Amérika-xitay soda urushida insan heqlirining orni muhakime qilindi

2018-07-17
Amérika bilen xitay otturisidiki soda urushi mezgilide mutexessisler kishilik hoquq mesilining ehwali toghrisida muhakime qilmaqta (soldin onggha: wang den, sofiy réchardson, jéymis milliward, xu ping). 2018-Yili 17-iyul, washin'gton.

Amérika bilen xitay otturisidiki soda urushi mezgilide mutexessisler kishilik hoquq mesilining ehwali toghrisida muhakime qilmaqta (soldin onggha: wang den, sofiy réchardson, jéymis milliward, xu ping). 2018-Yili 17-iyul, washin’gton.

 RFA/Eziz

Ötken heptidin buyan xelq’araning diqqitini eng zor derijide qozghap kéliwatqan témilarning biri amérika bilen xitay otturisidiki soda urushi boldi.

Beziler bu qétimliq soda urushini “A q sh prézidénti donald trampning soda xaraktérlik diplomatiyesining biwasite netijisi” dep qarawatqanliqi melum. Ularning pikriche, bu xil idiye asasidiki diplomatiye amérika qoshma shtatlirining qisqa muddetlik menpe’etliri üchün paydiliq bolsimu, uzun mezgilni közligen istratégiyeliri üchün paydisiz iken.

Derweqe amérika hökümitining xitay tawarlirigha tamozhna béji qoyushi we xitaydiki “Jongshing” guruhining halak bolushqa tas qélishi bu qétimliq soda urushining amérika iqtisadi üchün, bolupmu amérikidiki xizmet pursetlirining köpiyishi üchün tolimu paydiliq ikenlikini körsetti.

Emma bu jeryanda insan heqliri mesilisi iqtisadiy toqunushlarning dolqunliri ichide alliqayaqlarghidur tashlinip qélish xewpi roshenleshti. Mushundaq ehwalda bu ikki amilning munasiwitige yéngiwashtin qarap chiqish hemde bu sahediki alaqidar mesililerni muhakime qilish üchün washin’gton shehiridiki “Xitay di’alogi” aqillar ambiri 17-iyul küni mexsus muhakime yighini ötküzdi.

Bu qétimliq yighinda aldi bilen “Xitay di’alogi” aqillar ambirining diréktori, doktor wang den söz qildi. U adettiki qélipliship qalghan muntizim léksiyedin köre mushu xildiki erkin söhbet sheklide dawam qilidighan muhakimining kishilerge bekrek yaqidighanliqini, shunga mushu xildiki muhakime yighinini buningdin kéyin ayda bir qétimdin ötküzüshke tirishidighanliqini bildürdi.

Yighin’gha amérikidiki “Insan heqlirini közitish teshkilati” xitay ishliri bölümining mudiri soféy réchardson riyasetchilik qildi. U aldi bilen 1990-yillardin bashlap insan heqliri mesilisi duch kelgen omumi ehwallarni qisqiche xulasilep, insan heqlirining her qachan kishiler köngül bölüp kéliwatqan mesililer ikenlikini tekitlidi.

Shuningdin kéyin yighin’gha teklip qilin’ghan mutexessislerdin amérikidiki xitay ziyaliysi, “Béyjing bahari” zhurnilining sabiq bash tehriri xu péng söz aldi.

U sözide aldi bilen nöwettiki amérika-soda urushining omumiy ehwaligha qarap chiqqandin kéyin, bu qétimliq urushta amérikining xitaygha qarighanda köp ewzelliklerge ige ikenlikini bildürdi. Uning qarishiche, amérikining qolida xitayda bolmighan köpligen kozirlar bolup, xitay hazirche bu urushta héchqanche ziyan-zexmetke uchrimighandek körünidiken. Emma “Özining derdini özi bilidiken”. U xitay hökümitining dunyagha kelgen waqittin tartip hazirgha qeder özining hakimmutleqliqi we diktatoriliq xaraktérini zadila özgertip baqmighanliqini, buningdin kéyin özgertishidinmu ümid kütüsh hajetsizlikini alahide tekitlep, amérikining bu qétimliq soda urushi pursitidin paydilinip, insan heqliri qartisini yene bir qétim obdan oynishi lazimliqini bildürdi.

Uning qarishiche, amérikining eyni waqitta xitayning dunya soda teshkilatigha eza bolushini qollash herikiti bir qétimliq xataliq bolghan. Chünki amérika xitay iqtisadiy jehette bay bolup, dunyawi tertipke qoshulup ketse démokratiye we insan heqlirini aldinqi orun’gha qoyidu, dep ishen’gen. Halbuki, xitay hazir pul tapqan bilen “Démokratiye” we “Insan heqliri” ni tépip bolalmighan. Xu ping ependining bildürüshiche, amérika hökümiti bu qétimqi soda urushini bir qétimliq purset dep bilishi lazim iken. Chünki, bu urushta insan heqliri qartisini oynash arqiliq xelq’arada téximu köp qollashqa ige bolghili bolidiken. Yene kélip amérika bu qétimliq soda urushida ghelibe qilishni istise choqum insan heqliri qartisini oynimay bolmaydiken.

Xu ping ependidin kéyin washin’gton shehiridiki jorj town uniwérsitétining proféssori, uzun yillardin buyan Uyghurlar tarixi boyiche izdinip kéliwatqan alimlardin tarixshunas jéymis milward söz aldi.

U nöwette muhakime qiliniwatqan insan heqliri mesilisining kona témilardin ikenlikini, emma soda urushidek bu yéngi mawzu bilen buning zich baghlinishta bolup kelgenlikini alahide tekitlidi. U bu mesilide xu pingning pikirige qoshulidighanliqini bildürüp, dunya soda teshkilatigha xitayni élip kirishning özila xitay üchün sinaq bolghanliqini, shuningdin buyanqi xitay bilen bolghan barliq soda pa’aliyetlirining “Qoral” emes, belki insan heqlirining rawajlinishigha “Türtke bolghuchi amillar” ikenlikini bayan qildi.

Proféssor jéymis milwardning qarishiche, amérika siyasiyonlirimu saylamning aldida herqachan xitay bilen bolghan munasiwette qandaq qattiq qolluq qilmaqchi ikenliki heqqide nutuqlar sözligen hemde qarshi terepni bu mesililerde qattiq qol bolalmighanliqta eyibligen. Emma ular saylamda yéngip chiqqandin kéyin bu jehette emeliy ish qilishqa ajiz kelgen. Shunga nöwettiki soda urushi ötmüshtiki ehwallargha zadila oxshimaydighan bir weziyetni hasil qilghanliqi üchün, buni insan heqliri mesilisini yene bir qétim soda pa’aliyetlirige baghlaydighan bir qétimliq purset, dep qarashqa bolidiken.

Uning qarishiche, soda munasiwetliri nöwette hasil boluwatqan yéngi weziyette tebi’iy rewishte siyasiy tüzülmige chétilip qalmaqta iken. Bolupmu shi jinping hakimiyetni qolgha alghandin buyan uning insan heqlirini depsende qilishi tarixtiki eng yuqiri pellini yaratmaqta iken. Buning eng tipik misallirini Uyghurlar diyaridiki milyonlighan Uyghurning peqet Uyghur bolup qalghanliqi üchünla “Yighiwélish lagérliri” gha qamilishi, siyasiy erkinlik dégendin esermu qalmighan we ziyankeshlik hemmila yerni qaplighan jem’iyetning wujudqa chiqishidin éniq körüwalghili bolidiken.

Yighin axirida mutexessislerdin so’allar soraldi. Shu qatarda biz “Bu qétimqi soda urushi sewebidin ikki terep otturisidiki söhbette insan heqliri mesilisi bir muhim mezmun’gha aylansa, bu hal Uyghurlarning hazirqi ehwaligha qandaq tesir körsitishi mumkin” dep soriduq. Proféssor milward buninggha qarita insan heqliri mesilisi söhbette bir muhim mezmun sheklide otturigha chiqsa buning xitaydiki xitay bolmighan xelqlerge paydiliq bolushidin guman qilmaydighanliqini, emma buning emeliyette qaysi derijide ishqa éshishigha hazirche birnerse démek qiyin ikenlikini bildürdi.

Bu qétimqi yighin’gha bir qisim axbarat wasitiliri, oqughuchilar we alaqidar shexsler ishtirak qildi.

Melum bolushiche, “Xitay di’alogi” aqillar ambiri 1989-yilidiki “Xitay aliy mektep oqughuchiliri démokratiye herikiti”ning bashlamchisi bolghan wang denning bashlamchiliqida 2018-yili 4-iyun küni qurulghan. Wang den mezkur orunning mes’ulluqini üstige alghan. U qurulush yighinida söz qilip “Tyen’enmén qirghinchiliqi”ning 29 yilliq xatire künide xitay öktichilirining tunji aqillar ambirini qurushning zor ehmiyetke ige ikenlikini tekitligen.

eziz

About The Eastturkestan Government in Exile
The Official Website of Eastturkestan Government in Exile

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s

%d bloggers like this: