Amérika dölet mejliside Uyghur diyaridiki “Saqchi döliti” heqqide guwahliq bérish yighini échildi

 (1)

2018-07-26
 Uyghurlar diyaridiki siyasiy weziyet heqqide amérika dölet mejliside ötküzülgen guwahliq bérish yighinining birinchi basquchida guwahchilar söz qilmaqta, 2018-yili 26-iyul

Uyghurlar diyaridiki siyasiy weziyet heqqide amérika dölet mejliside ötküzülgen guwahliq bérish yighinining birinchi basquchida guwahchilar söz qilmaqta, 2018-yili 26-iyul

 RFA

Uyghurlar diyaridiki siyasiy basturushning barghanséri yuquri pellige chiqishi öz nöwitide amérika bashchiliqidiki gherp döletlirini bu mesilini mexsus muzakire qilishqa ündimekte. Shuningdek nöwette bu xil zulmetning yalghuz Uyghurlar mesilisi bolushtin halqip, alliqachan dunya tertipige yéngidin tehdit boluwatqanliqi heqqide pikirler otturigha chiqmaqta. Ene shularning biri 26-iyul küni amérika dölet mejlisige qarashliq xitay ishliri komitéti sahibxanliqida chaqirilghan Uyghurlar diyaridiki basturush we zor kölemlik tutqun bash téma qilin’ghan mexsus témidiki guwahliq bérish yighini boldi.

Yighinda aldi bilen mezkur komitétning re’isi, amérika kéngesh palatasining ezasi, 2016-yilidiki amérika prézidéntliq saylimining kandidatliridin biri marko rubyu söz aldi. U sözining dawamida nöwette xitay kompartiyesining dölet hakimiyiti bolush süpiti bilen Uyghurlarning barliq heq-hoquqlirini depsende qiliwatqanliqini, bu xelqning nöwette xitay hökümitining wehshiyane we sistémiliq bolghan hujumida dunyadiki eng échinishliq teqdirge giriptar boluwatqanliqini eslitip ötti. U sözining dawamida amérika hökümitige teklip teriqiside sunulghan “Yer shari magnétiski qanuni” ni Uyghurlar diyaridiki bir qisim emeldarlargha, jümlidin 2016-yili Uyghur aptonom rayonigha partiye sékrétari bolup teyinlen’gen chén chu’en’gogha tedbiqlashning jiddiy muzakire basquchida kétiwatqanliqini tekitlidi.

U shuningdin Uyghur diyarining omumi ehwalini chüshendürüp, hazirgha qeder Uyghur diyarida bir milyondin artuq Uyghurning mustehkem türme sheklidiki “Öginish merkezliri” ge qamalghanliqini we éghir qiynaqlargha duch kéliwatqanliqini, shara’iti tolimu nachar bolghan bu jaylarda ölüm weqelirining köplep melum boluwatqanliqini, shuningdek hayat qalghanlarningmu eng eqelliy hayatliq shara’itidin mehrum boluwatqanliqini, emma sün’i hemrahtin tartilghan süretler bu lagérlarni shunche éniq körsitip tursimu, xitay hökümitining bu ehwalni izchil inkar qilip kéliwatqanliqini, nöwette lagérlargha solanmay qalghanlarning öylirige xitay kadirlarning “Tughqan bolush” namida bérip yétiwélishqa bashlighanliqini sözlep ötti.

Palata ezasi marko rubiyo nöwette Uyghurlar siyasiy, iqtisad, din we medeniyet saheside duch kéliwatqan qatmu-qat zulumlarni omumlashturup qarighanda bu ehwalni shimaliy koriyedikige tolimu oxshaydighan “Saqchi döliti” yaki jenubiy afriqidiki érqiy ayrimchiliq merkez qilin’ghan “Apartéyd” tüzümige oxshitishqa bolidighanliqini tekitlidi.

Shuningdin kéyin bügünki guwahliq bérish yighinining birinchi basquchida guwahliq bérishke kelgenlerdin antoniy kristino söz aldi. Antoniy hazir amérika soda ministirliqi qarmiqidiki “Chet’el siyasiti bölümi” ning diriktori bolup, asasliqi amérikining bayqut qilish tizimlikide bolghan ellerge ékisport qilidighan mehsulatlirini kontrol qilish ishlirigha mes’ul iken. U sözide amérika tashqi siyasitining bir qismi süpitide amérika bilen soda qilidighan, bolupmu téxnikiliq mehsulatlar sodisigha chétishliq memliketlerning amérikidin qandaq mehsulatlarni sétiwélishi herqachan yéqindin közitilidighanliqini, bolupmu insan heqliri depsendichilikige chétishliq mehsulatlargha alahide cheklimiler qoyulidighanliqini, bolupmu bu jehette xitaygha oxshash döletlerge alahide tertip boyiche ish körülüp kéliwatqanliqini bayan qildi.

Shuningdin kéyin amérikining iqtisadiy we ijtima’i mesililer boyiche b d t da turushluq elchisi kélléy kurriy xanim söz aldi. U nöwette Uyghurlar diyarida ewjige chiqqan siyasiy we diniy mesililerge baghlap Uyghurlarni basturushning tarixtiki eng yuquri pellige chiqqanliqini, Uyghurlarning medeniyet heqlirining tamam qoldin ketkenlikini, hazir Uyghurlarni basturushning herqachan “Térorluq” bilen baghlinip teswirliniwatqanliqini, eng yéqinda melum bolghandek hetta “Terbiyelesh merkezliri” de ölüp ketken kishilerning xewirinimu alalmasliqtek paji’ening (d u q ning re’isi) dolqun eysaning béshigha kelgenlikidek köpligen janliq we emiliy misallar bilen tepsili chüshendürdi.

Bu ikkiylen öz bayanlirini tügetkendin kéyin kéngesh palata ezaliri bu guwahchilardin so’allarni soridi. Bu qatarda  marko rubiyo we bashqilar bir qisim yuquri téxnika mehsulatlirini adette mushu mehsulatlardin paydilinip insan heqlirini depsende qilishi éniq bolghan ellerge satmasliq belgilen’genlikini, emma améridikidiki bir qisim shirketlerning bundaq qilmishni sadir qilishigha néme üchün yol qoyulghanliqini, bolupmu düshmen bolushi aydinglishiwatqan xitaydek döletlerge néme üchün köplep sétilghanliqini soridi.

Antoniy buninggha jawab bérip, bir qisim mehsulatlarning eslide ijabiy bolghan saheler üchün sétilghanliqini, emma kütülmigende bularning bashqiche yollargha serp bolushi otturigha chiqqanliqini, shuning bilen birge bir qisim mehsulatlarning ékisport qilinishi heqiqetenmu amérikining tashqi siyasitige uyghun bolmighanliqini bayan qildi.

Shu qatardiki so’al-jawab qatarida hemmidinmu bekrek kishilerning diqqtini tartqini “Amérikining eng yash kéngesh palata ezasi” dep atiliwatqan tomas kattonning so’alliri boldi. U deslep bash elchi kurriydin nöwette Uyghurlar diyarida ijra boluwatqan qattiq qol siyasetlerning xitayning “Bir belwagh bir yol qurulushi” bilen qaysi derijide baghlinishi barliqini soridi.

Kurriy xanim buninggha jawab bérip nöwette Uyghurlar diyarining mushu qurulush sewebidin éghir xirislargha duch kéliwatqanliqini, buning bilen Uyghurlarning barghanséri éghir zulumgha muptila boluwatqanliqini, emma Uyghur bolmighan, qazaqmu bolmighan, emma toxtimastin bu jaylargha köchüp kéliwatqan köchmenlerning zoriyiwatqanliqini bayan qildi. Emma kotton gepni qap beldin üzüpla “Birni bir deyli! sizningche nöwette dawam qiliwatqan halni mustemlikileshtürüsh, dep atashqa bolamdu?” dep soridi. Kurriy xanim buninggha néme dep jawab bérishni bilelmigendek sel ikkilinip qalghanda katton Uyghurlar diyaridiki xitay nopusining 1949-yilidiki yette pirsenttin 40 pirsentke öskenlikini eslitiwidi, kurriy xanim “Shundaq, mutexessisler mushu ehwallargha asasen bu halni mustemlikeleshtürüsh, dep qaraydu” dédi. Arqidin kurriy xanim eslidiki témigha qaytip, nöwette Uyghurlar duch kéliwatqan éghir siyasiy basturushlarning “Bir belwagh bir yol qurulushi” ning bixeterliki bilen alaqisi barliqini bayan qildi. Emma palata ezasi katton yene bir qétim keskinlik bilen “Birni bir deyli! hazirqi ehwalda u jaydiki xitaylar mushu qurulushta izchil yétekchilik rol oynawatidu. Buningda xitay kompartiyesining ashu guruhqa yar-yölek boluwatqanliqi, emma Uyghurlar yaki shu jaydiki qazaqlargha oxshash musulmanlargha undaq qilmighanliqi muhim sewebmu?” dep soridi. Kurriy xanim “Shundaq!” dep jawab berdi.

Bügünki guwahliq bérish yighinigha washin’gton shehridiki bir qisim Uyghur jama’itimu ishtirak qilghan idi. Shular qatarida d u q ning aliy rehbiri rabiye qadir xanim ziyaritimizni qobul qilduq we uningdin bu yighinda némilerni hés qilghanliqini soriduq. U bu heqte söz qilip, bu yighinning özi qatnashqan Uyghurlar heqqidiki eng chong guwahliq bérish yighini bolghanliqini bildürdi.

Washin’gtonda xizmet ziyaritide boluwatqan d u q ning  re’isi dolqun eysa ayrim ziyaritimizni qobul qilghanda Uyghur dawasida bir qétimliq yüksilish bolghanliqini körüp yetkenlikini, shuning bilen birge buningdin kéyinki musapide özlirining téximu zor xizmetlerni ishlishi lazimliqini tekitlidi.

Bu qétimqi yighin’gha washin’gton shehridiki herqaysi axbarat orunlirining xadimliri, hökümet xadimliri we bir qisim elchixana xadimliri qatnashti.

Muxbirimiz eziz

(2)

2018-07-27
Amérika kéngesh palata ezasi marko rubiyo ependim guwahliq bérish yighinida sözde.  2018-Yili 26- iyul. Washin'gton d. S., amérika.

Amérika kéngesh palata ezasi marko rubiyo ependim guwahliq bérish yighinida sözde. 2018-Yili 26- iyul. Washin’gton d. S., amérika.

 Social Media

Uyghurlar diyaridiki siyasiy basturushning barghanséri yuqiri pellige chiqishi öz nöwitide herqaysi axbarat wasitiliride orun élish bilenla cheklinip qalmastin, barghanséri köp sahelerning, jümlidin bir qisim hökümet organliriningmu küchlük diqqitini qozghap kelmekte. 26-Iyul küni amérika dölet mejlisige qarashliq xitay ishliri komitétining biwasite sahibxaniliqida chaqirilghan Uyghurlar heqqidiki guwahliq bérish yighini ene shularning biri.

Ikki sa’ettin köprek dawam qilghan bu qétimqi guwahliq bérish yighinining ikkinchi basquchida aldi bilen amérika awam palatasining ezasi kristofér simis nuqtiliq qilip “Yer shari magnétski qanuni” heqqide söz qildi. U bu qanunning ijra qilinishigha da’ir bezi emeliy misallar qatarida bélarosiyediki diktator lokashénkoning insan heqliri depsendichiliki üchün jazagha tartilghanliqini bayan qilghach bu qanunning heqiqetenmu muhim rollargha ige ikenlikini, shu sewebtin buni Uyghurlar duch kéliwatqan “Qabahetlik qirghinchiliq” qa jawabkar kishilerge tedbiqlashni qollaydighanliqini bildürdi.
U sözining dawamida nöwette Uyghurlar duch kéliwatqan ehwalning tolimu éghir krizis halitige yetkenlikini, melum nuqtidin alghanda milyon sandiki kishilerning “Öginish merkizi” namidiki türmilerge kolléktip halda qamilishini ikkinchi dunya urushi mezgilidiki natsistlarning zor kölemlik yighiwélish lagérliri berpa qilghinigha oxshaydighanliqini bildürdi. Shuningdin kéyin Uyghurlar duch kéliwatqan irqiy qirghinchiliq hadisilirining yene izchil dawam qiliwatqan “Mejburiy hamile chüshürüsh” qilmishi arqiliqmu köplep sadir bolghanliqini esletti.

Shuningdin kéyin ikkinchi guruppidiki guwahchilardin erkin asiya radi’osining muxbiri gülchéhre özining shexsiy kechürmishlirige birleshtürgen halda özining amérikidiki xizmiti üchün ürümchi we ghulja qatarliq jaylardiki nechche onlighan tughqanlirining, jümlidin ata-anisi we inisining yighiwélish merkezlirige élip kétilgenlikini hemde shu yosunda nöwette qamiliwatqan bir milyondin oshuq Uyghur tutqunlar qatarigha qoshulup ketkenlikini bayan qildi.
U sözining dawamida nöwette diktatorluq asasidiki xitay hökümitining Uyghurlargha qaratqan zulumini tashqi dunyagha ashkarilawatqan herqandaq pa’aliyetni “Éghir jinayet” dep qarawatqanliqini, shu sewebtin özige oxshash qismetke duch kéliwatqan kishilerning köpiyiwatqanliqini, emma buningliq bilen Uyghurlar diyarida némilerning boluwatqanliqi heqqide dunyagha heqni yetküzüshtek mejburiyettin waz kechmeydighanliqini, buningda köpligen müshkülatlargha duch kelsimu özining toxtap qalmaydighanliqini tekitlidi.

Shuningdin kéyin bu guruppidiki guwahchilardin rayan sam söz aldi. Amérikidiki loyola uniwérsitétining dotsénti, doktor rayan sam ötken on nechche yil mabeynide Uyghur diyarigha köp qétim seper qilghan, shuningdek Uyghur we xitay tillirigha puxta bolushtek alahidilikini jari qildurup, qeshqer we xotendin tartip ürümchigiche bolghan jaylarda emeliy tekshürüsh we öginishte bolghan. U bu jeryanda Uyghur hazirqi zaman tarixigha da’ir köpligen nadir eserlerni neshr qildurghan. Shunga u özining biwasite kechürmishliri we alaqidar sanliq melumatlargha asasen Uyghurlar diyarida nöwette ijra boluwatqan ehwalni “Texirsiz jiddiy weziyet” dep qarash lazimliqini tekitlidi. Proféssor rayanning pikriche, “Uyghurlarning omumiy nopusining on pirsenti yaki bir milyondin artuq Uyghur qamalghan” dégen melumatlar 2018-yili yanwarda tashqi dunyagha melum bolghan. Emma shuningdin kéyinki yérim yildin köprek waqitta bu xildiki tutqunlar téximu téz sür’ette we zor kölemde dawam qilghan. Emma bu lagérlardin qoyup bérilgenlerning sani yoqning ornida. Téximu muhimi xitay hökümitining alaqidar élanliri we bashqa köpligen uchurlar bu xildiki lagérlarning köplep séliniwatqanliqini körsetmekte. Shunga mushu mezgilde yene qanchilik Uyghurning bundaq lagérlargha qamalghanliqi namelum iken. Shu sewebtin nöwette herqaysi jaylardiki nahiyilerde Uyghurlar zor sanda ghayib bolushqa bashlighanliqtin köpligen dukanlar we öyler bosh qalghan. Yalghuz qeshqerdiki bir nahiyidila ötken bir yilda yéngidin 18 daril’étam sélin’ghan. Chünki ata-aniliri “Terbiyilesh” ke élip kétilgen qaranchuqsiz balilarning sani zor derijide köpeygen.

Shuningdin kéyin rayan sam bu xil “Terbiyilesh merkezliri” ning asasiy jehettin qorqutush we mejburlash sheklini qollinish arqiliq Uyghurlarning pikir qilish uslubini pütünley özgertip chiqishni axirqi meqset qiliwatqanliqini, shuningdek köpligen xitay emeldarlarning mushundaq qilghili bolidu, dep qarawatqanliqini, emma buningda bir qisim kishilerning, bolupmu 20 yash bilen 40 yash arisidiki kishilerning nuqtiliq yoqitish nishani boluwatqanliqini, gerche hazirqi uchurlar san jehette anche köp bolmighan qiynaq we ölüm weqelirining otturigha chiqiwatqanliqini körsetsimu, buningdiki eng qorqunchluq bolghan zor kölemlik qirghin sheklining hazirche körülmigenlikini, emma axirqi yosunda bundaq qirghinning otturigha chiqishini kontrol qilishning hazirche mumkin emeslikini bildürdi.

Arqidin amérikida chiqidighan “Xitay arxipliri” zhurnilining aliy muherriri jéssika béki söz aldi. U hazirqi waqitta xitay hökümitining shunche zor sandiki Uyghurlar qamalghan bu jaylarni “Öginish merkizi”, “Özgirish merkizi” dégendek chirayliq namlar bilen atiwalghan bilen bu jaygha qamalghanlarning qabahet ichide yashawatqanliqini, emma bezi mutexessislerning bu merkezlerge nishanliq bolghan milliy we diniy terkipke mensup Uyghurlarning qamalghanliqigha qarap bu jaylarni 2-dunya urushidikige oxshash “Yighiwélish lagéri” dep atawatqanliqini, shunga amérika hökümitining bix halitidiki bu bisharetlerge estayidil mu’amile qilishi lazimliqini, bolmisa buningdinmu dehshetlik bolghan aqiwetning otturigha chiqishi mumkinlikini tekitlidi.

U sözining axirida amérika hökümitige Uyghurlar diyaridiki insan heqliri mesilisini addiy mesile qatarida qarimasliq, bir qisim musulman elliri bilen alaqide bolup, xitaygha omumyüzlük bésim peyda qilish, xitay hökümitining “Térrorluqqa qarshi turush” namidiki yalghan-yawidaqlirigha aldinip qalmasliq, amérikigha yaki bashqa jaylargha qéchip chiqqan Uyghurlargha qolidin kélidighan yardemni ayimasliq dégendek birnechche teklipni sundi. Shundaqla “Insan heqliri depsendichilikige süküt qilishimizni biterep turghanliq, dep oylash bir türlük xataliq. Her qétim mushundaq qilsaq xitayning xorikini téximu östürüp, insan heqlirining qurbanlirini köpeytiwalimiz” dédi.

Axirida kéngesh palata ezasi marko rubiyo guwahchilardin so’allar soridi. Shuningdek Uyghurlar diyarida yüz bériwatqan bu hadisilerni heqiqetenmu ushshaq mesililer qatarida oylashqa bolmaydighanliqini éytip kélip: “Eger mushundaq ishlar dunyaning bashqa jaylirida bolghan bolsa bu heqtiki xewerler pütkül gézitlerni bir alghan bolatti” dédi. Shundaqla bu hadisini “21-Esirdiki dunyaning kelgüsidinmu muhim bolghan ehwal” dep qarashqa bolidighanliqini bildürdi.

Melum bolushiche, bu xildiki guwahliq bérish yighinida sözlen’gen nutuqlar we teklipler birdek amérika dölet mejlisining shu mesile heqqide qarar we qanun layihisi chiqirishidiki tayanch pakitlar bolidiken. Alaqidar shexsler bu heqte toxtilip, mushu xildiki pa’aliyetlerning köpiyishi Uyghur dawasining kelgüsi üchün zor derijide paydiliq bolidighanliqini tekitlewatqanliqi melum.eziz

About The Eastturkestan Government in Exile
The Official Website of Eastturkestan Government in Exile

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s

%d bloggers like this: