“Xitay heqqide tetqiqat” orginining 53-qétimliq programmisida “Yighiwélish lagérliri” mesilisi muhakime qilindi

2018-07-30
Ishik aldida ata-anisini saqlap olturghan ösmür. 2014-Yili 23-may, ürümchi.

Ishik aldida ata-anisini saqlap olturghan ösmür. 2014-Yili 23-may, ürümchi.

 AP

27-Iyul “Minjing” tor téléwiziyeside “Xitay heqqide tetqiqat” orginining 53-qétimliq neq meydan téléwiziye programmisi bérildi. Mezkur programmigha “Saqchi arqiliq idare qilish, bingtu’enning jenubqa kéngiyishi” nami bérilgen. Mezkur programmida Uyghur rayonidiki “Qayta terbiyilesh merkezliri” namidiki “Jaza lagérliri” we xitay hökümitining Uyghur rayonida yürgüzüwatqan mustebit siyasiti asasiy munazire témisi boldi.

Diqqitinglar muxbirimiz méhribanning mezkur programma heqqidiki melumatida bolsun.

2013-Yili qurulghan “Xitay heqqide tetqiqat” orgini, amérikidiki xitay démokratliri teripidin qurulup, amérikida mexsus tizimgha élin’ghan hökümetke béqinmaydighan musteqil tetqiqat orni. “Xitay heqqide tetqiqat” orgini hazirgha qeder xitay hökümitining siyasiti we weziyitini közitish we tetqiqat nishani qilghan

Mezkur organ teripidin uyushturulghan 53-qétimliq söhbet programmisining 2 sa’etlik neq meydan körünüshi 27-iyul amérika waqti etigen sa’et 10-din 12 giche “Min jing” tor téléwiziyeside neq meydandin bérildi.

Bu qétimliq söhbetke amérika jorjtawn uniwérsitétining tarix fakultéti proféssori, Uyghur diyari mesililiri tetqiqatchisi jéymis milward ependi, “Béyjing bahari” zhurnilining bash muherriri xitay weziyet analizchisi xu ping ependi, amérikidiki “Xitaygha yardem” jem’iyitining bashliqi ju féso ependi, “Shinjang mesililiri” tetqiqatchisi en xu’a ependi, amérika Uyghur birleshmisining re’isi élshat hesen ependiler özlirining nöwettiki Uyghur weziyiti heqqidiki qarashlirini otturigha qoyup ötti.

“Minjing tori” ning neq meydandin anglitilghan söhbet programmisida xitay weziyet analizchisi xu ping ependi xitay kommunist hökümitining Uyghurlar rayonini bésiwalghan 60 yildin buyanqi atalmish “Aptonomiye” siyasitini qattiq tenqidlidi.

Xu ping ependi bayanida: “Xitay hökümiti hazir Uyghurlarni milliy bölgünchilik qiliwatidu dégen bayraqni kötürüp basturuwatidu, uning Uyghurlargha qaratqan basturushi Uyghur millitini medeniyet we étnik jehettin yoqitishni meqset qilghan” dep tekitligen. U xitay hökümiti üchün ketmen chépiwatqan xitaydiki atalmish “Milliy mesililer” tetqiqatchiliridin ma rong qatarliqlarning “Milletler nezeriyisi” ni tenqidlep, xitay hökümitining atalmish “Uyghur aptonom rayoni” dep atalghan bu zéminda Uyghurlargha wede qilin’ghan aptonomiyilik hoquqlirining héchqandaq birini ijra qilmighanliqini, eksiche, “Xitay kommunist hökümiti bu zéminni bésiwalghan kündin bashlapla Uyghurlargha qarita mustemlikilik basturush siyasiti yürgüzüp kéliwatqanliqi” ni otturigha qoydi.

Amérika jorjtawn uniwérsitétning proféssori jéymis milward ependi nuqtiliq halda Uyghur diyarida “Qayta terbiyilesh merkezliri” namida qurulghan jaza lagérliri we bu yerde Uyghurlarning ziyankeshlikke uchrash ehwalini anglatti.

U bayanida gherb metbu’atlirida éniqlan’ghan melumatlargha asasen tetqiqatchilarning bu heqtiki qarashlirini otturigha qoyup, : “Xitay hökümiti Uyghur diyarida qurghan yighiwélish lagérliri 30 din éship ketkenliki éniqlandi. Hazir bu xil yighiwélish lagérliri dawamliq quruluwatidu, bir milyondin artuq Uyghurning bu xil jaza lagérlirigha qamalghanliqi melum” dédi.

Jéymis milward yene Uyghurlar üstidin élip bériliwatqan basturush weziyitige emdi süküt qilishqa bolmaydighanliqini tekitlep: “Biz hazirgha qeder shinjang mesilisi, yeni bu jaydiki kishilik hoquq depsendichiliki mesilisini qandaq hel qilishni munazire qiliwatimiz. Méningche wijdani bar her bir kishi ornidin dest turushi, ular üchün heqqaniyetni sözlishi kérek dep qaraymen. Manga oxshash gherb tetqiqatchilirini öz ichige alghan herqandaq bir kishi dölet we millet nuqtisidin halqip chiqish arqiliq nöwette yüz bériwatqan insaniyetke qaritilghan bu xil jinayi basturush qilmishlirini ashkarilashqa, heqqaniyette turushqa jür’et qilishimiz kérek” dégen geplerni qildi.

“Xitaygha yardem” jem’iyitining bashliqi ju féngso ependi nöwette Uyghurlargha qaritilghan basturushning alliqachan kishilik hoquq depsendichilikidin halqip ketkenlikini tekitlep, xitay puqraliri eger bu xil weziyetke dawamliq süküt qilsa xitay mustebit hökümitining bu xil basturushni pütkül xitaygha kéngeytishi mumkinlikini agahlandurdi.

U mundaq dédi: “Xitay kommunist hökümiti hazir Uyghurlargha qarita étnik qirghinchiliq élip bériwatidu. Uyghurlargha qaritilghan bu xil mustebit basturush weziyitige qarita hazir xitay puqraliri passip pozitsiyede boluwatidu. Eger xitay kommunist hökümitining bu xil mustebit zorawanliqigha qarita xitay puqraliri yenila sükütte tursa, bu xil basturulush pütkül xitaygha kéngiyishi mumkin”.

Ju féngsu ependi yene Uyghurlar uchrawatqan basturushning konkrét shekilliri heqqidimu toxtilip, türküm-türküm Uyghurlarning jaza lagérlirigha qamilishi, Uyghurlar üstidin salametlik tekshürüsh namida mejburi qan ewrishkiliri élinishi, pütkül Uyghur diyarida torlashturulghan közitish kaméraliri, téléfon uchurliri seweblik Uyghurlarning bölgünchilik, térrorluq, diniy ashqunluq uchurliri tarqatti dégendek bahaniler bilen tutqun qilinish qatarliq “Dölet térrorluqi” tüsidiki basturushqa uchrawatqanliqini, shunga bu xil ehwallargha qarita herqandaq bir xitay puqrasining heqqaniyette turup, özi körgen ehwallarni dunyagha ashkarilishi kéreklikini tekitlidi.

Mezkur söhbetke teklip qilin’ghan Uyghur amérika birleshmisining re’isi élshat hesen ependi söhbette Uyghurlarning “Jaz lagérliri” da ziyankeshlikke uchrash ehwalidin melumat bergendin bashqa, söhbetke ishtirak qilghan xitay analizchiliri we tetqiqatchilar otturigha qoyghan Uyghurlar ehwaligha a’it mesililerge qarita bezi izahat we toluqlimilarni berdi.

Programma ayaghlashqandin kéyin radiyomiz ziyaritini qobul qilghan élshat hesen ependi yene özi bu qétimqi söhbette otturigha qoyghan mesililerni bayan qildi.

méhriban

About The Eastturkestan Government in Exile
The Official Website of Eastturkestan Government in Exile

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s

%d bloggers like this: