Amérikining B D T diki Elchisi Nikki Xeyli Xitay Uyghurlargha Qaratqan Basturush Siyasetlirini Eyiblidi

2018-07-27

Sha'ir tahir hamut "Diniy erkinlikni ilgiri sürüsh" yighinida amérikining b d t diki elchisi nikki xeyli xanim bilen birge. 2018-Yili 26- iyul. Washin'gton d. S., amérika.

Sha’ir tahir hamut “Diniy erkinlikni ilgiri sürüsh” yighinida amérikining b d t diki elchisi nikki xeyli xanim bilen birge. 2018-Yili 26- iyul. Washin’gton d. S., amérika.

 RFA

Amérikining b d t diki elchisi nikki xeyli xitayning Uyghurlargha qaratqan basturush siyasetlirini eyiblidi. Uningdin bashqa yighinigha qatnashqan wekiller yighidin kéyin élan qilghan birleshme bayanatida xitayni lagérlarni taqashqa chaqirdi.

Amérika amérika dölet ishlar ministirliqi chaqirghan tunji nöwetlik “Diniy erkinlikni ilgiri sürüsh ministir derijilikler yighini” 26-iyul kechqurun amérika paytexti washin’gtondiki “Irqiy qirghinchiliq” muzéyida xulasilendi.

Xulasilesh yighinda söz qilghuchilar arisida amérikining birleshken döletler teshkilatidiki bash elchisi nikki xeyli xanim, amérika dölet ishlar ministirliqining xelq’araliq diniy erkinlikke mes’ul alahide elchisi sam brownbek ependilermu bar idi.

Sam brownbek ependi aldi bilen yighin ishtirakchilirigha rehmet éytqandin kéyin, diniy basturush mewjut bolmighan bir dunya berpa qilishqa ümidwar ikenlikini bildürdi.

Yighin kün tertipi boyiche sözge chiqqan amérikining birleshken döletler teshkilatidiki bash elchisi nikki xeyli xanim aldi bilen amérikining sabiq xelq’araliq diniy erkinlikke mes’ul elchisi robért sippil ependimning 1999-yili tunji nöwetlik elchi bolush süpiti bilen b birma, xitay, iran, iraq we sudan qatarliq bir nechche döletni diniy erkinlikni ret qilghuchi döletler tizimlikige kirgüzgenlikini bayan qildi.

U mundaq dédi: “Elchi sippil eyni chaghda intayin muhim ehmiyetke ige bir mesilini otturigha qoyghan iken. Diniy basturush qilmishliri tüpeyli bu tizimlikke kirgüzülgen her bir dölet eyni chaghdiki we kelgüsidiki xewpsizlikke tehdit élip kelgüchiler idi. Ularning beziliri alliburun bizning közitishmiz astigha élin’ghan bolsimu, yene beziliri aridin nechche on yillar ötkende amérika qoshma shtatlirining dölet xewpsizlikige tehdit salidighan asasliq küchlerge aylinip qalghusi döletler idi. Bu yerde diniy erkinlikni boghidighan dölet bilen, tinchliq we eminlikke tehdit yaritidighan döletler bir biri bilen jipsiliship ketken idi.”

U sözi jeryanida diniy erkinlikning amérika tashqi siyasitidiki ornini sherhlidi we amérika qoshma shtatlirining b d t ning xizmet méxanizmini özgertip, diniy erkinlik we kishilik hoquq mesilisini ayrim sorunlardila emes, belki xewpsizlik kéngishidimu muzakire qilinidighan haletke keltürüsh üchün heriket qilghanliqini we netije qazan’ghanliqini bildürdi.

U toqunush we nizalar diniy erkinlik we kishilik hoquq depsendichilikini keltürüp chiqarmastin, eksiche kishilik hoquqni depsende qilishning toqunushlargha seweb bolidighanliqini alahide tekitlidi.

U mundaq dédi: “Bu ehwal diniy étiqad erkinliki depsende qilin’ghanda téximu éghir bolidu. Diniy étiqad erkinlikini ret qilish shu qeder weyran qilish xaraktérige ige ikenki, uningda hakimiyet özini ilahiy qudretning üstige qoyuwalghan bolidu. Amérikida diniy itqa erkinlikimizni öz ichige alghan barliq hoquqlirimiz hakimiyet chembirikining sirtida. Diniy erkinlik hoquqini ret qilishning özi, eng tipikleshken istibdatliqtur.”

U sözlep del mushu nuqtigha kelgende diniy erkinlik chekliniwatqan döletlerdin xitay, rusiye, nikaragu’a qatarliq döletlerni misal qilip ötti we xitayning Uyghurlargha qaratqan basturush siyasetlirini eyiblidi.

U mundaq dédi: “Xitay hökümiti minglighan-onminglighan Uyghur musulmanlirini öz hakimiyitige tehdit, dep qarap atalmish ‘qayta terbiyilesh lagérliri’ gha bend qildi. Xitay döliti Uyghurlar hayatining hemme qatlamlirighiche qol sozup, xudi bir parche maqalide déyilgendek, ‘mukemmel saqchi döliti berpa qildi’. Mutleq köp sandiki Uyghurlar yashaydighan bu ölkide ularning diniy we milliy kimliki xitay hökümiti teripidin pütünley dégüdek yoqitildi.”

Nikki xeyli xanim amérika dölet ishlar ministirliqi uyushturghan mezkur üch künlük yighin jeryanida xitayning Uyghurlargha qaratqan basturush siyasitini tilgha alghan yene bir yuqiri derijilik amérika emeldari.

26-Iyul amérika mu’awin prézidénti mayk pens ependimmu xitayning “Minglighan-onminglighan, belki milyonlighan Uyghurni atalmish qayaqta terbiyilesh lagérlirigha qalmighan” liqini küchlük rewishte otturigha qoyghan idi.

Yighinning xulase qismidiki mezkur pa’aliyetke qatnashqa Uyghur sha’ir tahir hamut bu yighin esnasidimu nikki xeyli xanim bilen körüshüp uningdin Uyghurlargha köngül bölüshni ötün’gen.

U aldinqi küni amérika mu’awin prézidénti mayk pens ependim bilen körüshkendimu Uyghurlarning derdini anglatqan idi.

Amérika amérika dölet ishlar ministirliqi chaqirghan tunji nöwetlik “Diniy erkinlikni ilgiri sürüsh yighini” 3 kün dawam qilip 26 iyul kechqurun resmiy ayaghlashti.

Yighin’gha dunyaning herqaysi jayliridin kelgen kishilik hoquq pa’aliyetchiliri, diniy basturush qilmishlirining qurbanliri, diniy we kishilik hoquq teshkilatlirining mes’ulliri qatnashqandin sirt, bir qisim döletlerning ministir derijilik erbablirimu ishtirak qildi.

Ular yighin axirida birleshme bayanatlarni élan qilip, diniy depsendichilik éghir bolghan bir qanche döletni basturush siyasetlirini toxtitishqa chaqirdi.

Ularning shu mezmundiki bir bayanati xitaygha qaritildi. Bayanatta xitaydiki Uyghur, tunggan, qazaq musulmanliri, tibet buddistliri, xristi’an we falun’gongchilarning öz diniy étiqadi seweblik éghir basturushlar we kemsitishlerge uchrawatqanliqi körsitildi.

Bayanatning köp qismida xitayning Uyghurlargha qarita ötkürleshtürgen basturush siyasetliri eyiblendi.

Bayanatta xitayda diniy étiqad erkinliki éghir derijide depsende qilinipla qalmay, meschitlerning chéqilip Uyghurlarning misli körülmigen derijide teqib astigha élin’ghanliqi, minglighan-onminglighan, belki milyonlighan Uyghurning jiddiy halda yasalghan lagér we türmilerge qamalghanliqi tilgha élindi.

Bayanatta mundaq déyildi: “Bu orunlarda ademlerning ölüwatqanliqigha a’it xewerlermu bar. Biz xitay hökümitini bu orunlargha mejburiy qamalghan barliq kishilerni derhal qoyup bérishke chaqirimiz.”

Bayanat axirida yene xitayning chérkawgha kirishni cheklep, yer asti chérkawliri we tibette ibadetxanilarni chaqqanliqi, “Injil”, “Qur’an” larni köydürgenliki körsitildi.

Bayanatta mundaq déyildi: “Biz xitay hökümitini öz qanuni we xelq’ara jem’iyetke kishilik hoquqni qoghdash xususida bergen wedilirige asasen barliq kishilerning diniy étiqad erkinlikini qoghdashqa we diniy guruppilarning kishilik hoquqlirini hörmet qilishqa küchlük rewishte chaqirimiz. Eger shundaq bolghandila bular xitayning eminliki we muqimliqni kapaletke ige qilipla qalmastin, qoshna ellerning eminlikinimu kapaletke ige qilidu.”

Yighin axirliship bayanatlar élan qilghandin kéyin, xitayning hökümet awazi bolghan “Yershari waqit géziti” bash maqale élan qilip, Uyghurlargha yürgüzülüwatqan lagér siyasitini aqlashqa urundi we bularning peqet atalmish “Diniy esebiylikning aldini élish üchün qurulghan diniy terbiyilesh institutliri” ikenlikini yazdi.

Halbuki közetküchiler hemde bu heqte ziyaritimizni qobul qilghan sabiq lagér mehbusliri xitay nöwette Uyghur rayonida kölemleshtürgen lagérlarni “Qayta terbiyilesh merkezliri” dep atashning intayin xata bolidighanliqi, buni “Türme” dep atashmu yénik bolup qalidighanliqini bildürüshken idi.jüme

Amérikining Mu’awin Prézidénti Mayk Pens Sha’ir Tahir Hamutni Qobul Qildi

2018-07-26
Sha'ir tahir hamut "Diniy erkinlikni ilgiri sürüsh" yighinida amérika mu'awin prézidénti mayk pens bilen birge. 2018-Yili 26- iyul. Washin'gton d. S., amérika.

Sha’ir tahir hamut “Diniy erkinlikni ilgiri sürüsh” yighinida amérika mu’awin prézidénti mayk pens bilen birge. 2018-Yili 26- iyul. Washin’gton d. S., amérika.

 RFA

Amérikining mu’awin prézidénti mayk pens “Diniy erkinlikni ilgiri sürüsh yighini” gha qatnishiwatqan bir qisim wekillerni ayrim qobul qilghan. Bularning arisida Uyghur wekil tahir hamutmu bar bolup, u mu’awin prézidént penske Uyghurlar nöwette duch kéliwatqan qiyin mesililer boyiche birqanche türlük telepni otturigha qoyghan.

Mu’awin prézidént mayk pens diniy erkinlikni ilgiri sürüsh yighinidiki nutqidimu Uyghurlarni alahide tilgha alghan idi.

24-Iyuldin buyan amérika dölet ishlar ministirlikide chaqiriliwatqan diniy erkinlikni ilgiri sürüsh yighini 3-künige kelgende Uyghur mesilisi yenimu küchlük rewishte otturigha qoyuldi.

Yighinning chüshtin burunqi qismi ayaghlishish aldida yighin’gha qedem teshrip qilghan amérikining mu’awin prézidéntni mayk pens yighin keypiyatini téximu yuqiri pellige kötürdi.

Diniy erkilikning dunyaning herqaysi jaylirida oxshimighan derijide depsendichilikke uchrawatqanliqini sanap ötken mu’awin prézidént mayk pens diniy erkinlikni depsende qilish qilmishlirining xitayda barghanche kölemliship we éghirliship bériwatqanliqini sözlep ötkende Uyghurlarni alahide tilgha aldi.

U mundaq dédi: “Xitayda bashqa diniy guruppilar bilen bir qatarda buddistlar, musulmanlar we xristi’anlar da’im hujumgha uchrap keldi. Échinishliq yéri, hazir biz bu sözlerni qiliwatqan demlerde béyjing da’iriliri minglighan, onminglighan, belki milyonlighan Uyghur musulmanlirini atalmish ‘qayta terbiyilesh lagérliri’ da qamap turmaqta. Ular u yerde izchil halda özining diniy étiqadi we milliy kimlikini eyiblesh meqset qilin’ghan idiye özgertishke mejburlanmaqta.”

Yighinning dölet ishlar ministirlikide échilghan axirqi bölikidiki yene bir yarqin nuqta bolsa amérikining mu’awin prézidénti mayk pens we dölet ishlar ministiri mayk pompiyoning yighin wekilliridin 10 kishini tallap ayrim qobul qilishi boldi.

Bularning arisida mezkur yighin we uninggha yandash ötküzülgen her türlük pa’aliyetchilerge 4 kündin buyan izchil ishtirak qiliwatqan Uyghur sha’ir tahir hamutmu bar idi.

Mayk pens we mayk pompiyo bilen bolghan uchrishish heqqide toxtalghan tahir hamut, özining bu pursettin paydilinip amérikining mu’awin prézidénti mayk penske 3 türlük telepni otturigha qoyghanliqini bildürdi.

Tahir hamut néme üchün öz teleplirini yuqiriqi üch nuqtighila yighinchaqlighanliqidiki seweblerni nöwettiki emeliy shert-shara’it we bu nöwetlik yighindin alghan tejribisige baghlap chüshendürdi.

Tahir hamutning éytishiche, yighin wekillirini ayrim-ayrim qobul qilish ayaghlashqandin kéyin, mu’awin prézidént mayk pens amérikining da’im heqqaniyet terepte turidighanliqini bildürgen.

Amérika dölet ishlar ministirliqi uyushturghan diniy erkinlikini ilgiri sürüsh yighini 26-iyul kechqurun amérika paytexti washin’gton’gha jaylashqan “Irqiy qirghinchiliq muzéyi” diki pa’aliyetler bilen xulasilinidu.

Yighin amérika dölet ministirlikide resmiy échilishtin burun yighin’gha munasiwetlik deslepki pa’aliyetlermu mezkur muzéyda bashlighan idi.

“Irqiy qirghinchiliq muzéyi” 1940-yillirida natsistlar gérmaniyesining ziyankeshlikige uchrighan we bu jeryanda qirghin qilin’ghan yehudiylarning paji’esi bash téma qilin’ghan muzéy.

Muzéydiki pa’aliyet béshida sözge chiqqan amérika dölet ishlar ministirliqining xelq’ara diniy erkinlikke mes’ul alahide elchisi sam brownbek bu yighinni uyushturushtiki meqsetning dunyada yene mushundaq chong tiptiki irqiy qirghinchiliq yüz bérip qélishining aldini élish ikenlikini alahide tekitligen.

 jüme

Bir xitay tetqiqatchining lagér heqqidiki étirapi: “Xatalashqan, xatalashmighanlarnimu terbiyilesh – weziyetning éhtiyaji idi”

2018-07-23
Kishilik hoquq weziyiti közetküchisi, jang shawn isimlik aliy mektep oqughuchisi twitérda xoten laskuydiki yighiwélish lagéri dep körsetken xeritisi.

Kishilik hoquq weziyiti közetküchisi, jang shawn isimlik aliy mektep oqughuchisi twitérda xoten laskuydiki yighiwélish lagéri dep körsetken xeritisi.

 Social Media/Shown Zhang

Xitayning chongching shehiridiki wéypu tetqiqat merkizining uchur ambirida saqlan’ghan “Bash nishanni chöridep esebiylikni tügitish – terbiyilep özgertish” mawzuluq doklatta, Uyghur rayonida nöwette mewjut bolup turuwatqan yighiwélish lagérlirining néme üchün tesis qilin’ghanliqi heqqide melumatlar bérilgen. Uyghur aptonom rayonluq partiye mektipining bir tetqiqatchisi teripidin hazirlan’ghan bu doklatta, ochuq halda, “Yighiwélish lagérliri” da yénik xataliq ötküzgen we hetta xatalashmighanlarningmu yighiwélin’ghanliqi, buning bolsa bir weziyetning teqezzasi ikenliki tilgha élin’ghan. Töwende muxbirimiz shöhret hoshurning bu heqte teyyarlighan programmisi diqqitinglarda bolidu.

Xitay da’iriliri ta hazirgha qeder Uyghur rayonida yépiq terbiye lagérlirining mewjutluqini resmiy yosunda étirap qilghini yoq؛ xitayning qazaqistandiki bash elchisi bu yilning béshida Uyghur rayonidiki yépiq terbiye lagérliri heqqide muxbirlarning so’aligha duch kelgende, Uyghur rayonida mundaq bir ehwalning yoqluqini bayan qilghan؛ u yene muxbirlarning bu heqtiki so’alini qopalliq bilen ret qilip lagérlar heqqide, bu heqte uchur tarqatqan amérikining s n n téléwiziyesidin sorashni buyrughan. Emma xitayning tor uchur ambarlirida saqlinip turuwatqan bezi höjjetlik matériyallar, mezkur lagérlarning mewjutluqini delillep turmaqta. Xitayning chongching shehiridiki wéypu tetqiqat merkizide bultur 6‏-ayda élan qilin’ghan we hazirghiche torda körülüp turuwatqan bir atalmish ilmiy doklatta, Uyghur rayonidiki “Yighiwélish lagérliri” ning mewjutluqi ashkara étirap qilin’ghan. “Bash nishanni chöridep esebiylikni tügitish we terbiyilep özgertish” mawzuluq bu doklatta, lagérlarning néme üchün tesis qilin’ghanliqini we yépiq terbiye xizmitidiki qiyinchiliq hem nuqsanlar tilgha élin’ghan we yépiq terbiyini terbiye qandaq élip bérish heqqide yol körsitilgen.

Uyghur rayonidiki bezi saqchi orunlirimu, rayonda yépiq terbiye lagérlirining mewjutluqini qet’iy türde inkar qilghan idi.

Mezkur doklatning kirish sözide Uyghur rayonida yéqinqi yillardin béri “Arqa-arqidin térrorluq-zorawanliq weqeliri” yüz bergenliki؛ bu weqeni sadir qilghanlar arisida “Diniy esebiylikning tesirige uchrimighanlarning yoqluqi” ni eskertilip ötülgen, arqidin Uyghur rayonida “Diniy esebiylikning chongqur singgenliki we omumyüzlük yamrighanliqi”, bu sewebtin “Xitayning dölet bixeterlikige éghir tehdit shekillendürgenliki” tilgha élin’ghan. Doklatta déyilishiche, xitay dölet re’isi shi jinping Uyghur rayonini közdin kechürgen chéghida Uyghur rayonidiki térrorluqning heriket menbesi bölgünchilik, idiyiwi menbesi bolsa diniy esebiylik ikenliki we shuningdek esebiylikni yoqitish heqqide yolyoruq bergen. Doklattin melum bolushiche, lagérlar shi jinpingning mezkur yolyoruqidin kéyin tesis qilin’ghan.

Ürümchidiki bir saqchi xadimi hetta, özining “Terbiyilesh merkezliri” dégen bu atalghuni tunji qétim anglawatqanliqini tilgha alghan idi.

Mezkur doklatta, Uyghur rayonida yéqinqi yillardin béri térrorluqqa zerbe bérishte jazalash we terbiyeleshtin ibaret ikki yol teng méngilghanliqi, zerbe bérish yolida közge körünerlik netije qazinilghan bolsimu, emma terbiyilesh jehette yéterlik netije qazinilmighanliqi؛ diniy esebiylikning singish we yamrishining yenila dawam qiliwatqanliqi bayan qilin’ghan. Doklatta Uyghur rayoni we rayon xelqi isharet qilinip: “Diniy esebiylikning éghir tesirige uchrighan shinjangda esebiylikning uruqi, tupriqi we baziri yenila mewjut” déyilgen.

Doklatta yene qattiq zerbe bérish dolqunlirida térrorluq we zorawanliq bilen shughullan’ghan we uninggha chétilghanlargha omumyüzlük zerbe bérilip bolun’ghan bolsimu, lékin ularning a’ile-tawabatlirining qorsiqida ghumi barliqi, ularning a’ile ezaliri bérilgen jazaning heqliqliqini idiye jehettin qobul qilalmaywatqanliqi we hökümetke düshmenlik neziride qarawatqanliqi ؛ shunga ularning idiyesining özgertilishi zörürlüki tilgha élin’ghan.

Doklatta, yépiq terbiye herikitining ötken yil 6-aydiki mezgili közde tutulup؛ yighiwélish lagérlirida qanun’gha yénik xilapliq qilghan, hetta qilmishi téxi jinayet shekillendürmigen kishilerningmu we jazalinip bolun’ghanlarning a’ile-tawabatliriningmu yighiwélin’ghanliqi we bundaq qilishning weziyetning teqezzasi ikenliki hem del waqtida bolghanliqi bayan qilin’ghan.

Amérika hökümiti aldinqi ayda xitayning nechche yüzming Uyghurni lagérgha soliwalghanliqini eyibligen we alaqidar emeldarlarni magnétskiy qanuni boyiche jazalashni oylishidighanliqini bayan qilghan idi. Xitay tashqi ishlar bayanatchisi bu eyibleshke qarita inkasidimu “Asassiz gepler” déyish arqiliq rayonda yighiwélish lagérlirining mewjutluqini boynigha almighan idi.

Yépiq terbiye lagérlirining mewjutluqi étirap qilin’ghan mezkur doklat élan qilin’ghan tor bettiki chüshendürüshtin melum bolushiche, doklatni élan qilghan wéypu tetqiqat orni xitay döletlik pen-téxnika axbarat tetqiqat ornining tarmiqi iken. Doklat Uyghur rayonluq partiye mektipining tetqiqatchisi chyu yüen yüen teripidin teyyarlan’ghan. shöhret hoshur

10-Nöwetlik “Dunya sherqiy türkistanliq qérindashlar uchrishishi” da milliy birlik tekitlendi

2018-07-25
10-Nöwetlik dunya sherqiy türkistanliqlar qérindashliq uchrishishi yighinidin bir körünüsh. 2018-Yili 25- iyul. Istanbul, türkiye.

10-Nöwetlik dunya sherqiy türkistanliqlar qérindashliq uchrishishi yighinidin bir körünüsh. 2018-Yili 25- iyul. Istanbul, türkiye.

 RFA/Arslan

Sherqiy türkistan ma’arip we hemkarliq jem’iyiti teripidin uyushturulghan 10-nöwetlik “Dunya sherqiy türkistanliq qérindashlar uchrishishi” yighini 22-iyul küni istanbulda bashlandi. Mezkur pa’aliyetning échilish murasimida milliy birlik mesilisi alahide tekitlendi.

Igilishimizche, bu pa’aliyet 23-iyuldin 26-iyulghiche 4 kün dawam qilidiken. Bu pa’aliyetke dunyaning her qaysi jayliridin kelgen Uyghur teshkilatlirining rehberliri, tetqiqatchilar, pa’aliyetchiler, yazghuchilar, ziyaliylar we ölimalar bolup, 150 din artuq kishi qatnashti.

Mezkur pa’aliyetke “Sherqiy türkistan milliy birlik shurasi” dep nam bérilgen bolup 4 kün jeryanida “Milliy kimlik we milliy birlikning ehmiyiti”, “Xitayning sherqiy türkistanda yürgüzüwatqan siyasitining arqa körünüshi”, “Xitayning istratégiye kéngeymichiliki we sherqiy türkistan mesilisi nuqti’inezerdin dunya weziyitige qarash”, “Sherqiy türkistan milliy dawasidiki hemkarliq we özgermes prinsiplar” qatarliq témilarda ilmiy maqaliler oqup ötilidiken. Yighin jeryanida her bir téma üstide ortaq muzakire élip bérilip, so’al-jawap shekilde munazire qanat yayidiken, pikir-teklipler otturigha qoyulidiken.

Pa’aliyetning birinchi künide “Sherqiy türkistan milliy birlik shurasi (kéngishi)” dégen témida söz qilghan sherqiy türkistan ma’arip we hemkarliq jem’iyitining re’isi hidayetulla oghuzxan nöwette milliy birlikning tolimu muhimliqini tekitlidi.

Yighinda yene musteqil tetqiqatchi doktor abduraxman qeshqerli ependi milliy kimlik we milliy birlikning ehmiyiti toghrisida toxtilip, milliy birlikni qandaq shekillendürüsh toghrisida bir qanche türlük qarashlirini otturigha qoyup ötti.

U sözide milliy birlik mesiliside siyasiy yétekchilerning aldi bilen milletning iradisige wekillik qilishi we siyasiy meydandiki özgermes prinsiplargha qattiq emel lazimliqini, muhajirettiki weten dawasi mesiliside siyasiy pa’aliyet sistémisining choqum qa’ide-tüzüm basquchigha qedem qoyushining zörürlükini tekitlidi.

Doktor abduraxman qeshqerli ependi sözide yene milliy birlik shekillendürüshte aldi bilen siyasiy-idiye birliki shekillendürüsh kéreklikini, milliy birlikni hasil qilish üchün milletke wekillik qilidighan saghlam idiye terbiyisi, axbarat we bixeterlik terbiyisi, teshkili tüzüm terbiyisi, organ we kolléktip ichide heriket qilish aditini yétildürüsh kéreklikini otturigha qoydi.

Doktor abduraxman qeshqerli ependi mundaq dédi: “Oyghinish shertlirini hazirlash üchün idiyeni islah qilish kérek. Mustemlikidin qutulush üchün aldi bilen mustemlikini qobul qilish éngidin üzül-késil qutulush lazim. Uyghurlar hazirghiche özlirining mustemlike ichide yashawatqanliqini toluq étirap qilmaywatidu yaki mustemlike idiyisini birdek ret qilmaywatidu. Shu sewebtin bizde millet xaraktérlik mejburiyet we mes’uliyet éngi shekillenmeywatidu.”

U sözining axirida yene munularni tekitlidi: “Alimlar, siyasiyonlar, baylar, siyasiy aktiplar we küreshchiler özgermes siyasiy prinsip asasida qattiq intizam ichide birleshkende andin bir milliy topluqni yaki döletni qurghili bolidu. Teshkillik küch arqiliq bésiwélin’ghan zéminni peqetla teshkillik milliy birlik küchi arqiliqla qayturup alghili bolidighanliqini untumasliq kérek.”

Bügünki yighinda yene “Sherqiy türkistan milliy iqtisad fondining tesis qilinishi”, “Sherqiy türkistan milliy birlik kéngishi”, “Sherqiy türkistan dawasining kelgüsi üchün yash ewladlarni yétishtürüsh komitétining qurulushi” dégen témilarda doklatlar oqup ötüldi. Neq meydandin igilishimizche, mezkur pa’aliyetning axirida bu heqte élin’ghan qararlar we 4 künlük yighinning xulase doklati élan qilinidiken.

Yighinning kéyinki bölümliride yene sherqiy türkistan mesilisi boyiche herqaysi Uyghur teshkilatlirining chüshenche we pilanliri otturigha qoyulidiken.

Biz mezkur yighin’gha qatnishiwatqan dunya Uyghur qurultiyining gérmaniyede turushluq wekili esqerjan bilen söhbet ötküzduq. U özining bu qétimqi istanbulda chaqirilghan “Dunya sherqiy türkistanliq qérindashlar uchrishishi” din alghan tesiratlirini bayan qildi.arslan

Diniy erkinlikni ilgiri sürüsh yighinida Uyghurlargha alahide orun bérildi

2018-07-24
Uyghur ziyaliysi, sha'ir tahir hamut amérika dölet ishlar ministirliki xelq'ara diniy erkinlikke mes'ul alahide elchisi sam brownbek bilen birge. 2018-Yili 24-iyul. Washin'gton d.S., amérika.

Uyghur ziyaliysi, sha’ir tahir hamut amérika dölet ishlar ministirliki xelq’ara diniy erkinlikke mes’ul alahide elchisi sam brownbek bilen birge. 2018-Yili 24-iyul. Washin’gton d.S., amérika.

 RFA/Jume
Diniy erkinlikni ilgiri sürüsh yighinida söz qilghan amérika dölet ishlar ministirliqi xelq’ara diniy erkinlikke mes’ul alahide elchisi sam brownbek xitayning Uyghurlargha qaratqan basturush siyasitidin qattiq endishilen’genlikini bildürdi. Yighin’gha teklip qilin’ghan Uyghur ziyaliysi, sha’ir tahir hamut xelq’ara jem’iyetni Uyghur mesilige yéqindin köngül bölüshke we ularning öz teqdirini özi belgilesh hoquqini qollashqa chaqirdi.

24-Iyuldin 26-iyulghiche, amérika dölet ishlar ministirlikide 3 kün ötküzülidighan diniy erkinlikni ilgiri sürüsh yighini 24-iyul seherde bashlandi.

Yighinning échilish murasimida söz qilghan amérika dölet ishlar ministirliqi xelq’ara diniy erkinlikke mes’ul alahide elchisi sam brownbek öz nutqida dunyada diniy erkinlikning her xil derijide cheklimige, depsendichiliklerge uchrawatqanliqini, hetta bezi hallarda kishilerning diniy étiqadi seweblik wehshiylikke, zulumgha we öltürüsh xewpige duch kéliwatqanliqi bayan qilghandin kéyin, diniy erkinlik depsende qiliniwatqan döletlerni sanap ötkende xitayda lagérlargha bend qilin’ghan Uyghurlarni tilgha aldi.

U mundaq dédi: “Xitayda zor sandiki Uyghur musulmanliri qayaqta terbiyilesh lagérlirigha yollandi. Tibet buddistliri öz étiqadi boyiche yashashta körünerlik cheklimilerge uchridi. Xristi’an popliri türmilerge tashlandi.”

U dunyaning herqandaq bir yéride diniy étiqad erkinliki cheklimige uchraydiken, buning tinchliq, asayishliq we muqimliqqa tehdit yaritidighanliqini, diniy étiqad erkinlikining dunyada éghir depsende qiliniwatqanliqini, shunga buninggha choqum xatime bérish lazimliqini küchlük rewishte otturigha qoydi.

Bu nöwetlik yighin’gha dunyaning her qaysi jayliridin kelgen dölet erbabliri, xelq’ara kishilik hoquq teshkilatlirining wekilliri, diniy rehberler, kishilik hoquq pa’aliyetchiliridin bashqa diniy étiqad erkinliki depsendichilikke uchrighan kishiler we étnik topluqlarning 20 nechche neper wekili öz xelqlirige wakaliten sözleshke teklip qilin’ghan.

Nöwette amérikida panahliniwatqan Uyghur ziyaliysi, sha’ir tahir hamut mezkur yighin’gha Uyghurlargha wakaliten alahide teklip qilin’ghan idi.

Alahide elchi sam brownbek yighinda sözleshke teklip qilin’ghan méhmanlarni tonushturghanda, yighinda bashta sözleydighan ikki kishining biri tahir hamut ikenlikini bildürgendin kéyin, Uyghurlar nöwette yoluquwatqan atalmish qayta terbiyilesh lagérliri mesilisini alahide tilgha aldi we buning ademni tolimu biseremjan qilidighan hadise ikenlikini tekitlidi.

U mundaq dédi: “Biz xitay hökümitining Uyghur musulmanliri we tibet buddistlirigha qarita uzundin buyan dawamlashturup kéliwatqan basturush qilmishliridin chongqur endishilenduq. Bolupmu xitay hökümitining yéqindin buyan Uyghurlar we bashqa az sanliq guruppilarni basturushni téximu ötkürleshtürgenlikige a’it doklatlardin bekmu biseremjan bolduq. Minglighan onminglighan Uyghur we bashqa musulmanlarning ‘siyasiy jehettin qayta terbiyilesh’ dep perdazlinip jiddiy yasalghan tutup turush orunliridin tartip we türmilergiche qamalghanliqi, bularning misali. Bu lagérlargha qamalghan Uyghurlarning hemmisi dégüdek uruq-tughqanliri bilen alaqisi üzülgen, ular héchqandaq, sot we qanuniy tertiplerdin mehrum halda qerelsiz qamalghan. Bu lagérlar heqqide bizge kelgen xewerler wehimilik bolup ademning wujudini titritidu.”

Yighining küntertipi boyiche, échilish murasimidin kéyinla xitayda ziyankeshlikke uchrawatqan diniy topluqlardin xristi’an we musulmanlarning wekilliri birinchi nöwette sözge teklip qilindi. Aldi bilen sözge chiqqan jeymiy paw xanim öz éri xitayda missi’onérliq qilish jeryanida tartqan xorluqlarni we uning axiri 7 yilliq qamaqqa höküm qilin’ghanliqini bayan qildi.

Uning axiridin tahir hamut sehnige chiqip, özi we özi tewe milliy topluq-Uyghurlarning kimlikini qisqiche bayan qilip ötkendin kéyin, xitay kommunistliri 1949-yilidin buyan Uyghurlargha salghan zulumlar heqqide toxtaldi.

Tahir hamut sözlep bolghandin kéyin yighin öz kün tertipi boyiche dawam qildi. Chüshlük dem élish esnasida ziyaritimizni qobul qilghan tahir hamut yighin tesirati heqqide toxtaldi we uning nutqidin kéyin Uyghurlar heqqide so’al sorighuchilarning köp bolghanliqini bayan qildi.

Bügünki yighinda alahide diqqetni chékidin bir nuqtida bolsa, diniy erkinkin ilgiri sorush témisidiki xelq’araliq bu yighinda sözge teklip qilin’ghuchilarning köplükige qarimay, Uyghurlar mesilisining alahide tilgha élinishini we Uyghur wekilge bashta orun bérilishi idi.

Bu heqte öz qarashlirini otturigha qoyghan tahir hamut buni Uyghur mesilisining texirsizliki we uning amérika hökümiti aldidiki ornigha baghlap chüshendürdi.

Diniy erkinlikni ilgiri sürüsh yighini 24-iyuldin 26 iyulghiche amérika dölet ishlar ministirlikide ötküzülidighan bolsimu, yighin bashlinishtin burunqi yandash pa’aliyetler 23-iyulda bashlinip qolgha idi.

Yighin ishtirakchiliri 23-iyul amérika paytexti washin’gtondiki “Irqiy qirghinchiliq” moziyi qatarliq jaylarni ziyaret qildi.

“Irqiy qirghinchiliq moziyi” 1940-yillarda natsistlar gérmaniyesining ziyankeshlikige uchrighan we bu jeryanda qirghin qilin’ghan yehudiylarning paji’esi bash téma qilin’ghan moziyi.

Tahir hamutning bildürüshiche, moziyidiki pa’aliyet béshida sözge chiqqan alahide elchi sam brownbek bu nöwetlik yighinni uyushturushtiki meqsetning dunyada yene mushundaq chong tiptiki irqiy qirghinchiliq yüz bérip qélishining aldini élish ikenlikini alahide tekitligen.jüme

Tibet Ayal Yazghuchi Wo’ésérning Qelimide Ipadilen’gen Uyghurlardiki Milliy Kimlik Tuyghusi

2018-07-25
Ilham toxti ependi tutulup kétishtin ikki kün ilgiri, tibet ayal yazghuchisi wo'eser ilham toxti ependining öyige yoqlap kelgende chüshken xatire süret. Soldin onggha: ilham toxti, ilham toxtining xanimi güzelnur we wo'eser xanim. 2014-Yili 13-yanwar, béyjing.

Ilham toxti ependi tutulup kétishtin ikki kün ilgiri, tibet ayal yazghuchisi wo’eser ilham toxti ependining öyige yoqlap kelgende chüshken xatire süret. Soldin onggha: ilham toxti, ilham toxtining xanimi güzelnur we wo’eser xanim. 2014-Yili 13-yanwar, béyjing.

 RFA/Méhriban

Béyjingdiki tibet yazghuchisi wo’ésér xanimning “Bir tibetlik eyni yilliri körgen shinjang” namliq yürüshlük ziyaret xatirisining 5-qismi, yeni “Xotendiki shinxu’a kitabxanisida men körgen kitablar” namliq yazma ötken hepte radiyomiz xitay bölümide élan qilindi.

Wo’ésér xanimning ziyaret xatirisining bu qismida ipadilen’gen Uyghurlarning öz milliy kimlikini qoghdash rohi we aptorning Uyghurlargha bolghan hésdashliqi, Uyghurlar bilen tibetler nöwette yüzliniwatqan ijtima’iy ré’alliq heqqidiki sélishturmilar yene bir qétim oqurmenlerning diqqitini qozghidi.

Wo’ésér xanim ziyaret xatirisining bu qismida eyni yilliri xotende bolghan sayahitide özige eng chongqur tesir qaldurghan ishlarni tilgha alidu. U Uyghur seperdishi daniyar bilen xotendiki kitab dukinida körgen Uyghurche kitablarni we ularning mutleq köp qismining tarix we Uyghur meshhurlirigha a’it kitablar ikenlikini esleydu. Seperdishi daniyarning Uyghur tarixigha a’it her bir kitabni özige estayidilliq bilen birmu-bir chüshendürgen ehwallarni eslime qilidu.

U mundaq dep yazidu: “Men xoten shehirini estin chiqarmaymen. Elwette, bu sheher hazir jenubiy Uyghur diyarida men körgen bashqa sheherlerge oxshashla özige xas alahidiliklirini yoqatqan sheherlerning biri bolup qaldi. Yiraqtin qarisingiz sheherning otturisidiki meydanda qed kötürüp turghan tumaq kiygen Uyghur déhqanning heykili alahide közge chéliqidu. Heykelge yiraq bolmighan jayda ajayip chong bir élan taxtisi bar. Qizil bayraqlar arqa körünüsh qilin’ghan taxtigha Uyghurche we xitayche xetler bilen ‘milletler ittipaqliqi bayriqini égiz kötürüp, döletning bir pütünlükini qoghdayli, milliy bölgünchilikke qarshi turayli!’ dégen sho’arlar yézilghan iken. Bu élan taxtisida yene mawzidong, déng shyawping we jyang zémin qatarliq xitay dölet rehberlirining tebessum qilip turghan yoghan resimi, ularning qarshisida chawak chélip turghan bir top yash Uyghur qiz-yigitlirining naxsha éytiwatqan körünüshi bar idi. Emma manga xotenni eslitishke seweb bolghan körünüshler bular emes, belki xoten shehiridiki shinxu’a kitabxanisi. Kitapxanining 1-qewitide Uyghurche kitablar bar iken. Daniyar manga Uyghurche kitablarning mezmunini sewrchanliq bilen birmu-bir chüshendürdi. Kitablarning zor köp qismi tarix-tezkiriler iken, ularda Uyghurlar tarixidiki meshhur zatlardin peylasoplar, sen’etkarlar, sha’irlar we milliy qehrimanlar tonushturuluptu. Halbuki, kitabning köp qismi yenila sha’irlar we klassik ediblerning eserliri idi. Qarighanda, bu millet klassik sha’irlarni özining qimmetlik bayliqi dep bilidighandek qilatti.”

Wo’ésér xanim yene daniyarning chüshendürüshi arqiliq xotendiki shinxwa kitabxanisida Uyghurche neshr qilin’ghan tarixqa a’it kitablar arisida Uyghurlarning yéqinqi zaman tarixidiki milliy inqilapliri heqqidiki kitablar we özi ilgiri oqughan chet’ellik ékispéditsiyechilerning Uyghur diyari heqqide yézilghan tekshürüsh doklatlirining Uyghurche terjimisi barliqini bildürüp, öz tesiratini mundaq bayan qilidu:

“Men daniyarning birmu-bir inchike chüshendürüshi jeryanida tunji qétim ‘üch wilayet inqilabi’ din xewer taptim. Daniyarning bayanliri ili inqilabi heqqide maw zédong teripidin békitilgen’üch wilayet inqilabi junggo xelqining démokratik inqilabining bir qismi’ dégen uqumni kallamdin öchürüwetken idi. Bu yerde men yene ilgiri özüm oqughan kitablardin steyinning ‘qumgha kömülgen xoten xarabiliri’, shiwétsiyelik ékispéditsiyechi gunnar yaringning ‘qeshqerge qayta seper’ namliq kitablarnimu kördüm. Elwette, men ular üchün éytqanda, yat bir adem idim, shunga men ulargha a’it bu tarixlarning heqiqitini bilmeymen depla jawab bérimen. Emma ular bu xil tarixlarni her waqit inchikilik bilen sürüshtüridu, öz milliti heqqidiki heqiqiy tarixini bilishke qiziqidu.”

Yéqindin buyan feysbok qatarliq ijtima’iy taratqularda Uyghur diyarida dawamlishiwatqan “Qayta terbiyilesh merkezliri” namidiki jaza lagérlirigha qamalghan uruq-tughqanlirini melum qilish herikiti qozghighan we köpligen xelq’ara taratqularning ziyaritini qobul qilip özining ata-anisi we bashqa Uyghurlarning bu xil jaza lagérlirigha qamalghanliqi heqqide melumat bergen finlandiyediki xalmurat Uyghur ependi ziyaritimizni qobul qilip, mezkur ziyaret xatirisi heqqide öz qarashlirini bayan qildi.

Xalmurat ependining bildürüshiche, wo’ésér bir tibet yazghuchisi bolush süpiti bilen mezkur ziyaret xatiriside Uyghurlar bilen tibetler yüzliniwatqan nöwettiki siyasiy we ijtima’iy ré’alliqni sélishturghan.

Xalmurat ependining qarishiche, mezkur eserning xotendiki kitab dukini heqqidiki bu qismida tibet millitidin bolghan yazghuchi wo’ésér kitab dukinida Uyghur klassiklirining eserliri, Uyghur tarixi we tarixtiki meshhur Uyghur shexsliri, Uyghurlarning tarixiy qehrimanlirigha béghishlan’ghan kitablarning u qeder köplüki we bu xil kitablarning Uyghurlar eng söyüp oquydighan kitablar ikenlikini inchike bayan qilish arqiliq Uyghurlarning ewlatmu-ewlat öz milliy kimlikini saqlap qélish üchün tirishchanliq körsitiwatqan milliy rohini yorutup bérishke tirishqan.

Xalmurat ependi wo’ésérning 2003-yili Uyghur diyarida qilghan sepiri heqqide yazghan bu ziyaret xatiriside tilgha élin’ghinidek öziningmu Uyghur tarixidiki abduxaliq Uyghur, abduréhim ötkürge oxshash wetenperwer sha’ir we yazghuchilarning eserliridin chongqur meniwi ozuq alghanliqini bildürdi.

Melumki, tibetlerning milliy kimlikini qoghdash témisidiki edebiy yazmiliri we teshebbusliri bilen xitay hökümitining üzlüksiz teqib qilishigha uchrap kelgen we xelq’arada tonulghan tibet yazghuchisi wo’ésér xanim türmidiki Uyghur ziyaliysi ilham toxtining yéqin dostliridin biri. Ilham toxti tutqun qilin’ghandin kéyin wo’ésér xanim we uning éri wang lishyung ependi xitayda ilham toxtini türmidin qoyup bérishni telep qilish herikitini qozghighan idi.

Xalmurat ependining qarishiche, wo’ésérning ziyaret xatiriside tilgha élin’ghan daniyar isimlik Uyghur seperdishi xitay da’iriliri teripidin “Milliy bölgünchilik” bilen eyiplinip muddetsiz qamaqqa höküm qilin’ghan meshhur Uyghur ziyaliysi ilham toxtigha simwol qilin’ghan iken. Uning bu esiride 2003-yili özi bilen seper qilghan dosti ilham toxti xitay türmisige mehkum qilinip, 1 milyondin artuq Uyghur jaza lagérlirigha qamalghan, xitay hökümiti Uyghurlarning özige xas milliy kimlikini xitaylashturushqa urunuwatqan bügünki weziyette élan qilinishida aptorning ilham toxtigha bolghan séghinishi we tibetler bilen teqdirdash bolghan Uyghurlargha bolghan hésdashliqini bildürgen iken.méhriban

Uyghur Diyaridiki Atalmish “Téxnik Terbiyelesh Merkezliri” ning “Yighiwélish lagérliri” Ikenliki Tekitlenmekte

2018-07-20
Melum "Yighiwélish lagéri" aldida pos turuwatqan xitay saqchi.

Melum “Yighiwélish lagéri” aldida pos turuwatqan xitay saqchi.

 BBC

Xitay hökümitining Uyghur élide “Yépiq terbiye lagérliri” ni berpa qilip, bir milyondin artuq kishini bu orunlargha solash arqiliq, 21-esirdiki eng éghir kishilik hoquq depsendichiliki yürgüzüwatqanliqi xelq’arada  eyiblinip, bu xil”Yépiq terbiye lagérliri”ning Uyghur diyaridiki orunliri ashkariliniwatqan mezgilde,xitayning hökümet taratqulirida Uyghur aptonom rayonida yéqinqi birnechche yilda her qaysi wilayet -nahiyilerde “Yötkep ishqa orunlashturush boyiche kolléktip terbiyilesh”arqiliq zor bir türküm “Yuqiri maharetlik téxnik ishchilar terbiyeliniwatqan”liqi heqqidiki xewerler bérilishke bashlidi.

Xitayning tengritagh torining 19-iyul élan qilghan ” Shinjangda 35 orunda yuqiri maharetlik téxnik terbiyelesh merkezliri quruldi”serlewhilik xitayche xeweride, ilgiriki téxnik ishchilar mektepliri asasida yéngidin yene bir türküm téxnik terbiyelesh merkezliri qurulup, Uyghur aptonom rayoni teweside jem’iy 35 orunda “Téxnika terbiyelesh merkezliri”qurulghanliqi, 2017- yilning axirighiche pütkül aptonom rayon boyiche 545 ming yuqiri maharetlik téxnik ishchilar ” Terbiyelen’genliki”xewer qilindi.

Birnechche kündin buyan bu xil xewerler yene herqaysi wilayet we nahiyelerning hökümet tor béketliridimu bérilishke bashlighan bolup, aqsu axbarat torining 19-iyuldiki xewiride, 2018-yilning aldinqi yérimida peqet aqsu wilayitidinla 37 ming ademning türlük maharet boyiche terbiyelen’genliki xewer qilindi.

Chet’ellerdiki bir qisim tetqiqatchilar, Uyghur diyaridiki “Yépiq terbiyelesh lagérliri”heqqide shahitlar bergen melumatlargha asasen, xitay hökümitining Uyghur élide bir milyondin artuq ademni “Yépiq terbiye lagérlirigha solighanliqi”ni ilgiri sürüp, xitay hökümitining pütkül bir milletni qaytidin özgertip yasash qurulushi élip bériwatqanliqini bildürgen. Kishilik hoquq organliri we gherb démokratik hökümetliri buni,” Uyghurlar üstidin yürgüzülüwatqan pütkül milletni jazalash siyasiti”dep qattiq tenqitlewatqan idi.

Kanadadiki qanun kespidiki tetqiqatchi oqughuchi, shown jang ependi , chet’ellerdiki Uyghur weziyiti tetqiqatchilirining ” Jaz lagérliri”heqqidiki tetqiqat doklatliri we Uyghur aptonom rayonluq hökümet da’irilirining özliri élan qilghan qurulush höddigerlik élanliri qatarliq köp xil menbelerge tayinip, da’irilerning Uyghur diyarida yéqinda kéngeytip qurghan “Qayta terbiyilesh merkezliri”namidiki jaz lagérlirining ornini éniqlap chiqqan.  U éniqlighan ” Jaz lagérliri”ning tarqilish orni heqqidiki melumatlar xelq’ara taratqularda élan qilin’ghandin kéyin jiddi munazire qozghighan idi.

Radiyomiz ziyaritini qobul qilghan shown jang ependining qarishiche , xitay taratqulirida élan qilin’ghan bu xil xewerler Uyghur rayonida qurulghan ” Qayta terbiyilesh”, “Téxnikiliq terbiyelesh”dégendek türlük namlar bilen atilip kéliwatqan “Jaza lagérliri”ning mewjutluqini xitay hökümet da’irilirining özining hökümet taratqulirida delillep bérishi déyishke bolidiken.

Shown jang mundaq dédi: “Yighiwélish lagérlirining heqiqi sanini hazirqi melumatlargha asasen istatéstika qilish tolimu tes. Emma biz éniqlan’ghan sün’iy hemrada tartilghan xeritilerde éniqlan’ghan körünüshlerge asasen peqetla yéngidin quruluwatqan we ilgiriki kespiy mektepler asasida özgertip qurulghan < yighiwélish lagérliri> déyishke bolidu.Chünki éniqlashlirimiz arqiliq shinjangdiki ilgiriki nurghunlighan kespiy téxnika mekteplirining özgertip qurulush élip bérilish arqiliq <yighiwélish lagérliri> qilip qurup chiqilghan dep perez qilish mumkin. Emma sün’i hemrada tartilghan xeritilerdin bu xil mekteplerdin zadi qaychiliq qismining lagérlargha özgertilgenlikige höküm chiqirish tes idi. Méningche bundaq ehwalda shahitlarning bayanliridin bashqa xitay hökümet taratqulirining xewerliri arqiliq delillesh tolimu muhim. Chünki xitay hökümet taratqulirida xewer qiliniwatqan Uyghurlargha qarita < kespiy terbiyilesh élip bériwatimiz, yötkep ishqa orunlashturduq> dégen xewerler, emeliyette ularning lagérlargha qamalghanlar heqqidiki gumanlarni yoqitishqa urunush üchün qolliniwatqan taktika dep qarash mumkin”.

Chet’ellerdiki Uyghur pa’aliyetchiliridin amérika Uyghur birleshmisining re’isi élshat ependimu ziyaritimizni qobul qilip öz qarashlirini ortaqilashti.

Élshat ependi, yéqindin buyan, Uyghur diyarida qurulghan atalmish “Terbiyilesh merkezliri”namidiki jaza lagérliri toghruluq shahitlarning bayanliri, xelq’ara taratqulardiki xewer-analizlar, tetqiqat maqaliliri we xitay hökümitining Uyghurlar üstidin yürgüzüwatqan pütkül millet boyiche basturush siyasitige qaritilghan küchlük eyibleshlerni neqil élip, xitay hökümet da’irilirining bu xil ehwalda öz siyasitini perdazlap körsitishke we diqqetni burash arqiliq xelq’aradin kéliwatqan türlük bésimlardin qutulushqa mejbur qéliwatqanliqini bildürdi.

Élshat hesen ependining qarishiche, xitay hökümet taratqulirida da’irilerning siyasitini aqlaydighan,perdazlaydighan bu xil xewerlerning köpiyishi emeliyette xelq’arada üzlüksiz qattiq tenqitke uchrawatqan, da’irilerning bir milyondin artuq Uyghur,qazaq qatarliq yerlik xelqni”Yépiq terbiye lagérliri”da qamiwélip,ulargha qarita natsislarche jaza qolliniwatqan ré’alliqning shuningdek bu xil “Jaza lagérliri”ning mewjutluqining xitay hökümet da’irilirining özliri teripidin étirap qilinishi déyish mumkin iken.méhriban