Méxa Rajagopalan: “Biz Üchün Ishpiyonluq Qil, Bolmisa A’ileng Bilen Ikkinchilep Sözlishelmeysen”

Méxa Rajagopalan: “Biz Üchün Ishpiyonluq Qil, Bolmisa A’ileng Bilen Ikkinchilep Sözlishelmeysen” (1)

2018-07-09
Kochida posta turuwatqan xitay qoralliq eskerliri we aptomobilliri. 2014-Yili 4-awghust, qeshqer.

Kochida posta turuwatqan xitay qoralliq eskerliri we aptomobilliri. 2014-Yili 4-awghust, qeshqer.

 AP Photo/David Wivell

Amérikiliq zhurnalist méxa rajagopalan ötken yili özining Uyghur élige qilghan biwasite ziyariti asasida “21-Esirdiki saqchi döliti mana mushundaq bolidu” mawzuluq bir parche chong hejimlik maqale élan qilghan idi. U maqaliside Uyghur élidiki yuqiri téxnikiliq nazaret sistémiliri, “Yépiq terbiyelesh merkezliri” qatarliq barliq kontrolluq apparatlirini tepsiliy tonushturghan bolup, u bu maqalisi arqiliq Uyghur élide yüz bériwatqanlargha qarita bir tonush we küchlük ghulghula peyda qilghan. Méxa rajagopalan bügün yeni 9-iyul küni, amérikidiki tonulghan tor zhurnalliridin “Bazfid” ta mana shuningdek muhim tekshürüsh xaraktérlik yene bir parche muhim maqale élan qildi. “Biz üchün ishpiyonluq qil, bolmisa a’ileng bilen ikkinchilep sözlishelmeysen” mawzusida élan qilin’ghan bu maqale qisqighine waqit ichide tiwittér qatarliq ijtima’iy tor betlerde nurghun qétim hembehirlinip, Uyghur éli weziyitige diqqet qiliwatqan közetküchilerning küchlük diqqitini qozghidi.

Aptor maqalisini shiwétsiyede yashaydighan we ismini qisqartip “O” dep tonushturghan bir Uyghurning qismiti bilen mundaq bashlighan: “Xitay üchün ishpiyonluq qilish ‘o’ ishinidighan barliq qimmet qarashlirigha xilap idi. U özi minglighan kilométir uzaqliqta shiwétsiyening xaliy bir shehiride yashisimu, emma uning yurtidiki saqchining qolida uni her némige mejburlaydighan bir nerse barliqi uning könglige ayan idi – u bolsimu uning oghlining erkinliki idi. ‘o’: ‘manga néme amal, men ulargha méning oghlum silerning qolunglarda. U méning barliqim. Néme désenglar shuni qilay, dédim’ dédi.

‘o’ we uning oghli Uyghur millitidin bolup, ular xitayning gherbidiki shinjangning nopusining yérimi teshkil qilidighan bir az sanliq millet hésablinidu. Bu yerde xitay hökümiti dunyadiki eng mukemmel nazaret döliti sistémisini qurup chiqti. Bu yerde ishlitiliwatqan téxnikilar bolsa d n a uchurini yighish, köz qarichuqini skan qilish, qol téléfonni tekshürüsh qatarliqlarni öz ichige alidu. Uning üstige bu téxnikilar asasliqi az sanliq milletlerni nishan qilghan. Yüz minglighan Uyghur ikki yildin béri mexpiy halda yolgha qoyulup kelgen ‘qayta terbiye merkezliri’ de tutup turulmaqta. Ularning héchqaysisi bir jinayet bilen resmiy halda qarilanmighan. Emma siz bir Uyghur ikensiz, u halda dölettin qéchip chiqip ketkenlikingiz, sizning ularning nazaret sistémisidin qéchip qutulghanliqingizdin dérek bermeydu”.

Méxa xanimning öz maqaliside éytishiche, u bu maqalisini yézish üchün chet’ellerde yashaydighan we xitayning mushu xildiki bésimlirigha duch kelgen 10 kishini ziyaret qilghan. Ular, dölet kadiri, sodiger we yaki yel-yémish satquchi qatarliq oxshimaydighan sahelerdin kelgen kishiler bolup, maqalide ularning yurtliridiki uruq-tughqanlirining bixeterliki üchün ularning köpinchilirining isim-familisi ashkarilanmighan. Méxa xanim xitay hökümitining chet’ellerdiki Uyghurlargha qaratqan bu xildiki bésim siyasiti 1990-yillardin tartipla mewjut bir ish bolsimu, emma yéqinqi yillardin béri bu bésimning intayin küchiyip ketkenlikini bildürgen. Aptor maqalisini mundaq dawam qilghan :
“Men ziyaret qilghan her bir kishi dölet bixeterlik apparatliri xadimlirining özliri bilen alaqiliship, ulargha eger özliri bilen hemkarlashmisa tughqanlirini yépiq terbiye lagérigha ewetiwétidighanliqi yaki u yerdin chiqarmaydighanliqini éytqan. Ularning éytishiche, xitay hökümitining buningdiki meqsiti peqetla chet’ellerdiki Uyghurlar heqqide uchur igilesh emes belki ular arisigha öz-ara ishenmeslik, ittipaqsizliq uruqi chéchish hem Uyghurlarni xitay hökümitige qarshi sözleshtin tosushni meqset qilidiken”.

Amérikidiki Uyghur kishilik hoquq qurulush mudiri ömer qanat ependi radiyomizgha qilghan sözide, xitay hökümitining yéqinqi yillardin béri chet’ellerdiki Uyghurlargha qaratqan bu herikitini yenimu kücheytkenlikini bildürüp, xitay hökümitining bu arqiliq chet’ellerde yashawatqan Uyghurlarnimu xuddi Uyghur élidikidek kontrol qilishqa urunuwatqanliqini bildürdi.

Maqale aptori méxa awstraliye latrob uniwérsitétining proféssori jeymis léyboldni ziyaret qilghan bolup, proféssor jeymis léybold ependi bu heqte: “Xitayning hazir chégra halqip bashqilarning herikitige tesir körsitish üchün hem iqtidari hem arzusi bar. Ular bu arqiliq chet’ellerdiki xitay bolghanlarning könglini utushni arzu qilsa, Uyghurlargha qaratqini ulargha zerbe bérish üchündur. Ilgiri xitay buni yoshurun qilghan, emma hazir ochuq-ashkara qiliwatidu” dégen.

Maqalide bayan qilinishiche, “O” we uning oghli 2014-yili chet’elge chiqip, türkiyede orunlashqan. “O” ning 14 yashliq oghli nahayiti tézla istanbuldiki yéngi hayatigha özliship, derslerde tiriship oqughan. Yaponche we in’glizche ögen’gen. 2016-Yili 1-ayda bu bala yurtida qalghan apisi we momisini körüsh istiki bilen Uyghur élige barmaqchi bolghan. Eyni chaghda “O” mu buningda bir xeter hés qilmighanliqi üchün buninggha ruxset qilghan. Biraq bala Uyghur élige bara-barmayla ghayib bolup ketken. “O” sürüshtürüp yürüp axiri balisining xitay saqchiliri teripidin tutqun qilin’ghanliqidin xewer tapqan. Gerche, ikki aydin kéyin bu bala qoyup bérilgen bolsimu, emma u türkiyege qaytip kélelmigen. “O” mu shu yili shiwétsiyege kélip panahliq tiligen. Arida ötken waqit ichide “O” oghli bilen alaqe qilalmighan. Emma oghlining ündidargha chiqarghan yollanmiliridin, resimliridin uning saqliqidin xewerdar bolup turghan. Biraq, bu yil 3-aygha kelgende balisi yene tutqun qilinip, terbiyelesh lagérigha élip kétilgen. 3 Kündin kéyin ündidarda bir Uyghur tilida sözleydighan xitay dölet bixeterliki xadimi alaqe qilishqa bashlighan we axiri uningdin türkiyediki Uyghur jama’iti heqqide melumat bérishni telep qilghan. “O” uningdin oghlining ehwalini sorighan. U xadim bolsa “Chet’elge chiqip kirgen balilarning hemmisi wetenperwerlik terbiyesi élishi kéreklikini éytqan. Emma u xadim yene eger “O” telep qilghan wezipini orundighan teqdirde, ayda birer qétim oghli bilen sözlishishge ruxset qilidighanliqini éytqan.

Aptor maqalisini mundaq dawamlashturidu:
“Kéyin, ‘o’ özi türkiyede tonuydighan ikki Uyghurning uchuri we resimini ündidarda özi bilen alaqe qiliwatqan u bixeterlik xadimigha ewetishni qarar qilghan, könglide bu ikkisi beribir siyasetke arilashmaydighan, ‘wetenperwer’ kishilerghu dégenlerni kallisidin ötküzgen. Emma ‘o’ ‘ewet’ dégen kunupkini basar-basmayla wijdan azabi bilen azablinishqa bashlighan. U manga: ‘men özümning mushu halgha chüshüp qalghanliqimgha ishinelmeywatimen, men xitay üchün jasusluq qildim’ dédi. Xitay hakimiyitining qanchilik derijide zalimliqi ‘o’ gha besh qoldek ayan. Chünki u yurtidiki mezgilide 20 nechche yash mezgilide saqchi bolup ishligen. U chaghlarda umu bir idiyalist, ümidwar bir yash idi. Xuddi xitayning bashqa yéridikidek, umu shinjangliqlar bay boluwatidu, dégen’ge ishen’gen we hökümetning Uyghurlargha téximu köp paraghet we muqimliq élip kélishini arzu qilghan. Halbuki, u saqchi bolup bir qanche yil ishligendin kéyin bu ümidlirini pütünley yoqatqan”.

Aptorning bayan qilishiche, “O” saqchi bolush jeryanida Uyghur saqchilarning xitay bolmighanliqi üchünla her jehettin kemsitilishke uchraydighanliqini, hetta bezi saqchilarning Uyghurlarni qarilash üchün yalghan ispatlarni oydurup chiqiwatqanliqini öz közi bilen körgen. U muxbirgha “Men shunga azablandim. Men qilghinimning xataliqini bilimen. Xitayda qanun dégen nersining yoqlighini bilimen” dégen.

Maqale aptori méxa xanim Uyghur élidiki yépiq terbiye lagérliri yüz minglighan Uyghurni qanunsiz tutup turush bilen birge yene xitay hökümitining chet’ellerdiki Uyghurlarnimu ularning wetinidiki a’ililirining bixeterliki we erkinlikini destek qilip turup qorqutushigha zor derijide asanliq yaritip bergenlikini bayan qilghan.

Ömer qanat ependi bolsa radiyomizgha qilghan sözide, Uyghurlar bundaq ehwalgha yoluqqan teqdirde buninggha soghuqqanliq bilen mu’amile qilishi we derhal ehwalni özliri turushluq döletlerdiki alaqidar organlargha xewer qilishi kéreklikini eskertti.

Biz yuqiridiki “Biz üchün ishpiyonluq qil, bolmisa a’ileng bilen ikkinchilep sözlishelmeysen” mawzusidiki bu maqalidiki mezmunlarning dawamini kéyinki programmimizda dawamliq diqqitinglargha sunimiz. irade

About The Eastturkestan Government in Exile
The Official Website of Eastturkestan Government in Exile

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s

%d bloggers like this: