Alim Batur Ershidinof Qazaqistan Uyghurshunasliq Ilmige Munasip Hesse Qoshqan

2018-07-19
N jumhuriyitining milliy armiye ofitsérliridin biri, alim we yazghuchi batur ershidinof.

N jumhuriyitining milliy armiye ofitsérliridin biri, alim we yazghuchi batur ershidinof.

RFA/Oyghan

19-Iyulda almuta shehirining sultanqorghan mehellisidiki “Adélya” réstoranida sabiq sherqiy türkistan jumhuriyiti milliy armiyesining ofitséri, tonulghan alim we yazghuchi batur ershidinofning yette neziri munasiwiti bilen uni xatirilesh murasimi bolup ötti. Murasimgha Uyghur ziyaliyliri, merhumning uruq-tughqanliri we yurtdashliri bolup, 200 ge yéqin adem qatnashti.

Aldi bilen sözge chiqqan siyasetshunas qehriman ghojamberdi ötken esirning 40-yilliri Uyghur élide ewj alghan milliy-azadliq herikitige aktip qatnashqan ziyaliylar ichide ziya semedi, mesimjan zulpiqarof, batur ershidinof qatarliq shexslerning bolghanliqini, shularning ichidin batur ershidinofning özige xas hayat yolini bésip ötkenlikini otturigha qoydi. U üch wilayet milliy-azadliq qozghilingi partlighandin kéyin, 1946-yili batur ershidinofning herbiy xizmetke chaqirtilip, milliy armiye bash shtabi qarmiqida échilghan bayanday herbiy mektipide, andin ghuljidiki bash shtabta bir yil, andin bayanday herbiy mektipide oqutquchi bolup ikki yil ishligenlikini ilgiri sürdi. Qehriman ghojamberdi batur ershidinofning qazaqistan’gha köchüp chiqqandin kéyin yenila milliy heriket yolida tinmay ishligenlikini hemde bu heqte ilmiy tetqiqat yürgüzgenlikini otturigha qoydi.

Sözge chiqqan yazghuchi awut mesimof bolsa, batur ershidinofning qazaqistan yazghuchilar ittipaqi ezasi bolush jeryanida köpligen shé’iriy eserlerni élan qilghanliqini, ularda Uyghur xelqining arzu-armanlirining, ümid-ishenchlirining eks étilgenlikini, buningdin tashqiri Uyghur mektepliri üchün oqush qorallirini yazghanliqini otturigha qoydi. U batur ershidinofning alemdin ötüshini pütkül qazaqistan Uyghur yazghuchiliri üchün chong yoqitish bolghanliqini bildürdi.

Igilishimizche, batur ershidinof 1961-yili Uyghur élidin qazaqistan’gha köchüp chiqip, deslepte ewézof namidiki edebiyat we sen’et institutida, andin 1986-yildin kéyin, yeni qazaqistan penler akadémiyesi yénida Uyghurshunasliq instituti qurulghandin kéyin, bir nechche yil mabeynide uning Uyghur edebiyati we sen’iti bölümide ishligen idi. Batur ershidinof shu waqitta ghojexmet sedwaqasof, tughluqjan talipof, sawut mollawutof, gégil isqaqof, patigül sabitowa, shérip’axun baratof, mahinur eliyéwagha oxshash tonulghan Uyghur alimliri bilen bir septe bolghan.

Ziyaritimizni qobul qilghan süléyménof namidiki sherqshunasliq instituti Uyghurshunasliq merkizining edebiyatshunasliq we tilshunasliq bölümining bashliqi, folklorshunas gülbehrem molotowa batur ershidinofning Uyghurshunasliq institutida yürgüzgen pa’aliyitige toxtilip, mundaq dédi: “Batur ershidinofning qazaqistan Uyghurshunasliq pénige munasiwetlik tetqiqatliri asasen ötken esirning 80-yilliridin, yeni éniqraq éytqanda 1986-yildin tartip bashlinidu. Bu waqitta qazaqistan penler akadémiyeside Uyghurshunasliq instituti échilip, batur aka shu institutning edebiyat we sen’et bölümide ishlidi. U hem folklorshunas hem edebiyatshunas tetqiqatchi bolghanliqtin, her ikki yönilishte ish élip bardi. Uyghur xelq éghiz ijadiyitini tetqiq qilishqa qoshqan töhpisini 1988-yili neshr qilin’ghan ‘Uyghur folklorining antologiyesi’ namliq emgektin körüshke bolidu. Uninggha Uyghur folklorining hemme zhanirliridin nemuniler kirgüzülgen bolup, qoshaq, dastan we mesellerni batur aka teyyarlighan idi. Elwette, bu shu chaghda Uyghurshunasliq instituti teyyarlap, neshr qilghan tüni emgeklerning biri bolup hésablinidu. Batur ershidinof dastanlar üstide ishleshte qolyazmilarghimu muraji’et qilghan. Hazirqi sankt-pétérburg shehiridiki qolyazmilar fondida saqliniwatqan ‘yüsüpbeg-ehmetbeg’ dastanining qolyazmisini neshr qilghan. Batur aka edebiyatshunasliqtin tashqiri bashqa yönilishlerdimu tetqiqatlar élip bardi. Ularning köpchiliki ilmiy toplamlarda, monografiyelerda, metbu’at sehipiliride élan qilin’ghan idi. Batur akining yene bir alahidiliki, u xelq dastanliri boyichimu mukemmel tetqiqatlarni élip bardi hem ularni neshr qilishqa alahide köngül böldi”.

