Tibet Ayal Yazghuchi Wo’ésérning Qelimide Ipadilen’gen Uyghurlardiki Milliy Kimlik Tuyghusi

2018-07-25
Ilham toxti ependi tutulup kétishtin ikki kün ilgiri, tibet ayal yazghuchisi wo'eser ilham toxti ependining öyige yoqlap kelgende chüshken xatire süret. Soldin onggha: ilham toxti, ilham toxtining xanimi güzelnur we wo'eser xanim. 2014-Yili 13-yanwar, béyjing.

Ilham toxti ependi tutulup kétishtin ikki kün ilgiri, tibet ayal yazghuchisi wo’eser ilham toxti ependining öyige yoqlap kelgende chüshken xatire süret. Soldin onggha: ilham toxti, ilham toxtining xanimi güzelnur we wo’eser xanim. 2014-Yili 13-yanwar, béyjing.

 RFA/Méhriban

Béyjingdiki tibet yazghuchisi wo’ésér xanimning “Bir tibetlik eyni yilliri körgen shinjang” namliq yürüshlük ziyaret xatirisining 5-qismi, yeni “Xotendiki shinxu’a kitabxanisida men körgen kitablar” namliq yazma ötken hepte radiyomiz xitay bölümide élan qilindi.

Wo’ésér xanimning ziyaret xatirisining bu qismida ipadilen’gen Uyghurlarning öz milliy kimlikini qoghdash rohi we aptorning Uyghurlargha bolghan hésdashliqi, Uyghurlar bilen tibetler nöwette yüzliniwatqan ijtima’iy ré’alliq heqqidiki sélishturmilar yene bir qétim oqurmenlerning diqqitini qozghidi.

Wo’ésér xanim ziyaret xatirisining bu qismida eyni yilliri xotende bolghan sayahitide özige eng chongqur tesir qaldurghan ishlarni tilgha alidu. U Uyghur seperdishi daniyar bilen xotendiki kitab dukinida körgen Uyghurche kitablarni we ularning mutleq köp qismining tarix we Uyghur meshhurlirigha a’it kitablar ikenlikini esleydu. Seperdishi daniyarning Uyghur tarixigha a’it her bir kitabni özige estayidilliq bilen birmu-bir chüshendürgen ehwallarni eslime qilidu.

U mundaq dep yazidu: “Men xoten shehirini estin chiqarmaymen. Elwette, bu sheher hazir jenubiy Uyghur diyarida men körgen bashqa sheherlerge oxshashla özige xas alahidiliklirini yoqatqan sheherlerning biri bolup qaldi. Yiraqtin qarisingiz sheherning otturisidiki meydanda qed kötürüp turghan tumaq kiygen Uyghur déhqanning heykili alahide közge chéliqidu. Heykelge yiraq bolmighan jayda ajayip chong bir élan taxtisi bar. Qizil bayraqlar arqa körünüsh qilin’ghan taxtigha Uyghurche we xitayche xetler bilen ‘milletler ittipaqliqi bayriqini égiz kötürüp, döletning bir pütünlükini qoghdayli, milliy bölgünchilikke qarshi turayli!’ dégen sho’arlar yézilghan iken. Bu élan taxtisida yene mawzidong, déng shyawping we jyang zémin qatarliq xitay dölet rehberlirining tebessum qilip turghan yoghan resimi, ularning qarshisida chawak chélip turghan bir top yash Uyghur qiz-yigitlirining naxsha éytiwatqan körünüshi bar idi. Emma manga xotenni eslitishke seweb bolghan körünüshler bular emes, belki xoten shehiridiki shinxu’a kitabxanisi. Kitapxanining 1-qewitide Uyghurche kitablar bar iken. Daniyar manga Uyghurche kitablarning mezmunini sewrchanliq bilen birmu-bir chüshendürdi. Kitablarning zor köp qismi tarix-tezkiriler iken, ularda Uyghurlar tarixidiki meshhur zatlardin peylasoplar, sen’etkarlar, sha’irlar we milliy qehrimanlar tonushturuluptu. Halbuki, kitabning köp qismi yenila sha’irlar we klassik ediblerning eserliri idi. Qarighanda, bu millet klassik sha’irlarni özining qimmetlik bayliqi dep bilidighandek qilatti.”

Wo’ésér xanim yene daniyarning chüshendürüshi arqiliq xotendiki shinxwa kitabxanisida Uyghurche neshr qilin’ghan tarixqa a’it kitablar arisida Uyghurlarning yéqinqi zaman tarixidiki milliy inqilapliri heqqidiki kitablar we özi ilgiri oqughan chet’ellik ékispéditsiyechilerning Uyghur diyari heqqide yézilghan tekshürüsh doklatlirining Uyghurche terjimisi barliqini bildürüp, öz tesiratini mundaq bayan qilidu:

“Men daniyarning birmu-bir inchike chüshendürüshi jeryanida tunji qétim ‘üch wilayet inqilabi’ din xewer taptim. Daniyarning bayanliri ili inqilabi heqqide maw zédong teripidin békitilgen’üch wilayet inqilabi junggo xelqining démokratik inqilabining bir qismi’ dégen uqumni kallamdin öchürüwetken idi. Bu yerde men yene ilgiri özüm oqughan kitablardin steyinning ‘qumgha kömülgen xoten xarabiliri’, shiwétsiyelik ékispéditsiyechi gunnar yaringning ‘qeshqerge qayta seper’ namliq kitablarnimu kördüm. Elwette, men ular üchün éytqanda, yat bir adem idim, shunga men ulargha a’it bu tarixlarning heqiqitini bilmeymen depla jawab bérimen. Emma ular bu xil tarixlarni her waqit inchikilik bilen sürüshtüridu, öz milliti heqqidiki heqiqiy tarixini bilishke qiziqidu.”

Yéqindin buyan feysbok qatarliq ijtima’iy taratqularda Uyghur diyarida dawamlishiwatqan “Qayta terbiyilesh merkezliri” namidiki jaza lagérlirigha qamalghan uruq-tughqanlirini melum qilish herikiti qozghighan we köpligen xelq’ara taratqularning ziyaritini qobul qilip özining ata-anisi we bashqa Uyghurlarning bu xil jaza lagérlirigha qamalghanliqi heqqide melumat bergen finlandiyediki xalmurat Uyghur ependi ziyaritimizni qobul qilip, mezkur ziyaret xatirisi heqqide öz qarashlirini bayan qildi.

Xalmurat ependining bildürüshiche, wo’ésér bir tibet yazghuchisi bolush süpiti bilen mezkur ziyaret xatiriside Uyghurlar bilen tibetler yüzliniwatqan nöwettiki siyasiy we ijtima’iy ré’alliqni sélishturghan.

Xalmurat ependining qarishiche, mezkur eserning xotendiki kitab dukini heqqidiki bu qismida tibet millitidin bolghan yazghuchi wo’ésér kitab dukinida Uyghur klassiklirining eserliri, Uyghur tarixi we tarixtiki meshhur Uyghur shexsliri, Uyghurlarning tarixiy qehrimanlirigha béghishlan’ghan kitablarning u qeder köplüki we bu xil kitablarning Uyghurlar eng söyüp oquydighan kitablar ikenlikini inchike bayan qilish arqiliq Uyghurlarning ewlatmu-ewlat öz milliy kimlikini saqlap qélish üchün tirishchanliq körsitiwatqan milliy rohini yorutup bérishke tirishqan.

Xalmurat ependi wo’ésérning 2003-yili Uyghur diyarida qilghan sepiri heqqide yazghan bu ziyaret xatiriside tilgha élin’ghinidek öziningmu Uyghur tarixidiki abduxaliq Uyghur, abduréhim ötkürge oxshash wetenperwer sha’ir we yazghuchilarning eserliridin chongqur meniwi ozuq alghanliqini bildürdi.

Melumki, tibetlerning milliy kimlikini qoghdash témisidiki edebiy yazmiliri we teshebbusliri bilen xitay hökümitining üzlüksiz teqib qilishigha uchrap kelgen we xelq’arada tonulghan tibet yazghuchisi wo’ésér xanim türmidiki Uyghur ziyaliysi ilham toxtining yéqin dostliridin biri. Ilham toxti tutqun qilin’ghandin kéyin wo’ésér xanim we uning éri wang lishyung ependi xitayda ilham toxtini türmidin qoyup bérishni telep qilish herikitini qozghighan idi.

Xalmurat ependining qarishiche, wo’ésérning ziyaret xatiriside tilgha élin’ghan daniyar isimlik Uyghur seperdishi xitay da’iriliri teripidin “Milliy bölgünchilik” bilen eyiplinip muddetsiz qamaqqa höküm qilin’ghan meshhur Uyghur ziyaliysi ilham toxtigha simwol qilin’ghan iken. Uning bu esiride 2003-yili özi bilen seper qilghan dosti ilham toxti xitay türmisige mehkum qilinip, 1 milyondin artuq Uyghur jaza lagérlirigha qamalghan, xitay hökümiti Uyghurlarning özige xas milliy kimlikini xitaylashturushqa urunuwatqan bügünki weziyette élan qilinishida aptorning ilham toxtigha bolghan séghinishi we tibetler bilen teqdirdash bolghan Uyghurlargha bolghan hésdashliqini bildürgen iken.méhriban

About The Eastturkestan Government in Exile
The Official Website of Eastturkestan Government in Exile

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s

%d bloggers like this: