Amérika Paytextide Uyghur Nidasigha Toyun’ghan Bir Kün

2018-07-24

Uyghur pa'aliyetchi, adwokat nuri türkel "Xelq'ara diniy erkinlik komitéti" amérika kéngesh palatasida chaqirghan yighinda doklat bermekte. 2018-Yili 23-iyul. Washin'gton d.S., amérika.

Uyghur pa’aliyetchi, adwokat nuri türkel “Xelq’ara diniy erkinlik komitéti” amérika kéngesh palatasida chaqirghan yighinda doklat bermekte. 2018-Yili 23-iyul. Washin’gton d.S., amérika.

 RFA/Eziz

Uyghurlar diyaridiki siyasiy basturush we kontrolluqning herqaysi axbarat wasitiliride köplep xewer qilinishigha egiship, bu halning amérika hökümitige qarashliq herqaysi organlarningmu tégishlik diqqitini qozghap kéliwatqanliqi melum. Bu hepte amérika dölet ishliri ministiri mayk pompiyoning biwasite sahibxaniliqida ötküzülüwatqan diniy erkinlik témisidiki xelq’araliq yighinda Uyghurlar mesilisiningmu alahide téma qilip békitilishi bu nuqtini yene bir yaqtin testiqlaydu. Mezkur yighin échilishning harpisida, yeni 23-iyul küni amérika dölet ishliri ministirlikige qarashliq “Xelq’ara diniy erkinlik komitéti” amérika kéngesh palatasida mexsus bu heqte yighin chaqirdi.

Resmiy yighin bashlan’ghanda bu qétimqi muhakime yighinining amérika dölet mejlisining biwasite sahibxaniliqida 24-iyuldin bashlap ötküzülidighan xelq’araliq ministirlar derijilik diniy erkinlik yighinining qoshumche mezmunidin biri ikenliki tekitlinip, washin’gton shehiridiki Uyghur insan heqliri qurulushi teshkilatining bu qétimqi yighinning échilishigha zor küch chiqarghanliqi alahide tekitlendi.

Muhakime yighinida söz qilghuchilarning tunjisi italiyelik sotsi’olog massimo ntrowigni boldi. Xitayda uzun mezgil yashighan alim bolush süpiti bilen massimo diniy erkinlikning xitayda qandaq depsende boluwatqanliqi heqqide biwasite tejribige ige iken.

U özlirining yéqinda mushu heqtiki ehwallarni omumlashturup “Achchiq zimistan” namliq bir mejmu’e teyyarlap chiqqanliqini, buningda xitay kompartiyisining özlirini birdin-bir “Choqunush obyékti” qilip chiqqanliqi, buningdin bashqa herqandaq ilahiy qudretning “Bid’etlik” bilen eyiblinip, basturush obyékti boluwatqanliqi, del mushu sewebtin nöwette bir milyondin artuq Uyghurning “Terbiyilesh merkizi” de özgertiliwatqanliqini, emma tashqi dunyagha bu ehwallarni izchil halda özlirining “Diniy esebiylikke qarshi küresh qiliwatqanliqi” arqiliq chüshendürüwatqanliqini bayan qildi.

Proféssor massimo sözining dawamida nöwette xitay heqqide söz bolghanda “Terbiyilesh merkizi” atalghusining jezmen otturigha chiqiwatqanliqini, emma xitay hökümitining “Bizde bu xildiki merkezler alliqachan emeldin qaldurulghan” dep buni inkar qiliwatqanliqini bayan qilip, xitay hökümitining heqiqetenmu 2013-yili “Emgek bilen özgertish” sistémisini bikar qilghanliqini, emma nöwette buning ornini éliwatqan “Qayta terbiyilesh merkizi” namida lagérlarning téximu qabahetlik orun’gha ayliniwatqanliqini, bu xildiki lagérlarda eyni waqittiki “Emgek bilen özgertish” sistémisida qolgha élin’ghan kishilerning on hessisidin artuq kishilerning qamaqliq ikenlikini, bu jaylarning ijabiy menilerdiki namlarda, hetta “Mektep” namida atilishigha qarimay bu jaylargha qamalghan kishilerge alliqachan éghir psixik bésim hasil qilip bolghan siyasiy terbiyening köpligen paji’elerge, jümlidin bu jaydiki kishilerning ölüp kétishige seweb boluwatqanliqini tilgha aldi.

U nöwette melum boluwatqan ehwallargha hemde u jaylardiki bashqurush sistémisining xaraktérige qarap bu xildiki merkezlerni héchqachan “Mektep” dep atashqa bolmaydighanliqini, eksiche buning sabiq sowét ittipaqi dewridiki “Gulag” lagérlirigha oxshaydighanliqini, kishilerning bu jaylarda ölüp kétishi da’imliq hadise boluwatqanliqini, emma xitay kompartiyisining bu heqte jama’et pikrini chalghitip, Uyghurlarni tashqi dunyagha térrorchi qilip körsitish arqiliq, özlirining qilmishlirini yoshuruwatqanliqini, shunga xitay hökümitining bu heqtiki saxta xewerlirige aldinip qalmasliq lazimliqini tekitlidi.

Shuningdin kéyin amérikidiki Uyghur pa’aliyetchi, adwokat nuri türkel sözge teklip qilindi. U aldi bilen “Xuddi silerge melum bolghinidek 2017-yilidin buyan sherqiy türkistanning ehwali bekla yamanliship kétiwatidu” dep söz bashlap, Uyghurlar diyarining nöwettiki ehwali heqqide qisqiche qilip omumi melumat berdi. U hazir sowétche shekildiki “Gulag” ning qayta otturigha chiqip, bir milyondin oshuq Uyghurni qamiwalghanliqini, xitay hökümitining dinni bahane qilip Uyghurlarni mushundaq zor sanda qamaqqa élishida ulardiki qorqunch tuyghusining muhim rol oynawatqanliqini bayan qildi. Nuri türkelning pikriche, xitay hökümiti 1990-yillardin bashlap özlirining mejburiy ijra qiliwatqan milliy assimilyatsiye siyasetlirige eng chong tosqun boluwatqan amilning diniy étiqad ikenlikini tonup yetken. Bu amil öz nöwitide yene yoshurun siyasiy tehdit, dep qaralghan. Shunga “11-Séntebir weqesi” din kéyin xitay hökümiti dunya miqyasidiki “Térrorluqqa qarshi turush” herikitini destek qilip, Uyghurlarning diniy étiqadini sistémiliq halda yoqitishqa atlan’ghan. Buning bilen 2017-yili ijra qilinishqa bashlighan esebiylikke qarshi turush heqqidiki nizamlar we belgilimiler arqiliq Uyghurlarning esirler boyi dawam qilip kelgen en’eniwi hayati pütünley “Esebiylik” ke yatquzulghan. Xuddi yehudiylarning yehudiche yémeklik yiginidek ezeldin halal yémeklik yewatqan Uyghurlarning bu aditimu cheklen’gen, musulmanche turmush adetliri, jümlidin musulmanche isim qoyushlar men’i qilin’ghan. Buning bilen Uyghurlar “Öz wetini bolghan sherqiy türkistanda saqalmu qoyalmaydighan” weziyet hasil bolghan.

Nuri türkel sözining axirida nöwette xitay hökümitining nuqtiliq qilip Uyghur serxillirini yoqitish nishani qiliwatqanliqini, buningda kompartiyige sadiq bolghan yaki bolmighan herqandaq Uyghurning oxshash mu’amilige duch kéliwatqanliqini, bu halning maw zédong dewridiki yoqitish heriketliri bilen bekmu zor oxshashliqqa ige ikenlikini tekitlidi. U mushu xil ehwalda tashqi dunyaning addiyghine we anche-munche yosunda bu heqte sözlep qoyushining zadila kupaye qilmaydighanliqini, bu toghrisida hazir emili yosunda qol sélip, azdur-köptur emili ish qilish lazimliqini éytip öz sözini xulasilidi.

Axirida falun’gongchilar, xristi’an muritliri qatarliq teshkilatlarning wekillirimu sözge chiqip, özliri wekillik qiliwatqan diniy étiqadlarning xitayda qandaq ziyankeshlikke uchrawatqanliqini janliq misallar arqiliq bayan qildi. Shuningdin kéyin yighin qatnashquchiliri so’allargha jawab berdi hemde alaqidar hökümet teshkilatlirigha teklip sunush heqqide muzakirileshti.

Yighin’gha anglighuchi süpitide qatnashqan xitay démokratliridin shéng shö xanim ariliqta ayrim ziyaritimizni qobul qildi. Biz bu yighindiki muhakimilerdin Uyghur jem’iyiti némilerni hés qilishi mümkinlikini sorighinimizda u nöwette xitay hökümitining tömür mushti astida yashawatqan Uyghurlarning xitay hökümitidin héchqandaq yaxshiliq kütüshige bolmaydighanliqini, chünki bu hakimiyetning normal bir hakimiyet emeslikini alahide tekitlidi. Shuningdek Uyghurlar diyarida irqiy qirghinchiliq bilen shughulliniwatqan xitay hökümitining yene bir yaqtin kishilerning idé’ologiyesini özgertip, ularning éngida héchqandaq muhebbet we nepret chüshenchisi qaldurmasliq, axirida özliri éhtiyajliq bolghan mexluqatlargha aylandurushqa urunuwatqanliqini bildürdi.

Biz yighin meydanidin chiqqanda amérika dölet mejlisi binasining aldida ötküzülmekchi bolghan “Asiyadiki diniy erkinlik dolquni” témisidiki yighilish pa’aliyiti bashlinishqa az qalghan idi. Mezkur pa’aliyetni washin’gton shehiridiki “Kommunizm qurbanliri xatire wexpi” teshkilligen bolup, échilish nutqini sözleshke d u q ning re’isi dolqun eysa teklip qilin’ghan idi. Yighilish bashlan’ghanda nutuq tibet, wiyétnam qatarliq jaylardin kelgen wekiller özliri duch kelgen diniy zulumlar heqqide melumatlar berdi.

Bu qétimqi yighilishqa teklip qilin’ghan amérika kéngesh palata ezaliridin alan lowénsal sözge chiqip özining bügünki pa’aliyetni alahide qollaydighanliqini bildürdi. Shuningdek démokratiye prinsipliri bilen zit bolghan kommunizmni qet’iy cheklesh, buning üchün hemmila kishining bir kishilik küch chiqirishi lazimliqini alahide tekitlidi.

Shuningdin kéyin dolqun eysa sözge chiqip özining shexsiy kechürmishlirige birleshtürgen halda Uyghurlarning nöwettiki kimlik hoquqi we insaniy heq-hoquqlirining depsende boluwatqanliqini bayan qildi. Shuning bilen birge yighilish qatnashquchilirini Uyghur jem’iyitidiki barliq hoquqliridin, eng addiysi öz tilida sözlesh hoquqidinmu mehrum qalghan Uyghur xelqining bir ezasi ornigha qoyup béqishqa chaqirdi. Shundaqla Uyghurlarning ehwalini “Sherqiy türkistandiki Uyghurlar nöwette hayat-mamat bosughisida turuwatidu” dep xulasileshke bolidighanliqini éytti.

Shuningdin kéyin bügünki yighilishqa teklip qilin’ghan amérika kéngesh palatasining ezasi, 2016-yilidiki amérika prézidéntliq saylimigha qatnashqan kandidatlardin téd kruz sözge chiqip, kommunizmning nechche on yillap kishilerning izzet-hörmitini we hayatini depsende qilip kéliwatqanliqini, xitayning bu jehette eng yughuri pellige chiqqan zulmetke wekillik qiliwatqanliqini, özining bolsa bügün heqiqetni sözleydighan bu munberge sherep tuyghusi ichide chiqqanliqini alahide tekitlidi. Shuningdek kommunizm muhitidiki diktatorlarning herqachan heqiqettin qorqidighanliqini qorqushidiki sewebni sherhlep “Heqiqet goya bir nurgha oxshaydu. Barche zalimlar bolsa herqachan zulmette yashaydu. Shunga biz birlikte qehrimanliq we jasaretning nurliri ichide ashu zulmetke qarshi söz qilishimiz lazim” dédi.

Nutuqtin kéyin téd kruz yighilishqa kelgen Uyghur wekilliri bilen qizghin qol éliship körüshti. Shu qatarda bügünki yighilish üchün alayiten pénsilwaniye shtatidin kelgen doktor rishat abbas bilen körüshkende u téd kruzgha: “Sizning bügünki pa’aliyetke qedem teshrip qilghanliqingiz hemde Uyghur dawasini qollighanliqingiz üchün sizge köp rehmet éytimiz. Shuningdek bügün bu meydan’gha kélip kommunizmning ishghaliyitidiki xelqler üchün söz qilghanliqingizgha öz teshekkürimizni bildürimiz. Hazir bir milyondin artuq Uyghurlar xitay hökümitining yighiwélish lagérlirida qamaqliq halda turmaqta. Amérika hökümitidiki siz we bashqa alaqidar zatlarning mushu lagérlarning yépilishi üchün yardemde bolushunglarni soraymiz” dédi. Téd kruz bolsa özining bu jehette tégishlik xizmette bolidighanliqini bildürdi.

Pa’aliyet axirida biz dolqun eysadin bügünki bu yighilish arqiliq amérika hökümitige qandaq bir melumatni yetküzüshke bolidighanliqini soriduq. U bu heqte oylighanlirini biz bilen ortaqliship, bügünki yighilishning amérika hökümitige kommunistik sistémida azab chékiwatqan Uyghurlarning nidasini yene bir qétim eslitish bolidighanliqini bildürdi.

Pa’aliyettin kéyin bügünki yighilishqa kelgen Uyghur pa’aliyetchiler birlikte aq sarayning aldigha bérip, Uyghurlarning nöwettiki ehwali teswirlen’gen taxtilarni kötürüp namayish qildi. Shuningdek aq saray etrapidiki kishilerge Uyghurlar heqqide janliq bir meydan melumat berdi. eziz

About The Eastturkestan Government in Exile
The Official Website of Eastturkestan Government in Exile

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s

%d bloggers like this: