite hökümranliq qilish, aptonomiye hediye qilishtin assimilyatsiye qilish basquchi déyishke bolidiken. Emma bu siyasetlerning omumiy xaraktéridin alghan uning nishani we meqsiti birdeklikke ige iken.

Shuningdin kéyinla trobé uniwérsitétining dotsénti jéymis léybold söz aldi. U xitay hökümitining Uyghurlar bilen bolghan tarixiy munasiwitini sherhilesh toghra kelse özining bu basquchni “Mustemlikileshtürüsh qedimi” dep atashqa mayil ikenlikini bildürdi. Uning pikriche, 1947-yili pütkül rayon nopusining besh pirsentini igileydighan xitay köchmenliri nopus köchürüsh usulida nöwette alliqachan omumi nopusning 41 pirsentidin éship ketken.

Proféssor jéymisning pikriche, bu xil “Mustemlikileshtürüsh” basquchi ötken yigirme yilda eng téz sür’ette dawam qilghan. Bolupmu 2009-yilidiki “5-Iyul weqesi” din kéyin herbiy, saqchi we yuqiri pen-téxnikiliq nazaret sistémisi bir gewdileshken hökümranliq Uyghurlar diyarini ismi-jismigha layiq “Mustemlike” rayonigha aylandurup qoyghan: yerliklerning tili, medeniyiti tamamen cheklen’gen؛ béyjingning bu rayon’gha serp qilghan bixeterlik xirajiti nechche yüz pirsentlep ashqan؛ milyonlighan kishiler “Terbiyilesh merkizi” ge yighiwélin’ghan. Bu yil bolsa pütkül xitaydiki qolgha élin’ghan kishilerning 21 pirsenti Uyghurlar diyarida ikenliki heqqide melumatlar otturigha chiqqan. Shunga bu haletni “Dunya miqyasida yaki dunya tarixida körülüp baqmighan hadise” déyishke tamamen bolidiken.

Tertip boyiche jéymis kuk uniwérsitétining aliy léktori anna xayés söz élip xitay hökümitining Uyghurlar diyarini özlirining bir qismigha aylandurush üchün qollan’ghan barche tedbirliride izchil tengsizlik mewjutluqini, bolupmu 1949-yilidin bashlap xitayning iqtisadiy tereqqiyat pilanida herqachan déngiz boyi yaqilirining aldinqi tallash bolup kelgenlikini, bundaq pilanlarning Uyghurlar diyari üchün mewjut bolmighanliqini, emma xitay hökümitining herqachan bu jaydiki zémin we xelqning özlirining bir terkibi qismigha aylinip kétishini arzu qilip kelgenlikini bayan qildi.

U sözining dawamida eslidila qalaymiqan bolghan bu xil milliy siyasetlerning aqiwette yerlik xelqqe zor derijide malimanchiliq élip kelgenlikini, xitaydek köp millet mewjut bolghan bir dölette bolushqa tégishlik köp qirliq we köp qatlamliq, renggareng medeniyetler ramkisi berpa qilishning ornigha xitay hökümiti ghayet zor “Dashqazan” peyda qilghan, bu “Qazan” gha chüshkenliki nerse bolsa érip bashqa amillar bilen yughurulup kétish qismitige duch kelgen. Shunga mushu jehettin alghanda xitay hökümitining Uyghurlar diyari bilen bolghan munasiwitini heqiqetenmu “Mustemlikileshtürüsh jeryani” déyishke bolidiken. Uyghurlarni bolsa “Mustemlikilishiwatqan xelq”, ularning makanini bolsa “Mustemlike rayoni” déyishke bolidiken.

Birinchi qétimliq pikir aylanmisidin kéyin mutexessisler xitay hökümiti nöwette ijra qiliwatqan siyasiy tedbirlerning Uyghurlargha élip kelgüsi aqiwiti hemde bashqa munasiwetlik mesililer heqqide toxtaldi.

Hörmetlik radi’o anglighuchilar, bu qétimqi yighin xatirisining dawamigha qiziqsanglar diqqitinglar kéyinki anglitishimizda bolsun.eziz

Xelq’ara Diniy Erkinlikni Ilgiri Sürüsh Yighini Bayanat Élan Qilip, Xitayni Uyghur Rayonidiki Lagérlarni Taqash we Tutqunlarni Qoyup Bérishke Chaqirdi

Download (10)

Amérikida dölet ishliri ministirliqining uyushturushi bilen échilghan xelq’ara diniy erkinlikini ilgiri sürüsh yighini 27-iyul küni yighin axirida xulase bayanati élan qilip, xitay hökümitini Uyghur rayonida qurghan yighiwélish lagérlirini derhal taqash we tutqunlarni qoyup bérishke chaqirdi.

Dunyaning herqaysi jayliridiki ammiwi teshkilat wekilliri, diniy rehberler we bir qisim dölet tashqi ishlar ministirlirining qatnishishi bilen échilghan bu yighinning bayanatida aldi bilen yighin ehlining xitayda yashawatqan Uyghur, qazaq, tunggan musulmanliri, tibet buddistliri, katoliklar, protéstantlar we falun’gongchilarning uchrawatqan diniy bésim hem cheklimilerdin endishe qiliwatqanliqi bildürülgen.

Amérikida dölet ishliri ministirliqi Uyghur rayonida yüz bergen diniy pa’aliyetlerning cheklinishi, meschitlerning chéqilishi, chet’eldiki Uyghurlarning mejburi qayturup ekitilishi, uning üstige nechche yüz minglighan we belki milyonlighan kishining siyasiy terbiye lagérigha solinishi we lagérlardin ölüm xewerlirining chiqiwatqanliqi qatarliq weqelerdin qattiq qayghuruwatqanliqi bildürülgen.

Amérikida dölet ishliri ministirliqi yighin ehli bayanatida xelq’ara jama’etke wakaliten xitayni diniy erkinlik jehette xelq’ara ehdinamiler boyiche bergen wedisige emel qilishqa we Uyghur rayonidiki yighiwélish lagérlirini derhal taqashqa chaqirghan. Amérika dölet ishliri ministirliqining tor bétide élan qilin’ghan bu bayanatqa amérikidin bashqa, kanada, kosowo we en’giliyemu imza qoyghan.shöhret hoshur

Gérmaniyede “28-Iyul Yerken Qirghinchiliqi” ni Xatirilesh Namayishi Ötküzüldi

Gérmaniyede ötküzülgen "28- Iyul yerken qirghinchiliqi" ni xatirilesh namayishidin bir körünüsh. 2018-Yili 28-iyul. Myunxén, gérmaniye.

Gérmaniyede ötküzülgen “28- Iyul yerken qirghinchiliqi” ni xatirilesh namayishidin bir körünüsh. 2018-Yili 28-iyul. Myunxén, gérmaniye.


Bash shtabi gérmaniyening myunxén shehiride bolghan dunya Uyghur qurultiyining teshebbusi, “Yawropa sherqiy türkistan birliki” we “Gérmaniye Uyghur anilar birliki” ning ortaq teshkillishi bilen 28-iyul küni gérmaniyening myunxén shehiridiki sayahet merkizi bolghan shitatxus meydanida “28-Iyul yerken qirghinchiliqi” ning 4 yilliqini xatirilesh namayishi ötküzüldi.

Biz neq meydan’gha bérip, namayish élip bériwatqan bir qisim Uyghur jama’et wekillirini ziyaret qilduq. D u q ning mu’awin re’isi perhat muhemmidi ependi namayish meydanida söz qilip, buningdin 4 yil ilgiri yerkende yüz bergen qanliq weqe heqqide toxtilip ötti.

Namayishqa erlerdin sirt, köpligen ayallar we balilarmu qatnashqan idi. Ay-yultuzluq kök bayraq we “Sherqiy türkistanda 1 milyondin artuq Uyghur jaza lagérlirida azablanmaqta” dégendek her türlük xetler yézilghan chong lozunkilar kishilerning diqqitini jelp qildi. Myunxéndiki Uyghur jama’et erbabliridin ablimit tursun ependimu ziyaritimizni qobul qilip, bügünki bu namayishning meqsiti heqqide pikir bayan qildi.

Namayishqa qatnashqan ayallardin Uyghur ziyaliysi süreyye xanim yerken qirghinchiliqini xatirilesh bilen birge gérman xelqige Uyghur diyaridiki jaza lagérliri mesilisini tonutush üchün tirishchanliq körsitiwatqanliqini eskertti. D u q ning mu’awin re’isi perhat muhemmidi ependi jaza lagérliri mesilisining gérmaniyede barghanséri qiziq témigha ayliniwatqanliqini tilgha aldi.

Namayish meydanigha xitay türmilirige bend qilin’ghan qanche onlighan Uyghur siyasiy tutqunlirining resimliri tizilghan bolup, ayighi üzülmey ötüshüwatqan sayahetchiler namayishchilardin bu namayishning néme üchün élip bérilghanliqi we tizimliktiki Uyghur tutqunlar heqqide melumat sorap turdi. Perhat muhemmidi ependi sözining axirida Uyghur diyarida yüz bergen tarixiy weqe-hadisilerni dawamliq xatirileshning ehmiyiti heqqide qarashlirini tilgha élip ötti.

Myunxéndiki bu namayish ikki yérim sa’et dawam qildi. Köpligen teshwiqat wereqiliri tarqitildi, xitayning Uyghur diyarida qurghan jaza lagérliri we uninggha qamalghan tutqunlar toghrisida sayahetchilerge chüshenche bérish üchün tirishchanliqlar körsitildi.ekrem