Gülbehrem molotowa alimning ilmiy tetqiqatlarda da’im yéngiliq tépishqa intilip, folklor we klassik edebiyatning téxi tetqiq qilinmighan sehipiliridin körün’genlikini tekitlep, yene mundaq dédi: “Batur aka keng türkshunaslar arisida dastanshunas, edebiyatshunas we muqamshunas süpitide keng tonulghan. U Uyghur xelq éghiz ijadiyiti we klassik edebiyati, shundaqla Uyghurning ‘on ikki muqami’ mesililiri boyiche shughullinip, bu jeryanda köpligen emgeklerni yaratti. ‘on ikki muqam’ emgikimu yoruq körgen. Batur aka bolupmu xelq dastanlirini toplash, élan qilish we tetqiq qilish ishlirigha alahide köngül böldi. 1988-Yili Uyghurshunasliq instituti testiqlighan ‘Uyghur klassikliri ijadiyitide dastan zhaniri’ monografiyeside alim 19-esirning birinchi yérimida yashap, ijad etken abduréhim nizari, noruzaxun ziya’iy we turdi gheribilarning sherq edebiyati en’eniside yézilghan “Muhebbet dastanliri” toplimigha kirgen eserlirining alahidiliklirini tepsiliy tetqiq qildi we 2003-yili ‘dastanlar dunyasigha sayahet’ namliq yene bir monografiyesini yoruqqa chiqardi. Xelq dastanliri bizde az tetqiq qilin’ghan sahelerning biri bolup hésablinidu. Méning ishenchim kamilki, kélechek tetqiqatchilar alim batur ershidinofning ilmiy emgeklirini tetqiq qilidu”.

Uyghurshunasliq merkizining ilmiy xadimi, filologiye penlirining doktor namzati xalminem mesimowaning éytishiche, batur ershidinof Uyghurlarning ulugh “On ikki muqam” mirasidin yaxshi xewerdar, sherq shé’iriyitining aruz wezni, chachma shé’ir oxshash shé’iriy ölchemlirige chongqur analiz béreleydighan alim bolghan iken. Batur ershidinof shundaqla türkiy xelqler, shular ichide Uyghurlarning qedimiy medeniyiti boyichimu bilimi yétük alimlarning bolghan. Xalminem mesimowa mundaq dédi: “Batur ershidinofning Uyghurlarning kélip chiqish tarixi, qedimiy medeniyiti, edebiyati hem shu jeryanda hayattin ötken ulugh namayendiliri, ularning kéyinki ewladlargha qaldurghan ulugh mirasi, Uyghurlarning zémini, diniy étiqadliri hem shuninggha oxshash köpligen mesililer uning üch tomluq ‘Uyghur bedi’iy tepekkur tarixi’ namliq monografiyeside yorutulghan. Biz batur ershidinofning peqet xelq éghiz ijadiyiti we klassik edebiyatila emes, belki yéqinqi zaman Uyghur edebiyati wekillirining hayati we ijadiyiti boyichimu tetqiqatlar élip barghanliqini yaxshi bilimiz. U kéyinki 19-esir Uyghur edebiyatini qanchilik mukemmel tetqiq qilghan bolsa, 20-esirde ijad qilghan nezerghoja abdusemetof, abduxaliq Uyghur, lutpulla mutellip, abduréhim ötkür, zunun qadiriy, téyipjan éliyéfqa oxshash tonulghan sha’ir we yazghuchilarning ijadiyitini shunche chongqur ögen’gen idi. Batur aka buningdin tashqiri edebiyat nezeriyesi mesililiri, shular ichide qisse, ré’alizm, romantizm, komédiye oxshash bir qatar chüshenchilerning nezeriyewi mesililirining aydinglashturidu. Batur aka özining pütkül bilimini we küch-gheyritini peqet edebiyatla emes, belki Uyghur medeniyitini, sen’itini, Uyghurlarning milliy tepekkurini tetqiq qilishqimu serp qildi.

Batur ershidinof penler akadémiyesidin hörmetlik dem élishqa chiqqan bolsimu, tetqiqat ishlirini toxtatmay, yene üzlüksiz élip barghan. U kéyinki yilliri “On ikki muqam heqqide”, “20-Esir Uyghuristan namayendiliri”, üch tomluq “Uyghur bedi’iy tepekkur tarixi” namliq monografiyelirini öz xirajitige neshr qilip, tarqatqan.

About The Eastturkestan Government in Exile
The Official Website of Eastturkestan Government in Exile

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s

%d bloggers like this: