Ilham Toxti Heqqide Muraji’etname Élan Qilindi

2018-08-30
26814875_10156204239509802_7798362977696997261_n

Musteqil tetqiqatchi Uyghur ziyaliysi ilham toxti.

Uighurbiz.net

Yéqinda élan qilin’ghan “Ilham toxtining hayatigha köngül bölüshni muraji’et qilimiz” serlewhilik muraji’etnamide amérika, awstraliye, gérmaniye, teywen we yawropa ittipaqidiki döletler we ularning hökümetliridin xitay türmisidiki Uyghur öktichi ziyaliysi ilham toxtining hayatigha jiddiy köngül bölüsh telep qilin’ghan.

Mezkur muraji’etnamide amérika, awstraliye, gérmaniye, yawropa birliki we teywen hökümiti qatarliqlardin nöwette xitay teripidin bésiwélin’ghan zémin “Sherqiy türkistan” da köpligen ilim ademlirining ziyankeshlikke uchrawatqanliqini neqil élip, xitay da’iriliri teripidin muddetsiz qamaqqa höküm qilin’ghan Uyghur öktichi ziyaliysi ilham toxtining hayatidin endishe qiliwatqanliqini bildürgen. Uningda yene gherb démokratik döletliri we hökümetliridin emeliy heriket qollinip, insaniyetke qarshi jinayet ötküzüwatqan xitay hökümitige bésim ishlitishi telep qilin’ghan.

Birnechche kündin buyan bu muraji’etname twittér, féysbuk qatarliq ijtima’iy taratqularda tarqitilip, tordashlarning imza qoyushi telep qilin’ghan. Melum bolushiche, mezkur muraji’etname 27-awghust küni élan qilin’ghandin buyan xitay, tunggan, Uyghur we bashqa millet ziyaliyliri bolup, 50 ke yéqin kishi imza qoyghan.

Amérikining jorjiye shtatliq uniwérsitétida aspirantliqta oquwatqan weziyet analizchisi sulayman yigu ependi mezkur muraji’etnamini yézishqa qelem tewretkenlerning biridur. Sulayman yigu ependi bügün radiyomiz ziyaritini qobul qilip, mezkur muraji’etnamining yézilishigha seweb bolghan amillar we uni élan qilishtiki meqsetler heqqide toxtaldi.

Sulayman yigu mundaq dédi: “Mezkur muraji’etnamini yézish pikrini eng deslep otturigha qoyghuchi awstraliyede oquwatqan wu lébaw ependidur. Nöwette sherqiy türkistan zéminida xitay da’iriliri teripidin Uyghur we bashqa milletlerdin terkib tapqan bir milyondin artuq insanning atalmish ‘terbiyilesh merkezliri’ namidiki yighiwélish lagérlirigha qamalghanliqi we bir qisim Uyghur serxillirining arqa-arqidin tutqun qilinip, bezilirining hetta lagérlarda ziyankeshlikke uchrawatqanliqi köplep xewer qilinmaqta. Mushundaq bir weziyette Uyghurlarning qanuniy heqlirini ashkara telep qilghanliqi üchün xitay da’iriliri teripidin ‘bölgünchilik we qutratquluq’ bilen eyiplinip muddetsiz qamaqqa höküm qilin’ghan, emma türmidiki ehwali xelq’aradin yoshurun tutuluwatqan ilham toxtining nöwettiki ehwalining qandaqliqi heqqidiki endishimu kücheytmekte. Shunga biz mezkur muraji’etnamini élan qilip, awstraliye, amérika we yawropa ittipaqigha eza bolghan démokratik döletler we hökümetlerdin ilham toxtining ehwaligha jiddiy köngül bölüshni telep qilduq.”

Sulayman yigu ependining bildürüshiche, ular mezkur muraji’etnamige imza qoyghuchilarning shertini éniq qilip, “Xitaydin we xitay döliti teripidin bésiwélin’ghan zémin, yeni sherqiy türkistandin kelgen ziyaliylarning imza qoysa bolidighanliqi” ni eskertken bolsimu, emma gherb döletliridiki bir türküm tonulghan mutexessislermu ulargha xet yézip, özlirining Uyghur ziyaliysi ilham toxti heqqidiki muraji’etnamige imza qoshushqa teyyar ikenlikini ipadiligen.

Sulayman yigu ependi yene mezkur muraji’etnamige imza qoyghuchilarning zor köp qismining asasen xitay we bésiwélin’ghan sherqiy türkistandin gherb döletlirige kélip her xil sahelerde tetqiqat élip bériwatqan ziyaliylar hemde ilim tehsil qiliwatqan oqughuchilar ikenlikini eskertti. U: “Ilham toxtigha oxshash xitay ichi we xelq’arada tonulghan bir Uyghur ziyalisining teqdiri heqqide ilim ademlirining öz awazini anglitishi we gherb démokratik döletliri hökümetliridin xitaygha bésim ishlitishni telep qilishi xitay da’irilirining téximu köp Uyghur ziyaliylirining ziyankeshlikke uchrishining aldini élishta muhim ehmiyetke ige” dep körsetti.

Muraji’etnamige imza qoyghuchilar ichide yene enren texellusidiki tunggan sha’ir süy xawshin ependimu bar iken. U téxi yéqinda gherb taratqulirida élan qilin’ghan lagérlargha qamalghan Uyghurlar heqqidiki xewerlerni twittér qatarliq taratqularda hembehirlep, Uyghurlargha bolghan hésdashliqini ashkara ipadiligenliki üchün xitay saqchilirining soraq qilishi we agahlandurushigha uchrighan idi.

Sulayman yigu ependi bayanida xitay saqchilirining teqipi astidiki sha’ir enrenningmu imza qoyghanliqini uning heqqaniyet meydanida turghanliqi dep medhiyelidi.

Biz enren ependini ziyaret qilish üchün uninggha téléfon qilghan bolsaqmu, emma uning téléfoni élinmidi.

Gérmaniyediki “Ilham toxtini qollash guruppisi” ning bashliqi enwer jan ependimu ziyaritimizni qobul qilip, mezkur imzaliq xetni “Xitay hökümitige bésim ishlitishte del waqtida élan qilin’ghan, ehmiyiti zor bolghan bir muraji’etname” dédi.

Enwer jan ependi yene mundaq dédi: “Xitay we bésiwélin’ghan sherqiy türkistan zéminidin kelgen, köp millettin terkib tapqan ziyaliylar namida élan qilin’ghan mezkur muraji’etnamining bügünkidek bir milyondin artuq Uyghur lagérlargha qamilip, Uyghur serxilliri üzlüksiz ziyankeshlikke uchrawatqan weziyette élan qilinishi, xitay hökümitige bésim ishlitip ilham toxtining baldurraq erkinlikke chiqishini qolgha keltürüshte, héch bolmisa uning türmidiki shara’itini yaxshilashta muhim ehmiyetke ige.”

2014-Yili xitay hökümiti ilham toxtini tutqun qilip, uninggha “Döletni parchilash, milliy bölgünchilikke qutratquluq qilish” jinayitini artip muddetsiz qamaqqa höküm qilghandin buyan, ilham toxtigha “Barbara goldsimis erkin yézish mukapati”, “Martén ennalis kishilik hoquq mukapati”, “Wéymar kishilik hoquq mukapati” qatarliq xelq’araliq mukapatlar bérildi. U yene “Saxarof erkinlik mukapati”, “Nobél tinchliq mukapati” qatarliq meshhur xelq’araliq kishilik hoquq mukapatlirigha namzat qilip körsitildi. Xelq’aradiki kishilik hoquq teshkilatliri we gherb döletliri xitay hökümitidin ilham toxtini qoyup bérishni we uning türmidiki ehwalini ashkarilashni telep qilip kelgen bolsimu, emma xitay hökümiti üzlüksiz halda ilham toxti heqqidiki xewerlerni qamal qilip kelmekte.méhriban

Qaraqurum Bürküti: Nizamidin Hüseyinning Hayati

(1)

2018-08-28

Nizamidin hüseyin ependi yashliq yillirida.

Nizamidin hüseyin ependi yashliq yillirida.

 RFA/Qutlan

Nizamidin hüseyin 20-esir Uyghur tarixidiki möjizilik sergüzeshtlerge ige bir shexs. U 1940-yillardiki milliy azadliq inqilabi mezgilide 16 yéshida tashqorghan partizanlirigha qoshulup, birqanche yilliq jenglerde köp qétim yarilinip, “Ölmes toxtimet” dégen namgha érishidu. “11 Bitim” din kéyin gomindang eskerliri teripidin tutqun qilinip, yekende türmide yatidu. 1946-Yilining axiri türmidin qoyup bérilip, ürümchidiki shinjang institutining tarix-jughrapiye fakultétigha oqushqa kiridu. 1951-Yilidin 1957-yilighiche “Shinjang géziti” idariside muxbir we tehrir bolup ishleydu. 1958-Yili “Esheddiy yerlik milletchi”, “Pantürkist” dégen qalpaq kiydürülüp, taki 1978-yilighiche 20 yil türmide yatidu. Bu jeryanda nurghun qétim türmidin qéchip qarshiliq körsitidu we qayta tutulup qamilidu. 1980-Yillarda Uyghur medeniyet tarixi we eqide tarixi boyiche köpligen yirik maqalilerni yézip, küchlük tesir qozghaydu. 1997-Yili 3-ayning 3-küni 71 yéshida yene tutqun qilinip, axirqi ömrini xitay türmiside ötküzidu. 1998-Yili 3-ayda axirqi tiniqi qalghanda dawalinishqa qoyup bérilip, bir aydin kéyin, yeni 4-ayning 8-küni alemdin ötidu.

Merhum nizamidin hüseyin ependining hazir amérikida yashawatqan oghli jür’et nizamidin radiyomiz ziyaritini qobul qilip, dadisining hayat kechürmishliri heqqide sözligende özining bu pursetni 20 yildin buyan kütüwatqanliqini, peqet hör dunyagha qedem basqan kündin étibaren dadisi heqqide gep qilish mumkinchilikining tughulghanliqini alahide eskertip ötti.

Jür’et nizamidinning bayan qilishiche, merhum nizamidin hüseyin 1998-yili 3-ayning 3-küni xitay türmisidin öyide dawalinishqa qoyup bérilip, bir aydin kéyin, yeni 4-ayning 8-küni bu dunya bilen widalishidu. Shuningdin kéyin nizamidin hüseyinning isim-sheripi, eserliri we u toghriliq el arisidiki gep-sözler qattiq cheklinidu. Hetta chet’ellerdimu nizamidin hüseyin heqqide anche köp melumatlar közge chéliqmaydu.

Dadisidin qalghan tewerrük yazmilar we xatirilerni saqlap kéliwatqan jür’et nizamidin chet’elge chiqqandin kéyin dadisi nizamidin hüseyinning hayati heqqide birer eser yézish xiyalida bolghan bolsimu, emma hazirghiche buninggha imkaniyet bolmighanliqini, özining tunji qétim “Erkin asiya radiyosi” da dadisi heqqide sözlesh pursitige érishkenlikini tilgha aldi.

Jür’et nizamidin merhum dadisi nizamidin hüseyinning 1997-yili 3-ayda 70 yashtin ashqanda tutqun qilinip, ürümchidiki 3-türmige qamalghanliqini, türmide oz hayatidin qisqiche bir eslime yézip qaldurghanliqini, bu eslimining merhumning hayatini yorutushta eng ishenchlik we birinchi qol menbe bolalaydighanliqini tekitlep ötti.

Jür’et nizamidinning eslishiche, dadisi nizamidin hüseyin yashinip qalghanliqi we salametlikining nacharlap kétiwatqanliqigha qarimay pütün zéhni bilen yéziqchiliq qiliwatqan künlerning biride qolgha élinidu. Bu tutqun qilish weqesi 1997-yili 3-ayning 3-küni kech sa’et 10 din ashqanda yüz bergen bolup, ürümchi shehiri eyni waqitta “5-Féwral ghulja weqesi” we “25-Féwral ürümchi aptobus partlitish weqesi” din kéyinki wehimilik keypiyatqa chömülgen mezgiller iken.

Dadisi nizamidin hüseyin “Shinjang géziti” ning a’ililikler qorusida tutqun qilin’ghan shu küni kechqurun jür’et nizamidin “Shinjang géziti” ning xizmet binasida kéchilik korréktorluq xizmiti qiliwatqan bolup, tuyuqsiz yüz bergen bu weqedin hang-tang bolup qalidu. Etisi u qolgha élish qeghizidiki uchurgha asasen ürümchi shimaliy qowuqtiki sheherlik saqchi idarisige dadisini sürüshtürüp baridu.

Ürümchi sheherlik saqchi idarisining birinchi bashqarmisida xizmet qilidighan ekber isimlik bir saqchi jür’et nizamidin’gha özining shu qétimliq qolgha élish opératsiyesige qatnashqanliqini, buningda Uyghur aptonom rayonluq partkomning sékrétari wang léchüenning biwasite buyruqi barliqini ashkarilaydu.

Qedirlik radiyo anglighuchilar, yuqirida merhum inqilabchi, axbaratchi, Uyghur tarixi we medeniyiti boyiche nechche onlighan yirik eserlerning mu’ellipi merhum nizamidin hüseyinning hayat kechmishlirige béghishlan’ghan köp qisimliq radiyo programmisining birinchi qismini anglattuq. Mezkur programmining kéyinki qisimliri dawamliq diqqitinglarda bolidu. qutlan

https://www.rfa.org/uyghur/yoruq-sahillar/nizamidin-huseyin-08282018174437.html?encoding=latin

Qaraqurum bürküti: nizamidin hüseyinning hayati (2)

2018-09-04

Merhum edib, inqilabchi nizamidin hüseyin ependi 3-türmining doxturxanisida yétiwatqan chaghdiki hayatining axirqi künliride tartilghan süret. Ürümchi.

Merhum edib, inqilabchi nizamidin hüseyin ependi 3-türmining doxturxanisida yétiwatqan chaghdiki hayatining axirqi künliride tartilghan süret. Ürümchi.

 RFA/Qutluq

Ikkinchi qisim: dadam qaysi türmide?

1997-Yili 3-ayning soghuq bir kéchisi 71 yashliq nizamidin hüseyin ependi ürümchi qizil tagh qéshidiki “Shinjang géziti” idarisining a’ililikler qorusidin tutup kétilgendin kéyin iz-déreksiz ghayib bolidu. Dadisining iz-dérikini alalmay qattiq endishide qalghan jür’et nizamidin qolgha élish qeghizidiki adrésqa asasen ürümchi shimaliy qowuqtiki sheherlik saqchi idarisining birinchi bashqarmisigha sürüshte qilip baridu. Halbuki, u saqchi idarisidin héchqandaq uchurgha érishelmeydu. Ürümchidiki türme doxturxanilirini izdepmu héch bir uchurgha érishelmigen jür’et nizamidin axiri tikquduq, yeni “Lyudawan türmisi” ge bérip sürüshtürüp körmekchi bolidu.

Shundaq qilip, jür’et nizamidin 1997-yili mart éyining soghuq bir sehiride ürümchi tikquduq türmisining aldigha baridu. Türme derwazisidin kirip-chiqiwatqan xadimlardin dadisini sürüshtüridu. Qoltuqigha matériyal qisturup sirtqa mangghan bireylen uninggha türme saqchiliri etigenlik tamaq yeydighan ashxanigha kirip sürüshtürüp béqishni tewsiye qilidu.

Jür’et nizamidin gheyretke kélip tikquduq türmisining derwazisi qéshidiki saqchilar tamaq yeydighan ashxanigha kiridu. U ashxanigha kiripla liqqide olturghan saqchilarning aldirash halda etigenlik tamaq yewatqanliqini köridu. U qattiq hoduqup ketken bolsimu, emma ünlük awazda özining 70 yashtin ashqan dadisini sürüshtürüp kelgenlikini éytidu. Saqchilardin biri uninggha: “Sen kétiwer, séning dadang, bizningmu dadimiz, xatirjem bolup, xizmitingni ishliwer!” deydu.

Saqchilar gerche uninggha dadisining tikquduq türmiside bar-yoqluqi heqqide héchnéme démigen bolsimu, emma u héliqi saqchining sözliridin dadisining bu yerge qamalghanliqini perez qilidu.

Aridin uzun ötmey, saqchilar yene nizamidin hüseyinning “Shinjang géziti” idarisining a’ililikler qorusi ichidiki öyige kélidu. Jür’et nizamidin buni anglap dadisining öyige kirginide 6 neper Uyghur saqchining öy ichini axturup ongtey-tongtey qiliwetkenlikini, hetta dadisining yeydighan dorilirinimu élip méngishqa tereddut qiliwatqanliqini köridu. Saqchilar uningdin dadisining yene yoshurup qoyghan qandaq matériyalliri barliqini, kimlerning dadisini köprek izdep kélidighanliqini soraydu. Jür’et nizamidin dadisining aghriq ikenlikini, tala-tüzge köp chiqalmaydighanliqini, özining xizmiti aldirash bolghachqa kimlerning bu öyge kélip-kétidighanliqidin xewiri yoqluqini éytidu.

Saqchilar nizamidin hüseyinning öyini axturup, gumanliq dep qarighan barliq kitab-matériyallarni we uning yeydighan dorilirini élip mangidu. Jür’et nizamidin saqchilarning qoru ichige toxtitip qoyghan bolkiway mashinini heydep mangghanliqini körüp, derhal taksi chaqiridu we ularning keynidin egiship mangidu. Taksi yérim yolghiche saqchi mashinisigha egiship kelgen bolsimu, emma qizil chiraqta toxtashqa mejbur bolup, aldidiki bolkiway mashinigha egishelmey qalidu. Jür’et nizamidin saqchilarning “Shinjang géziti” idarisidin chiqip ürümchi jenubiy poyiz istansisi terepke mangghanliqini körüp, “Dadam belkim jenubiy wogzal qéshidiki 3-türmide bolsa kérek, ” dep oylaydu.

Jür’et nizamidin taksi bilen ürümchi jenubiy wogzal qéshidiki 3-türmining aldigha kélidu. Bu etrapqa qarangghu chüshken bir chagh bolup, 3-türmining égiz qorshaw témi we tam üstidiki közitish munarida postta turuwatqan qoralliq saqchilarning tinimsiz méngishliri kishige sürlük tuyghu béghishlaytti. U türmining sirtqi témigha yandash sélin’ghan bir binaning birinchi qewitidiki bir ixshxanidin chiragh nurining yénip turghanliqini köridu-de, qorqunch we wehime ilkide astighine ishikni ittiridu. Ishik birdinla ichige qiya échilidu, u ishxana ichidiki üstelni chöridep olturghan héliqi 6 neper saqchini köridu-de ornida qaqqan qozuqtek turup qalidu. qutlan

https://www.rfa.org/uyghur/yoruq-sahillar/qaraqurum-burkuti-09042018183349.html?encoding=latin

(Dawami bar)

 

Qaraqurum bürküti: nizamidin hüseyinning hayati (3)

Muxbirimiz qutlan
2018-09-11
Merhum nizamidin hüseyin ependi 20 yilliq türme hayatini axirlashturup "Shinjang géziti" idarisige qaytidin ishqa chüshken yilliridiki süriti. 1980-Yillar, ürümchi.
Merhum nizamidin hüseyin ependi 20 yilliq türme hayatini axirlashturup “Shinjang géziti” idarisige qaytidin ishqa chüshken yilliridiki süriti. 1980-Yillar, ürümchi.
RFA/Qutlan

Üchinchi qisim: qoralliq saqchi doxturxanisida

1997-Yili 3-ayda 71 yashliq nizamidin hüseyin ependi “Shinjang géziti” idarisining a’ililikler qorusidin tutup kétilidu.

Aridin ikki ay ötüpmu uning qaysi türmige qamalghanliqi heqqide héchqandaq uchur bolmaydu. Shu yili 5-ayning bashlirida ürümchi sheherlik saqchi idarisi 1-bashqarmisining 6 neper saqchisi nizamidin hüseyin ependining “Shinjang géziti” idarisining a’ililikler qorusi ichidiki öyige tuyuqsiz basturup kirip axturidu. Ular öydiki gumanliq dep qarighan gézit-zhurnal, yazma matériyal we bashqa nersiler élip mangghinida jür’et nizamdin dadisining qeyerge qamalghanliqini biliwélish üchün saqchi mashinisining keynidin yoshurunche egiship mangidu. Halbuki, oylimighan yerdin ürümchi jenubiy wogzal qéshidiki 3-türmining aldigha kelgende u saqchilargha tutulup qalidu. Qorqunch we wehimidin qara terge chömülgen jür’et nizamidin néme qilarini bilmey turup qalidu.

Saqchi bashliqi jür’et nizamidin’gha tehdit sélip, uni so’al-soraqqa tartidu. Gézi kelse unimu qoshup soliwétidighanliqini éytidu. Bir haza tehdit we tenbihdin kéyin saqchi bashliqi jür’et nizamidin’gha tutqundiki dadisi nizamidin hüseyin ependini yéqinda doxturxanigha dawalatqili élip chiqidighanliqini, ularning öyidin doxturxanigha tamaq toshup dadisining halidin xewer alsa bolidighanliqini éytidu.

Dégendek birqanche kündin kéyin jür’et nizamidin’gha ürümchi sheherlik saqchi idarisidin téléfon kélidu. Bu délogha mes’ul saqchi uninggha nizamidin ependining ürümchidiki qoralliq saqchi qisim doxturxanisigha waqitliq dawalinishqa élip chiqilghanliqini, a’ilisidikilerning doxturxanigha tamaq toshup “Bimar tutqun” gha qarisa bolidighanliqini uqturidu.

Jür’et nizamidin bu xewerni derhal qérindashliri we uruq-tughqanlirigha yetküzidu. Chach-saqalliri ösüp, késellik we qiynaq azabidin ajizliship ketken nizamidin hüseyin ependi saqchilarning kéche-kündüz közetchilikide dawalinidu. Shu küni jür’et nizamidin acha-singilliri bilen bille tamaq kötürüp qoralliq saqchi qisim doxturxanisining balnétsa öyige kiridu. U jiddiy halette közette turghan saqchilarni we késelxanidiki sürlük keypiyatni körüp, dadisi bilen paranglashqanda gep-sözge alahide diqqet qilish lazimliqini hés qilidu.

Nizamidin ependi hayatida uzun yillar türme azabi chekken bolghachqa éghir derijide öpke yallughigha giriptar bolghan idi. Bu qétimliq tutqun we qamaqtiki zey hawa uning kona késilini qaytidin qozghaydu. Bir a’ile kishiliri saqchilarning közitide késel kariwitida yatqan nizamidin hüseyin ependi bilen yighliship körüshidu. Chach-saqalliri ösüp changgilashqan nizamidin hüseyin ependi éghir gewdisini teslikte midirlitip, bala-chaqiliri aldida özini temkin tutushqa tirishidu.

Ular bir heptidek doxturxanigha tamaq toshup, ajizlap ketken dadisining halidin xewer alidu. Bir küni jür’et nizamidin acha-singilliri bilen tamaq kötürüp dadisi yatqan balnétsa bölümige kirginide yataq ichining qupquruq turghanliqini, dadisining yene ghayib bolghanliqini köridu. Séstralar ulargha sirliq bir keypiyatta qarap, saqchilarning aldinqi küni kéchide nizamidin ependini türmige qayturup élip ketkenlikini éytidu.

Éghir késellik ilikidiki dadisining yene türmige élip kétilgenlikini anglighan jür’et nizamidin we uning qérindashliri lasside bolup, qattiq ümidsizlikke patidu. Ular dadisigha étip kelgen tamaqlirini kötürüshüp öyige qaytishqa mejbur bolidu. Shuningdin kéyin saqchilar dawamliq nizamidin ependining “Shinjang géziti” idarisining a’ililikler qorusi ichidiki öyini qerellik türde axturup, a’ile tawabi’atlirigha zadila aram bermeydu. Nizamidin ependining ömür boyi yighqan qimmetlik kitab-matériyalliri we qolyazmiliri pütünley dégüdek saqchilar teripidin élip kétilidu.

(Dawami bar)

Qaraqurum bürküti: nizamidin hüseyinning hayati (4)

Muxbirimiz qutlan
2018-09-18

Nizamidin hüseyin ependi (ongdin 2-kishi) 1995-yili, yeni qolgha élinishtin ikki yil ilgiri uruq-tughqanliri bilen ürümchidiki öyide chüshken süriti. (Safada nizamidin ependining ikki qéshida olturghan ikki ayal nizamidin ependining qaghiliqning chopan yézisida yashaydighan ata bölek singilliri؛ öre turghan ikki er kishi kelpindin kelgen tughqanliri؛ ong terepte olturghan ayal dolqun eysaning anisi ayxan memet). 1990-Yillarning otturiliri.

Nizamidin hüseyin ependi (ongdin 2-kishi) 1995-yili, yeni qolgha élinishtin ikki yil ilgiri uruq-tughqanliri bilen ürümchidiki öyide chüshken süriti. (Safada nizamidin ependining ikki qéshida olturghan ikki ayal nizamidin ependining qaghiliqning chopan yézisida yashaydighan ata bölek singilliri؛ öre turghan ikki er kishi kelpindin kelgen tughqanliri؛ ong terepte olturghan ayal dolqun eysaning anisi ayxan memet). 1990-Yillarning otturiliri.

 RFA/Qutlan

Tötinchi qisim: yépiq sotta sotlan’ghan boway

Wujudini késellik azabi qiynap turghan 71 yashliq nizamidin hüseyin ependi ürümchi qoralliq saqchi doxturxanisidin yene türmige élip kétilgendin kéyin a’ile tawabi’atliri u toghriliq héchqandaq uchur alalmaydu. Aridin yérim yilche waqit ötkende ürümchi sheherlik ottura sot mehkimisi tuyuqsizla jür’et nizamidin we uning qérindashlirigha uqturush ewetip, dadisigha sot échilidighanliqi, sotning yépiq halette bolidighanliqi, shunga biwasite a’ile-tawabi’atliridin bashqa herqandaq kishining qatnashturulmaydighanliqini uqturidu.

Yépiq sot échilishtin ilgiri sot mehkimisi ulargha alaqe ewetip, “Aqlighuchi” adwokat teklip qilidighan yaki qilmaydighanliqini soraydu. Jür’et nizamidin shu waqitta dadisining ürümchidiki yéqin tonushliridin pénsiyede yashawatqan melum bir péshqedem adwokatni izdep baridu we ehwalni éytidu. Bu kishi özining yépiq sotta otturigha chiqip nizamidin hüseyin ependi üchün adwokatliq qilidighanliqini shundaqla qolidin kélishiche tiriship köridighanliqini wede qilidu.

Dégen qerelide sot échilidu. Nizamidin ependining bala-chaqiliridin bolup yépiq sotqa sirttin peqetla 6 kishini qatnashturidu. Chach-saqalliri ösüp changgilashqan, késellik destidin nimjan gewdisini aran kötürüp turghan nizamidin ependi saqchilarning qorshawida yépiq sot meydanigha élip kirilidu. Pütkül sot jeryani “Jawabkar” ornida turghuzulghan nizamidin hüseyin ependini eyiblesh, uning atalmish “Jinayet” lirini bir-birlep sanap ötüsh bilen mezmun tapidu. Yépiq sotta nizamdin hüseyin ependini “Gerche pakitlar toluq bolmisimu, emma uning ‘5-féwral ghulja weqesi’ we ’25-féwral ürümchi aptobus partlitish weqesi’ ni sadir qilghan gumandarlar bilen melum chétishliqi bar” dégen jinayet bilen eyibleydu. Uningdin bashqa nizamidin hüseyin ependini yene “Chet’ellerdiki sherqiy türkistan bölgünchiliri neshr qildurghan qanunsiz gézit-zhurnallarni saqlighan we tarqatqan” dégen jinayet bilen eyibleydu.

Jür’et nizamidinning eslishiche, yépiq sotta aqlighuchi adwokatning otturigha chiqip söz qilishigha héchqanche imkaniyet bérilmeydu. Bash sotchi adwokatqa warqirap sözini qap bélidin böliwétidu. Sot meydanida hetta 20 nechche yashliq pütükchi qizningmu “Jawabkar” ornida turghuzulghan 70 yashtin ashqan nizamidin hüseyin’ge qopalliq bilen senlep gep qilishi jür’et nizamidin we uning acha-singillirining yürikini lexte-lexte qilidu.

Shundaq qilip, yépiq sot delil-ispatlar yéterlik bolmighan bir ehwaldimu 71 yashliq nizamdin hüseyin’ge ikki yérim yilliq qamaq jazasi höküm qilidu. Yépiq sotta nizamidin ependi üchün hetta “Aqlash” ispatlirimu oqup ötüshke imkaniyet tapalmighan péshqedem adwokat amalsizliq ilikide nizamidin ependining a’ile-tawabi’atliridin “Özr” soraydu. Sot axirlishishi bilen saqchilar nizamidin ependini qoltuqidin söriginiche türmige élip kétidu.

Aridin nechche aylar ötken bir küni jür’et nizamidin’gha namelum biridin téléfon kélidu. Téléfon bergüchi özining birqanche kün ilgiri ürümchidiki 3-türmidin chiqqanliqini, ulargha yetküzüp béridighan muhim bir “Amanet” ning barliqini éytidu.

Ular ürümchining saybulaq dégen jayida uchrishidu. Türmidin chiqqan kishi jür’et nizamidin’gha özining ürümchi 3-türmide nizamidin ependi bilen bille yatqanliqini, uning dadisining türmide ajizlap nimjan bolup qalghanliqi, bir amal qilip nizamidin ependini dawalitishqa élip chiqmisa ehwalining xeterlik ikenlikini éytidu. U yene nizamidin ependining türmidiki shunche qiyin shara’itta yazghan “Hayatimdin eslimiler” namliq esirining qolyazmisini türmidin yoshurunche élip chiqqanliqini éytip, uni jür’et nizamidin’gha tapshuridu.

Jür’et nizamidin dadisining türmidin chiqarghan “Amanet” liri arisidin bir parche xetni köridu. Xette dadisi özining türmide qattiq xorlan’ghanliqini, nimjan yürikining türme azablirigha uzun’ghiche berdashliq bérelmeydighanliqini, eger türmide u dunyagha kétip qalsa perzentlirining özidin razi bolushini ötünidu. Dadisining xétini oqup qattiq azablan’ghan jür’et nizamidinning közliri yashqa tolidu.

Shuningdin kéyin jür’et nizamidin terep-terepke qatrap dadisining türmide éghir késel ikenlikini, sirtqa dawalatqili élip chiqishqa ruxset bérishini iltimas qilidu. U yene ürümchi sheherlik saqchi idarisigha bérip, ilgiri dadisini tutqan saqchilar bilen körüshidu we dadisini dawalitishqa waqtinche qoyup bérishini telep qilidu. Halbuki, saqchilar yoqiri organning testiqi bolmay turup, nizamidin ependini dawalinishqa qoyup bérishke bolmaydighanliqini éytidu.

(Dawami bar)

Qaraqurum bürküti: nizamidin hüseyinning hayati (15)

Muxbirimiz qutlan
2018-12-18

Élxet
Pikir
Share
Print
Nizamidin hüseyin ependi a'ilisi we perzentliri bilen bille. 1964-Yili may.

Nizamidin hüseyin ependi a’ilisi we perzentliri bilen bille. 1964-Yili may.

 RFA/Qutlan00:00/00:00

Anglash
Awazni köchürüsh
Nizamidin hüseyin ependining a'ilisi we perzentliri. 1960-Yillarning bashliri.

Nizamidin hüseyin ependining a’ilisi we perzentliri. 1960-Yillarning bashliri.Jür’et Nizamidin teminligen

On beshinchi qisim: sehnidiki ussulchi qiz we menggülük wapadarliq

1950-Yilidin 1958-yilighiche bolghan jeryan yash nizamidin hüseyinning hayatida idé’ologiye we pikir jehette keskin dawalghushlargha duch kelgen yillar idi. 1949-Yilining axiri sabiq shinjang institutining tarix-jughrapiye fakultétini püttürgen yash nizamidin hüseyin dewrning tamamen bashqiche yönilishke mangghanliqini, siyasiy atmosféraning almashqanliqini, hakimiyetning qizil réjimgha özgergenlikini, milliy inqilabqa qatnashqan bir dewr yashlirining wetenning kelgüsi heqqidiki tatliq ghayilirining chüshke aylan’ghanliqini chongqur derijide hés qilidu.

Burhan shehidi teripidin ölkilik partiye mektipining tunji qararliq kursigha ewetilip “Ménge yuyush” programmisigha qatnashturulghan yash nizamidin hüseyin 1950-yili 5-ayda “Shinjang géziti” idarisige xizmetke teqsim qilinidu. 1951-Yilidin taki 1958-yilidiki “Yerlik milletchilikke qarshi küresh” dolqunigha qeder u tengritéghining shimal we jenubidiki nechche onlighan nahiye we yüzligen yéza-qishlaqlarni aylinip muxbirliq qilidu. Shu yillarda Uyghurlar wetinide yüz bergen zor siyasiy, ijtima’iy özgirishler we ularning Uyghur jem’iyitige élip kelgen dawalghushlirini öz közi bilen köridu. Merhum 71 yéshida ürümchi 3-türmiside yazghan eslimiside shu yillardiki kechmishliri heqqide tepsiliy melumat béridu.

Merhum nizamidin hüseyin bir milliy inqilabchi, xitay réjimigha qarshi bir isyankar shexs we shundaqla qelem bilen küreshküchi edib süpitide tonulghan bir sima bolsimu, emma öz nöwitide u yene normal bir insan idi. Nizamidin ependining 1951-yili yeken darilmu’elliminde oquwatqan 15 yashliq qiz hörnisaxan bilen tasadipiy uchriship qélishi, bir-birini yaxshi körüshüp toy qilishi we toydin kéyinki bir ömürlük muhebbetlik a’ile hayati ularning perzentliri üchün menggü untulmaydighan güzel hékaye idi. Bügünki künde merhum dadisi heqqide söz qilghan jür’et nizamidin közlirini yashlighan halda ashu güzel hékayini anglarmenlerge teqdim qilidu.

Jür’et nizamidin dadisi nizamidin ependining 1950-yillardin kéyinki hayatining zadila tinch-xatirjemlik ichide ötüp baqmighanliqini, taki 1970-yillarning axirilirigha sozulghan uzun mezgillik siyasiy bésim, türme hayati, qachqunluq we sergerdanliqning öz a’ilisige tesewwur qilghusiz soruqchiliqlarni salghanliqini, emma shundaq bolushigha qarimay dadisi nizamidin ependi bilen anisi hörnisaxan otturisida ebediylik a’ile wapadarliqining mewjut bolup turghanliqini alahide tekitleydu.

Merhum nizamidin hüseyin ependi öz eslimiside 1950-yillardiki dawalghup turghan mezgillerde perzentlirining birining keynidin biri tughulghanliqini, eyni waqittiki mewjut siyasiy bésim we a’ile yükining éghirlashqanliqigha qarimay özlirining hayatidiki eng untulmas yillarni yashighanliqini qeyt qilip ötidu.

1950-Yillarning kéyinki yérimidiki siyasiy dolqunlar we sün’iy usulda keltürüp chiqirilghan qehetchilik Uyghur diyarida san-sanaqsiz a’ililerni weyranchiliqqa, ijtima’iy exlaqni krizisqa paturidu. Insaniy ghurur we kishilik qedir-qimmet depsende qilinidu. Ene ashu éghir künlerde nizamidin hüseyin yeken we qaghiliqtiki mohtajliqta qalghan uruq-tughqanlirigha ige chiqip, ularni ürümchige köchürüp chiqidu we bir a’ilide 10 jan yashaydu.

Nizamidin ependi alemdin ötüp shunche yillar ötken bügünki künde perzentliri bu a’ilide shunche qurbanlar bérilgenliki, sanaqsiz soruqchilar körülgenliki we ajayip köp riyazetler chékilgenlikige qarimay, muhebbet we wapadarliqidin ibaret bu eng güzel qimmetning ularning a’ilisini saqlap kelgen enggüshter bolghanliqini alahide tilgha alidu.

(Dawami bar)

Munasiwetlik xewerler

Qaraqurum bürküti: nizamidin hüseyinning hayati (16)

Muxbirimiz qutlan
2019-01-08

Élxet
Pikir
Share
Print
"Shinjang géziti" ning 1958-yil 11-ayning 29-künidiki 3- we 4-bétige bésilghan "Esheddiy ongchi we yerlik milletchi nizamidin hüseyinning ré'aksiyon epti-beshirisi échip tashlandi" namliq tehrirat maqalisi.

“Shinjang géziti” ning 1958-yil 11-ayning 29-künidiki 3- we 4-bétige bésilghan “Esheddiy ongchi we yerlik milletchi nizamidin hüseyinning ré’aksiyon epti-beshirisi échip tashlandi” namliq tehrirat maqalisi.

 RFA/Jür’et Nizamidin teminligen00:00/00:00

Anglash
Awazni köchürüsh

On altinchi qisim: “Esheddiy yerlik milletchi” qalpiqi kiydürülgen künlerde

1957-Yili pütün xitay miqyasida bashlan’ghan “Istil tüzitish” herikiti we uning bashlanmisi bolghan “Échilip sayrash” dolquni Uyghur diyarida tamamen bashqiche bir tüste élip bérilidu. 1957-Yili chingdawda échilghan milletler ishliri yighinida xitay bash ministiri ju énley Uyghur siyasiy serxillirining “Aliy aptonomiye”, yeni sowét ittipaqining ottura asiya jumhuriyetlirige oxshash “Ittipaqdash réspablika” hoquqini bérish telipini keskinlik bilen ret qilidu. Buning bilen xitay kompartiyesi qozghighan “Istil tüzitish” herikitining xaraktéri Uyghur aptonom rayonida pütünley bashqiche tüs élip, atalmish “Yerlik milletchiler” ni uwisidin tartip chiqirish dolqunigha özgiridu.

Bu waqitta “Shinjang géziti” idarisining Uyghur tehrir bölümide asasliq tehrirlerning biri bolup ishlewatqan nizamidin hüseyin uzundin buyan özini qiynap kéliwatqan milliy mesilige da’ir bir qatar xataliqlarni otturigha tashlaydu we “Échilip sayraydu”. Halbuki, u ashu qétimliq “Échilip sayrash” ta merdanilik bilen otturigha qoyghan pikir-teleplirining bedilini artuqi bilen töleydu. Uzun ötmeyla u “Shinjang géziti” idariside tartip chiqirilip, amma arisida 70 kündin artuq küresh qilinidu. Merhum nizamidin ependining bügün amérikida yashawatqan oghli jür’et nizamidin dadisining 71 yéshida xitay türmiside yazghan eslimisidiki bu heqtiki bayanlarni oqup ötti:

“1958-Yilidiki kompartiye qozghighan ‘istil tüzitish herikiti’ de ‘partiyege qelb tapshurush’, keng-kushade ‘échilip sayrash’ dégen chaqiriq we qozghitish bilen men uzundin buyan ichimni qiynap kelgen chong-kichik mesililerdiki pikir-teleplirimni otturigha qoydum. Wetenning kélechiki, ichkiridin köchmen köchürüsh, hemmila yerni xenzulashturush, tariximizni burmilash qatarliq mesililer boyiche ‘échilip sayridim’. Rast gepler bilen pakitlarni keltürüp sözlidim. ‘yaxshi sayriding! ‘ dep müremge qéqip qoyushti ular. Birer ay ötkendin kéyin ‘partiyege qarshi söz qilghanlar’ gha qarshi heriket qozghitildi. Milliylar boyiche birinchi bolup küreshke tartildim. Küresh 76 kün dawam qildi. Méning eng yéqin dostlirim eng esheddiy düshmenlirim süpitide méni talashqa we pash qilishqa bashlidi. ‘esheddiy düshmen’, ‘esheddiy yerlik milletchi’ bolup kettim.”

Nizamidin ependi “Échilip sayrash” dolqunida bergen pikirliri sewebidin nechche aylap küreshke tartilidu. Axiri uninggha “Esheddiy ongchi we yerlik milletchi” dégen qalpaq kiydürülüp, réjim astigha élinidu. 1958-Yili 11-ayning 29-künidiki “Shinjang géziti” ning 3-we 4-betlirige “Esheddiy ongchi we yerlik milletchi nizamidin hüseyinning ré’aksiyon epti-beshirisi toluq échip tashlandi” namliq zor hejimlik maqale élan qilinidu.

Jür’et nizamidin merhum dadisi saqlap kelgen qimmetlik arxip matériyalliri arisida 1958-yili 11-ayning 29-künidiki “Shinjang géziti” ge bésilghan “Esheddiy ongchi we yerlik milletchi nizamidin hüseyin” mawzuluq maqaliningmu barliqini, bu maqalining eyni waqitta “Shinjang géziti” ning tehrirat ilawisi bilen birlikte élan qilin’ghanliqini tekitlep ötti.

U merhum dadisi toghriliq eyni waqitta “Shinjang géziti” de élan qilin’ghan maqalining béshidiki tehrirat ilawiside bérilgen munu qurlarni oqup ötti: “‘shinjang géziti’ idarisining milliy tehrir bölümliri boyiche élip bérilghan ongchi-yerlik milletchilerge qarshi küreshte esheddiy ongchi we yerlik milletchi nizamidin hüseyinning ré’aksiyon epti-beshirisi toluq échip tashlinip, uning ré’aksiyon söz-heriketlirige qaqshatquch zerbe bérildi. Pash qilin’ghan matériyallardin shuni körüsh mumkinki, esheddiy ongchi we yerlik milletchi nizamidin hüseyinning tüp idiyesi aptonom rayonimiz shinjangni ulugh wetinimizdin ayrip, ‘musteqil sherqiy türkistan döliti’ qurush bolup, u mushu rezil gherizini ishqa ashurush üchün pilanliq, programmiliq we izchil rewishte heriketlinip kelgen.”

Merhum nizamidin ependi türmide yézip qaldurghan eslimiside özining 1959-yili 4-ayning 14-küni abdurehim ötkür, ghopur chong qatarliq kesipdashliri bilen birlikte “Shinjang géziti” idariside ötküzülgen chong yighinda resmiy qolgha élin’ghanliqini, bu qétimliq “Yerlik milletchi” lerni qolgha élish we ammigha ibret bérish chong yighinigha eyni waqittiki Uyghur aptonom rayonluq hökümetning mu’awin re’isi abdulla zakirof, yeni hazirqi Uyghur aptonom rayonining qorchaq re’isi shöhret zakirning dadisi riyasetchilik qilghanliqini tilgha alidu.

Nöwette awstraliyede yashawatqan bextiyar böre ependi 1980-yillarning otturilirida merhum nizamidin hüseyin bilen “Shinjang géziti” idariside bir ishxanida ishligen we uning chongqur tesirige uchrighan kishilerning biridur. U ashu yillardiki kechmishlirini eslep, özining weten we millet heqqidiki heqiqiy idiyelirini ustazi nizamidin ependidin alghanliqini tekitleydu.

Bextiyar böre ependi yene özining 1985-yili oqush püttürüp “Shinjang géziti” idarisige xizmetke teqsim qilin’ghinida merhum nizamidin hüseyin ependining uni gézitxanining arxip bölümige bashlap kirgenlikini, 1958-yilidiki “Shinjang géziti” ge bésilghan “Esheddiy ongchi we yerlik milletchi nizamidin hüseyin” namliq maqalini körsetkenlikini shundaqla metbu’at ornida weten, millet üchün qandaq xizmet qilishning yollirini ögetkenlikini eslep ötti.

Jür’et nizamidin merhum dadisi nizamidin ependining hayatidiki 20 yilgha sozulghan türme we qachqunluq hayatining 1958-yili bashlan’ghanliqini, özining merhum apisidin eyni chaghda dadisi qolgha élin’ghandin kéyinki paji’elik a’ile qismetlirini tekrar-tekrar anglap chong bolghanliqini eskertip ötti.

Munasiwetlik xewerler

Qaraqurum bürküti: nizamidin hüseyinning hayati (17)

Muxbirimiz qutlan
2019-01-15

Élxet
Pikir
Share
Print
Merhum nizamidin hüseyin ependi 1958-yili "Esheddiy ongchi we yerlik milletchi" qalpiqi bilen eyiblen'gen "Shinjang géziti" ning 1958-yili 11-ayning 29-künidiki sanidiki bash maqalining birinchi böliki.

Merhum nizamidin hüseyin ependi 1958-yili “Esheddiy ongchi we yerlik milletchi” qalpiqi bilen eyiblen’gen “Shinjang géziti” ning 1958-yili 11-ayning 29-künidiki sanidiki bash maqalining birinchi böliki.

 Jür’et Nizamidin teminligen00:00/00:00

Anglash
Awazni köchürüsh

On yettinchi qisim: “Bölgünchi” qalpiqi kiydürülgen nizamidin hüseyin

Merhum inqilabchi we ot yürek edib nizamidin hüseyin 1958-yili Uyghur aptonom rayoni miqyasida élip bérilghan “Yerlik milletchilerge qarshi küresh” dolqunida eng éghir bedel töligen Uyghur serxillirining biri idi. U 1957-yilidiki “Échilip-sayrash” mezgilide “Shinjang géziti” idariside otturigha qoyghan bir qatar pikir-teklipliri seweblik uzun ötmeyla xitay da’irilirining zerbe bérish nishanigha aylinidu. Nizamidin ependi 1958-yili yazning axirliri resmiy tartip chiqirilip, “Shinjang géziti” idariside 50 kündin 80 kün’giche amma arisida uda küresh qilinidu. Shu yili noyabirning axirlirini nizamidin hüseyin’ge “Esheddiy ongchi we yerlik milletchi” qalpiqi kiydürülüp, uning atalmish “Jinayet” liri 8 tür boyiche “Shinjang géziti” ning 1958-yili 11-ayning 29-künidiki sanida élan qilinidu.

Nizamidin ependining hazir amérikida yashawatqan oghli jür’et nizamidin dadisining ashu yillardiki qismetliri heqqide toxtalghinida, “Dadam meyli Uyghur tarixigha yaki özining shexsiy hayatigha munasiwetlik bolushidin qet’iynezer, herqandaq waqitta yazma höjjet-matériyallar bilen arxip menbelirini saqlaydighan bir kishi idi,” deydu.

Derweqe, merhum nizamidin hüseyin ependi 1930-we 1940-yillarda neshr qilin’ghan Uyghur tilidiki gézit-zhurnallardin tartip 1950-yillarda chiqqan “Shinjang géziti” we bashqa gézit-zhurnallarnimu yighip saqlaydu. 1997-Yili u axirqi qétim tutqun qilin’ghandin kéyin bu matériyallarning bir qismi xitay saqchilarning öy aqturushi dawamida musadire qilinidu, emma köp qismini oghli jür’et nizamidin saqlap qalidu. U buningdin birqanche yillar ilgiri xitayning uzun yolluq pochta mulazimitidiki yochuqlardin paydilinip, bu qimmetlik matériyallarning bir qismini amérikigha ekiwalidu. 

Jür’et nizamidin amérikigha élip kéliwalghan dadisining qimmetlik matériyalliri arisida 1958-yili 11-ayning 29-künidiki “Shinjang géziti” ge bésilghan “Esheddiy ongchi we yerlik milletchi nizamidin hüseyinning ré’aksiyon epti-beshirini toluq échip tashlandi” namliq zor hejimlik bash maqalimu uchraydu. Tehrirat ilawisi bilen qoshulup élan qilin’ghan bu maqale emdila 30 yashqa kirgen nizamidin hüseyinning “Jinayet pakitliri” hésablinip, uning kéyinki 20 yilliq türme we qachqunluq qismitige zémin hazirlaydu.

“Shinjang géziti” ge bésilghan mezkur maqale tehrirat ilawisidin kéyin jem’iy 8 kichik mawzu boyiche yézilghan bolup, uning birinchi mawzusida “Esheddiy ongchi we yerlik milletchi nizamidin hüseyin shinjangni weten qoynidin ayrip, musteqil sherqiy türkistan döliti qurushni pilan qilghan,” déyilgen.

Maqalide yene nizamidin ependining “Shinjang tarixini burmilap, bu jayning ezeldin musteqil dölet bolup kelgenliki, shinjangning ezeldin junggoning zémini emesliki we shundaqla bu tupraqta xensularning heqqi yoqluqi” ni terghib qilip kelgenliki qattiq ibariler bilen tenqid qilinidu:

“Esheddiy ongchi we yerlik milletchi nizamidin ‘shinjang ezeldin musteqil idi’ dégen sepsetini terghib qildi. U ‘shinjangda xensularning heqqi yoq’ dep jar saldi. Shinjang bilen ichki ölkiler otturisidiki 2 ming yilliq tarixiy munasiwetni inkar qilip, ‘xensular bilen munasiwet qilghili 200 yilche boldi’ dégenni bazargha saldi.”

Maqalide yene nizamidin hüseyin ependining 1956-yili “Shinjang tarixi” namliq kichik bir qollanma yézip, uningda “Saxta pakitlar arqiliq shinjang tarixini burmilashqa urun’ghanliqi” körsitilgen:

“U 1956-yili ‘shinjang tarixi’ namliq bir kitabche yézip, shinjang tarixini burmilap, saxta pakitlar arqiliq shinjangda ötken yerlik begliklerni musteqil dölet qilip körsetken. Yaqupbeg bedöletni milliy qehriman qilip körsetken. Emgekchi xelqning hökümranlargha qarshi qozghilanglirini xenzulargha qarshi milliy inqilab qilip teswirligen.”

Maqalining birinchi bölikide yene nizamidin hüseyinning shinjangdiki eng xeterlik “Musteqilchi” ikenlikini, uning 1956-we 1957-yilliri sowét ittipaqining ottura asiya ittipaqdash jumhuriyetlirige oxshash shinjangghimu ittipaqdash réspublika bérilishi kérek dep dewa qilghan yerlik milletchilerge qarighanda téximu “Xeterlik bölgünchi” ikenliki tekitlen’gen. 

Maqalide mundaq déyilgen: “Esheddiy ongchi we yerlik milletchi nizamidin 1957-yilidiki ‘échilip-sayrash’ ta bezi milletchilerning ‘réspublika’ dewalirini kötürüp chiqqanliqini anglap, ‘réspublika telep qilish exmeqliq, bu mesilini hel qilalmaydu, mesilini hel qilishning birdin-bir charisi-musteqilliq’ dep jar salghan.”

Maqalide yene nizamidin hüseyinning “Impériyalistlargha hewes qilidighan xeterlik unsur ikenliki, uning chet’elge qéchip ketken muhemmet’imin bughra we eysa beg qatarliq pantürkistlerning tézrek qaytip kélishini ümid qilidighan esheddiy milletchi” ikenliki körsitip ötülgen: “Esheddiy ongchi we yerlik milletchi nizamidin shinjangni impériyalistlargha yem qilip bérishni ewzel körgen. U ‘shinjangni in’glizlar bésiwalghan bolsa bügünki künde afghanistan we pakistandek musteqil dölet bolup qalattuq’ dep jöylügen. U musteqilliq gherizining emelge éshishi üchün 3-dunya urushining tézrek partlishini, amérikining kommunizm lagérini yimirip tashlishini, muhemmet’imin bughra we eysabeg qatarliq pan-türkistlarning tézrek qaytip kélishini ümid qilghan we bu heqte pitne-pasat tarqitip yürgen.”

(Dawami bar)

Munasiwetlik xewerler

Qaraqurum bürküti: nizamidin hüseyinning hayati (19)

Muxbirimiz qutlan
2019-01-29

Élxet
Pikir
Share
Print
Nizamidin hüseyin heqqide "Shinjang géziti" ning 1958-yili 11-ayning 29-küni élan qilin'ghan "Esheddiy ongchi we yerlik milletchi nizamidin hüseyinning ré'aksiyon epti-beshirisi toluq échip tashlandi" serlewhilik bash maqalining bir böliki.

Nizamidin hüseyin heqqide “Shinjang géziti” ning 1958-yili 11-ayning 29-küni élan qilin’ghan “Esheddiy ongchi we yerlik milletchi nizamidin hüseyinning ré’aksiyon epti-beshirisi toluq échip tashlandi” serlewhilik bash maqalining bir böliki.

 Jur’et Nizamidin teminligen00:00/00:00

Anglash
Awazni köchürüsh

On toqquzinchi qisim: “Xitay kompartiyesi xitaylarning partiyesidur”

1958-Yili 11-ayning 29-künidiki “Shinjang géziti” ge bésilghan “Esheddiy ongchi we yerlik milletchi nizamidin hüseyinning ré’aksiyon epti-beshirisi toluq échip tashlandi” serlewhilik bash maqalida merhum nizamidin hüseyinning “Jinayet” liri 8 mawzu boyiche birmu bir körsitip ötülgen idi. Xitay kompartiyesi öz dewride merhum inqilabchi, edib we tarixchi nizamidin hüseyin’ge dönggigen bu bir qatar atalmish “Jinayet” lerning aridin 60 yil ötken bügünki künde zaminimizdiki Uyghur serxillirigimu oxshashla artiliwatqanliqi hemde bu seweblik jazaliniwatqanliqi melum bolmaqta.

Merhum dadisining bir qisim shexsiy matériyalliri we arxiplirini yoshurunche saqlap, uni özi bilen bille amérikigha élip kelgen kelgen jür’et nizamidin dadisining eyni waqitta uchrighan éghir qismetlirini qolidiki qolidiki arxiplargha tayinip bayan qildi. U “Shinjang géziti” ning buningdin 60 yil burunqi sanigha bésilghan nizamidin hüseyinning atalmish “Jinayet” liri heqqidiki bash maqalidin munu qurlarni oqup ötti:

“Junggoda milliy mesilini hel qilishning birdin-bir we eng toghra charisi milliy térritoriyelik aptonomiye siyasitini emelge ashurushtin ibaret. Lékin ongchi nizamidinning tüp gherizi wetenning birlikini parchilash bolghanliqtin, u kommunistik partiyening milliy siyasitige we partiye rehberlikige qarshi chiqti. Azadliqtin kéyin kommunistik partiye rehberlikide aptonom rayonimizda nahayiti köp sanda milliy kadirlar yétishtürüldi, her derijilik rehbiriy orunlargha köp sanda milliy rehbiriy kadirlar qoyuldi. Ular partiye rehberlikide türlük xizmetlerge mes’uliyetlik bilen bashchiliq qilmaqta. Tebi’iyki, milliy kadirlarning inqilabqa qatnashqan waqti qisqa bolghanliqtin ularning inqilabiy xizmet tejribisimu kem. Shunga ular her waqit partiyening üzlüksiz yardem bérishige, xensu kommunistlirining we tejribilik xensu kadirlarning dawamliq yardem bérip, hemkarlishishigha mohtaj. Lékin ongchi nizamidin bu emeliy heqiqettin köz yumup, xensu kommunistlirining rehbiriy orunlarda turushigha, milliy rehbiriy kadirlargha hemkarliship inqilabiy ishlarning téximu yaxshi orunlinishigha qarshi chiqip, ‘barliq hoquq xensu kommunistlirining qolida’, ‘jenubta idarilerning, hetta milliy ashxana, baghche, qira’etxana we bashqilarning hemmisining dégüdek bashliqi xensu’ dep walaqlidi. U yene partiyege sadiq milliy rehbiriy kadirlarni ‘xensularning siziqidin chiqmaydighanlar’, ‘xensulargha wakaliten bizni idare qilidighanlar’, ‘xitayperestler’, ‘millitini satqanlar’ dep haqaretlidi. Ishchi-déhqanlar ichidin östürülgen milliy rehbiriy kadirlarni bolsa ‘qaranchuqlar’, ‘bilimsizler’ dégendek zeherlik tillar bilen söküp yürdi. U partiyemizning kadirlar qoshunini qizillashturush siyasitige ochuqtin-ochuq qarshi chiqip, ‘milliy kadirlar barliq kadirlarning 80-90 pirsentini teshkil qilishi lazim’ dep jöylüdi.”

Xitay da’iriliri yene nizamidin hüseyinning “Esheddiy ongchi we yerlik milletchi” ikenlikining ispati süpitide uning “Shinjang géziti” diki tehrirlik ornidin paydilinip, maqale-eserlerdin “Partiye rehberliki” ge da’ir söz-jümliler bilen bayanlarni késip chiqiriwetkenlikini körsitidu. Shundaqla nizamidin hüseyinning xitay kompartiyesining milletler siyasitige tüptin qarshi ikenlikini ilgiri süridu.

Maqalide yene nizamidin hüseyinning kompartiyening “Milliy térritoriyelik aptonomiye” siyasitige qarshi chiqqanliqi, bolupmu aptonom rayon qurulghandin kéyin “Chong xenzuchiliqning yenila dawamliship Uyghur til-yéziqining étibargha élinmighanliqi, aptonomiyening quruq bir shekil bolup qalghanliqi” heqqidiki pikir-qarashliri “Jinayet” süpitide körsitilgen.

Mezkur bash maqalide yene nizamidin hüseyinning oxshimighan orun we sorunlarda “1949-Yilidin buyan Uyghur tarixi burmilandi, yerlik asare-étiqiler weyran qilindi, Uyghur til-yéziqidiki tarixiy wesiqiler yighiwélindi yaki köydürüwétildi,” dep yürgenliki “Jinayet” süpitide sanap ötülgen:

“Esheddiy ongchi we yerlik milletchi nizamidin azadliqtin kéyin we aptonom rayonimiz qurulghandin kéyin hakimiyet orunlirida, idare, jem’iyet we mekteplerde milliy til-yéziqning asasiy orun’gha ötkenlikidin köz yumup, ‘Uyghur tili wiwiskilardila bar, ichki jehette yoq’, ‘Uyghurche xet-chekler inawetke élinmaydu’, ‘jaylarning isimliri özgirip kétip baridu’ (xensuliship ketti démekchi) dep walaqlidi. Azadliqtin kéyin partiye rehberlikide her millet xelqining shekli milliy, mezmuni sotsiyalistik medeniyiti güllep-yashnimaqta, jümlidin her millet xelqining tarixiy asare-etiqiliri, ilmiy yadikarliqlirini toplash-tetqiq qilish we muhapizet qilish ishlirigha alahide étibar bérilmekte. Lékin ongchi nizamidin hemmige melum bolghan bu bir heqiqetni inkar qilip, ‘azadliqtin kéyin ilmiy, tarixiy eserler zor yoqitishqa uchridi’, ‘asare-etiqilerni chetke élip kétip baridu’ dep walaqlidi. Bir qisim ré’aksiyon kitablarning we pan-turkizm kitablirining yighiwélin’ghanliqigha, xelqimiz teripidin köydürüp tashlan’ghanliqigha narazi bolup, ‘tarixiy kitablar köydürüldi, Uyghurlarning tarixiy eserlirini köydürdi dégen söz-Uyghurlarni köydürdi dégen söz’ dep kapshidi.”

Mezkur bash maqalide yene nizamidin hüseyinning “Xitay kömpartiyesining tüp xaraktérige hujum qilghanliqi we haqaret qilghanliqi, buning kechürgili bolmaydighan bir jinayet ikenliki” otturigha qoyulghan:

“Melumki, junggo kommunistik partiyesi-junggodiki her millet xelqining bext-sa’aditige, menpe’etige wekillik qilghuchi, junggo ishchilar sinipining awan’gart etritidur. Lékin ongchi nizamidin partiyemizning her millet xelqining hoquq-menpe’etlirige wekillik qilalaydighanliqini inkar qilip, junggo kommunistik partiyesini “Xensularning partiyesi” dep atidi؛ ishchilar sinipining inqilabtiki awan’gartliq rolini inkar qilip, ‘junggoda ishchilar sinipi az tursa, néme üchün partiye déhqanlar partiyesi bolmaydu?’ dégen mesilini otturigha qoyup, partiyening tüp xaraktérige hujum qildi.”

Maqalide yene nizamidin hüseyinning 1950-yillarning bashlirida xitay kompartiyesi teripidin basturulghan Uyghur baylar, diniy zatlar we bir qisim siyasiy serxillargha “Chapan yapqanliqi” we “Partiyening milliy siyasitige qarshi chiqqanliqi” körsitip ötülgen:

“Esheddiy ongchi we yerlik milletchi nizamidin hüseyin özining wetinimizning birlikini parchilash, partiye rehberlikini aghdurush we ‘musteqil sherqiy türkistan qurush’ gherizini ishqa ashurush üchün hemishe ré’aksiyon siniplar we eksiyetchilerning meydanida turup, shularning yighisini yighlap, keldi. U eksil’inqilabchilarning, bolupmu öz milliti ichidin chiqqan ré’aksiyonlarning basturulghanliqigha narazi bolup, ‘gomindang waqtidiki bir qisim emeldar xensular hélimu kadir bolup xelqni éziwatidu, gomindang waqtida xensu emeldarlarning buyruqini ijra qilghan milliy emeldarlar qamaqta yétiwatidu’ dégen oydurmini kötürüp chiqti. Wehalenki, partiyemiz eksil’inqilabchilarni bésiqturushta uning qaysiy millettin bolushidin qet’iynezer, kimde jinayet bolidiken, shuninggha layiq türde jaza bergen idi.”

Maqalida yene nizamidin hüseyinning 1950-yillarda Uyghur diyarida qizil xitay hakimiyitige qarshi kötürülgen türlük qarshiliq heriketlirini “Milliy qozghilang”, “Milliy inqilab” dep teswirligenliki, purset tapsila chet’elde xitaygha qarshi pa’aliyet élip bériwatqan muhemmed’imin bughra we eysa beg qatarliq “Kona markiliq pantürkist” larning teshwiqatini qilghanliqini qattiq eyiblen’gen:

“U yene bezi poméshchik, bay déhqanlarning we eksil’inqilabchilarning tughdurghan ré’aksiyon weqelirini jénining bariche maxtap, ‘milliy inqilab’, ‘toghra heriket’ dep jar sélish bilen mundaq ré’aksiyon weqelerning téximu ulghiyishini ümid qildi. Bu xil jinayi weqelerni tughdurghan ré’aksiyonlarning xelq telipi boyiche jazalan’ghanliqigha narazi bolup, ‘naheq bolup ketti’ dep jöylüdi. U jenubiy shinjangda muxbirliqta bolghan waqitlirida qeyerde partiyege, sotsiyalizmgha qarshi ré’aksiyon heriket yüz bergen bolsa, derhal shu yerge bérip, ehwal igilesh bilen ré’aksiyonlarning söz-herikitini shehermu-sheher kötürüp yürüp maxtidi.

Ongchi nizamidin oltursa-qopsa, azadliq arpisida shinjangdin qéchip ketken impéri’alizm jasusliri we pantürkist imin, eysalarni maxtap, bu xa’inlarning impéri’alistlar üchün ishlewatqanliqini ‘sherqiy türkistan üchün’ dep jar sélish bilen shularning dépigha ussul oynidi.”

(Dawami bar)

Munasiwetlik xewerler

Qaraqurum bürküti: nizamidin hüseyinning hayati (20)

Muxbirimiz qutlan
2019-02-05

Élxet
Pikir
Share
Print
Nizamidin hüseyin ependi ayali mesumxan we oghli jür'et bilen. 1960-Yillar.

Nizamidin hüseyin ependi ayali mesumxan we oghli jür’et bilen. 1960-Yillar.

 Jür’et nizamidin teminligen00:00/00:00

Anglash
Awazni köchürüsh
Nizamidin hüseyin ependini "Esheddiy ongchi we yerlik milletchi" qalpiqi bilen eyibligen bash maqalining bir böliki ("Shinjang géziti" ning 1958-yili 11-ayning 29-künidiki sanidin)

Nizamidin hüseyin ependini “Esheddiy ongchi we yerlik milletchi” qalpiqi bilen eyibligen bash maqalining bir böliki (“Shinjang géziti” ning 1958-yili 11-ayning 29-künidiki sanidin)Jür’et nizamidin teminligen

Yigirminchi qisim: “Muhemmet’imin bughragha chétilghan pantürkist”

Merhum nizamidin hüseyinning délosi 1958-yilidiki yerlik milletchilikke qarshi küreshning dolqunida basturulghan minglighan Uyghur serxillirining qismetliri ichidiki eng échinishliq we eng uzun mezgil sazayi qilin’ghan délolarning biri idi.

1958-Yili 11-ayning 29-künidiki shinjang gézitige bésilghan “Esheddiy ongchi we yerlik milletchi nizamidin hüseyinning ré’aksiyon epti-beshirisi toluq échip tashlandi” serlewhilik bash maqale eyni waqitta Uyghur diyaridiki idare-jem’iyetlerning yighinlirida aylarche oqulup, nizamidin hüseyinning atalmish “Yerlik milletchilik jinayetliri” küreshke tartilghan idi.

Xitay kompartiyesi Uyghur diyarini idare qilghan deslepki 10 yilda “Sotsiyalistik özgertish” dégen namda xususiy igilikni emeldin qaldurup, shexslerning yer, mal-mülük we barliq bayliq menbelirini dölet igilikige ötküzüwalghan idi. Téz sür’ette yolgha qoyulghan kommunalashturush we “Chong sekrep ilgirilesh” shamili axiri xitay boyiche zor qehetchilikni keltürüp chiqirip, milyonlighan insanlarning achliqtin ölüshige sewebchi bolghan idi. Mezkur maqalining beshinchi bölikide nizamidin hüseyinning atalmish “Kopiratsiyeleshtürüsh” we “Sotsiyalistik özgertish” ke qarshi turup, xitay kompartiyesining Uyghur diyaridiki siyasetlirige hujum qilghanliqi qattiq tenqid qilin’ghan.

Jür’et nizamidin 1958-yilidiki “Shinjang géziti” ge bésilghan mezkur maqalidin dadisi nizamidin hüseyin heqqidiki munu qurlarni oqup ötti:

“Aptonom rayonimiz mol yer asti bayliqlirigha ige bir jay. Lékin buni achqudek maliye, adem we téxnika küchimiz bolmighanliqtin bu bayliqlar esirlerdin béri yer astida yatqan idi. Peqet azadliqtin kéyinla merkez we xenzu xelqining yardimi astida yer asti bayliqliri échilip, her millet xelqining menpe’eti üchün ishlitildi we shinjang sana’iti zor derijide tereqqiy qildi. Lékin ongchi nizamidin yer asti bayliqlirining échilishigha qarshi turup ‘shinjangning iqtisadiy bayliqliri we sansiz qézilma bayliqlar ichkirige toshulup kétiwatidu’ dep jöylüdi. Shinjangdiki her millet xelqi lenjo-shinjang tömür yolining kélishini arzu qilip, bu tömüryol kelse shinjangning sana’et, yéza-igilik tereqqiyati téximu téz ilgirileydu dep tonuwatqan bir mezgilde, ongchi nizamidin ‘tömür yol shinjanggha balayi’apet élip kélidu’, ‘tömür yolning kélishi adem déngizining shinjanggha téshishi’ dep waysidi.”

Shu qétimliq nechche aygha sozulghan küresh yighinida nizamidin hüseyin’ge “Özi ‘shinjang géziti’ de ishlep turup etrapigha shayka toplap, partiyening gézitke bolghan rehberlikini élip tashlashqa, gézitning siyasiy yönilishini özgertishke urun’ghan” dégen qalpaqlar kiydürülgen:

“Pash bolghan nurghun matériyallar shuni körsettiki, esheddiy ongchi we yerlik milletchi nizamidin xéli uzundin buyan partiyening gézitke bolghan rehberlikini élip tashlash, gézitning siyasiy yönilishini özgertish yolida ashkara we yoshurun halda suyiqest ishlep kelgen we Uyghur tehrir bölümide birmunche jinayi heriketlerni élip barghan. U ‘échilish’ we ‘sayrash’ mezgilide Uyghurche ‘shinjang géziti’ ni xenzuche gézitning ‘terjimisi’ dep walaqlash bilen ‘Uyghurche gézitning imami xenzuche gézit’, ‘Uyghurche shinjang géziti musteqil chiqishi kérek’ dep jöylüdi. Gézitchilik ishida partiye rehberlikige qet’iy boysun’ghan, xenzu rehbiriy kadirlar bilen yéqindin hemkarliship ish élip barghan partiyelik rehbiriy yoldashlarni ‘xenzuche gézitke butqa choqun’ghandek choqunidu’ dep haqaretlidi. U yene ‘gézitte Uyghur tili buzup ishlitiliwatidu’ dep jar saldi. U yene partiyening türlük yolyoruq, yönilish, siyasetlirining gézitte élan qilinip turushigha qarshi chiqip, ‘bundaq qilish milliy awazni, muxbirlarni boghush bolidu’, ‘gézit xenzu purap turidighan boldi’ dep töhmet qildi.”

Maqalide yene nizamidin hüseyinni “Uyghurche ‘shinjang géziti’ ning utuqlirini yoqqa chiqirishqa urundi, gézitxanini ongchi we yerlik milletchilerning uwisigha aylandurush xam xiyalida boldi,” dep eyibligen.

Nizamidin hüseyin’ge qarshi élip barghan küresh yighinida yene uning “Yalghuz junggo kompartiyesigila qarshi turup qalmay, belki yene xelq’ara sotsiyalizm lagérigha, jümlidin sowétlar ittipaqighimu chish-tirniqi bilen qarshi ikenliki” otturigha qoyulghan:

“Esheddiy ongchi we yerlik milletchi nizamidin yalghuz bizning dölitimizge, janijan kommunistik partiyemizge, sotsiyalizmgha hujum qilipla qalmastin, pütün dunya tinchliqining tüwrüki we eng yéqin dostimiz sowét ittipaqigha, sowét ittipaqi bashchiliqidiki sotsiyalizm lagérighimu ghaljirliq bilen shalini chéchip hujum qildi. Melumki, sowét ittipaqidiki her millet emgekchiliri ulugh öktebir inqilabidin kéyin sowét ittipaqi kommunistik partiyesining rehberlikide we ulugh rus xelqining qérindashliq yardimi astida dunyada eng bextiyar we tereqqiy tapqan sotsiyalistik milletlerge aylandi. Lékin esheddiy ongchi nizamidin bu ochuq heqiqettin yüzsizlerche köz yumup, ‘sowét ittipaqi assimilyatsiyening birinchi tüwrüki, u yerdiki az sanliq milletler hem ularning en’eniliri yoqap kétip baridu’ dep jar saldi.”

Maqalide nizamidin hüseyinning sowét ittipaqidek kommunizm lagérining parawozigha qarshi turup, “Amérika we en’gliye qatarliq impéri’alistlargha hewes qilghanliqi” we ularning atalmish “Démokratiyesi” ge choqun’ghanliqi tenqid qilin’ghan:

“U öz ümidini 3-dunya urushigha baghlap kelgen we ‘3-dunya urushi bolup qalsa, impéri’alizm lagéri yéngidu, biz shu chaghda musteqil dölet bolimiz’ dep ighwa tarqitip yürgen. Dunya xelqining qattiq bésimi astida en’gliye impéri’alizmining tunis we marakeshlerge musteqilliq bérishige mejbur bolghanliqini burmilap, ‘bu en’gliyening mertliki’ dégen. Shundaqla u erkinlik we démokratiyening yawuz düshmini a q sh ning ‘démokratiyesi’ ni maxtap ‘bizdimu amérikiche démokratiye qollansa bolmamdighandu?’ dep hesretlen’gen. Démek, esheddiy ongchi we yerlik milletchi nizamidinning sowét ittipaqigha we sotsiyalistik lagérgha öchmenlik bilen qarap impéri’alizmni maxtap yürgenlikimu uning ‘musteqilliq’ idiyesi bilen bir tutash.”

Mezkur maqalide yene nizamidi hüseyinning “Tughulushidin tartip taki 1958-yiligha qeder özgermes yerlik milletchi bolghanliqi, uning 1940-yillarda saxta tarix yasap özini tashqorghan inqilabigha qatnashqan bir inqilabchi qilip körsetkenliki, emeliyette uning muhemmet’imin bughra we chinggizxan damollidin ders alghan esheddiy pantürkist ikenliki” dek atalmish “Jinayet” liri birmu-bir sanap ötülgen:

“Uning bu ré’aksiyonliqining tarixiy yiltizi bar idi. Eslide ongchi nizamidinning a’ile kélip chiqishi bay charwichi bolup, hazirghiche öz terkibini yoshurup kelgen. U 1948-yilidin azadliqqa qeder shinjang darilfununida oqughan waqtida impéri’alizm jasusliri we esheddiy pantürkistlerdin xa’in memtimin, chinggizxan damolla, ibrahim muti’iy qatarliq ré’aksiyonlarning pantürkizmliq terbiyesini alghan we uni özige chongqur özleshtürgen. U shundin bashlapla pantürkistlerning dépigha ussul oynap, shularning yalaqchisigha aylan’ghan. Shu yilliri darilfunun oqughuchiliri ichide milletchiler we xelqchiler dégen ikki guruh shekillen’gen bolup, ongchi nizamidin milletchiler guruhidiki ghaljirlarning biri. Oqughuchilar ichide pantürkizmning jarchisi we imin, eysalarning dumbaqchisi bolup, xelqchil küchlerge aktip qarshi turghan. U azadliqtin kéyinmu pantürkist ustazlirining ré’aksiyon terbiyesini yürikide saqlap, purset tapsila wetinimizning birlikini parchilash yolida heriketlinip kelgen.”

Maqalining axirida yene nizamidin hüseyinning 1949-yilidin kéyin özining “Kélip chiqishi we eksiyetchil mahiyitini yoshurup, ‘shinjang géziti’ ge xizmetke orunlishiwalghanliqi, saxta tarix yasap özini 1940-yillarda tashqorghan inqilabigha qatnashqan bir inqilabchi qilip körsetkenliki we shundaqla shinjanggha azadliq armiyening kirishige qarshi turghanliqi” dek bir qatar “Gunah” liri otturigha qoyulghan.

(Dawami bar)

Munasiwetlik xewerler

Qaraqurum bürküti: nizamidin hüseyinning hayati (21)

Muxbirimiz qutlan
2019-02-12

Élxet
Pikir
Share
Print
Nizamidin hüseyin ependi yashliq yillirida.

Nizamidin hüseyin ependi yashliq yillirida.

 RFA/Qutlan00:00/00:00

Anglash
Awazni köchürüsh

Yigirme birinchi qisim: otunkoza (shigobi) türmisidin qéchish

Nizamidin hüseyin “Shinjang géziti” idariside “Esheddiy ongchi we yerlik milletchi” dégen qalpaq bilen uda birqanche ay ulap küreshke tartilghandin kéyin 1959-yili 4-ayning 14-küni resmiy qolgha élinidu. Shu küni “Shinjang géziti” idariside ötküzülgen chong küresh yighinida sha’ir abdurehim ötkür we ghopur chong qatarliq ikki kishimu nizamidin hüseyin bilen birlikte qolgha élinidu. Ular ücheylenning qollirigha koyza we ishkeller sélinip, herbiy mashina bilen ürümchi sheherlik 3-türmige élip bérilidu. Nizamidin hüseyin bu yerde yéngila qolgha élin’ghan ziyaliylardin abdushükür muhemmet’imin, turdi samsaq, eziz niyazi, shükür yalqin we qazaq yazghuchi qaji qumar qatarliq 400 dek mehbusni köridu.

Jür’et nizamidin dadisining türmide yazghan xatiriside 1958-yilining axiridin 1959-yilining bashlirighiche “Ongchi” yaki “Yerlik milletchi” qalpiqi bilen köpligen Uyghur we qazaq ziyaliylirining qolgha élin’ghanliqini, ularning köpinchisining dadisi nizamidin hüseyin bilen bille jungghariye chöllükidiki otunkoza (shigobi) türmiside mejburiy emgekke sélin’ghanliqini tekitlep ötti.

Shigobi, yeni otunkoza türmisi jungghariye chölige jaylashqan bolup, bu yerdin eng yéqin ariliqtiki adem yashaydighan bostanliqqa bérish üchün 40-50 kilométirliq susiz janggalliq mewjut idi. Yazghuchi söyün’gül chanishéf özining “Köz yéshida nemlengén zémin” namliq biyografik kitabidimu shigobi türmisi heqqide tepsiliy melumat béridu. Merhum nizamidin hüseyin özining türmide yézip qaldurghan eslimiside ürümchidin 13 mashinida shigobigha yötkep bérilghan mehbuslarning “Ongchi 4-milliy etret” dep atalghanliqini tilgha alidu.

Pütün xitay miqyasida 1959-yilining axirliridin bashlap tarixta misli körülmigen bir meydan sün’iy acharchiliqning shamili chiqishqa bashlaydu. Tarixtin buyan qehetchilik körülüp baqmighan Uyghur diyarimu bu qétimliq acharchiliq apitining tesiridin xaliy qalalmaydu. Yémeklik normisi eng töwen chekke chüshürülgen, künde yésiwilek shorpisi bilen yangaqtek chongluqtiki hornan (moma) bérilip, qattiq emgekke sélinidighan shigobi chöllükide Uyghurlarning 20-esirdiki eng serxil ziyaliyliri insan tesewwur qilghusiz azablarni chékidu. Jür’et nizamidin közini yashlighan halda dadisining eslimisidin shigobi türmisi heqqidiki munu qurlarni oqup ötti.

1961-Yili 10-ayghiche nizamidin hüseyin shigobi türmiside qan-yashliq 30 ayni ötküzidu. Shu künlerde ayali hörnisaxan yazghuchi turdi samsaqning ayali bilen bille ürümchidin ulaqqa minip shigobi chölige bend qilin’ghan yoldashlirini yoqlap kélidu. Halbuki, türme da’iriliri ularni 2 künmu turghuzmastin heydiwétidu.

1961-Yili 10-ayning 12-küni nizamidin hüseyin teste qolgha kelgen bir pursette shigobi türmisidin qéchishqa tewekkül qilidu. U özining eslimiside bu qétimliq qéchish jeryani heqqide munularni bayan qilidu.

Nöwette gérmaniyede panahliniwatqan hebibulla xaliq 1990-yillarda merhum nizamidin hüseyinni ustaz tutup, uning bilen yéqin munasiwette bolghan kishilerning biri. U eyni waqitta nizamidin ependidin nurghun hékayilerni anglighanliqini, bularning ichide nizamidin hüseyinning 1961-yilining axirida shogobi türmisidin qéchish heqqidiki kechürmishining hélimu éside miqtek turghanliqini ilgiri süridu. 

Hebibulla xaliqning nizamidin ependidin anglishiche, qehetchilik eng éghirlashqan shu waqitlarda bir qazaq kishi shigobi türmisige türme bashliqi bolup kélidu. Yuqiridin shigobi türmisige kélidighan ashliq üzülüp qalidu. Buning bilen türme bashliqi mehbuslar ichidiki ayighi chaqqanraq körünidighan nizamidin hüseyinni élip türmige yémeklik sétiwélish üchün bir at bilen yolgha chiqidu.

Yérim yolda ular deryagha duch kélidu. Nizamidin hüseyin deryadin ötkiche bolghan waqitni gheniymet bilip, atning aldida olturghan türme bashliqini tuyuqsiz ittirip deryagha chüshürüwétidu-de, atni özi yalghuz chépip janggalliq ichide közdin ghayib bolidu.

Nizamidin hüseyin öz eslimiside shigobi türmisidin qéchip ketkendin kéyin özining yoshurunche kün ötküzgenlikini, ürümchide 16 kün mökünüp yürgenlikini, eng axirida jenub terepke kétish üchün yoshurunche man’ghinida dawanching bazirida tutulup qalghanliqini, bu künning del 1962-yili 1-ayning 3-küni ikenlikini eskertip ötidu. Halbuki, milliy inqilab mezgilide razwédka xizmiti boyiche chéniqqan we nurghun tejribilerge ige bolghan nizamidin ependi dawanchingdin ürümchige yalap méngilghinida yene purset tépip qéchip kétidu.

Dolqun eysa 1988-yilidiki “15-Iyun Uyghur istudéntlar namayishi” din tartip taki wetendin ayrilghuche bolghan ariliqta milliy idé’ologiye jehettin nizamidin hüseyinning biwasite tesirige uchrighan yashlarning biri. U nizamidin hüseyinning 20 yillap türmide yatqan bir kishi bolushigha qarimay, üzlüksiz türde türmidin qachqan, yene tutulsa yene qachqan, hayatini tewekkülchilikke atighan bir qorqumsiz kishi ikenlikini tilgha alidu. U nizamidin hüseyinning bu xil qeyser xaraktérini özi shahit bolghan mundaq bir hékaye, yeni merhum haji yaqup anat bilen nizamidin hüseyin otturisida 1990-yillarda bolghan bir meydan chaqchaq arqiliq bayan qilidu.

(Dawami bar)

Munasiwetlik xewerler

Qaraqurum bürküti: nizamidin hüseyinning hayati (22)

Muxbirimiz qutlan
2019-02-19

Élxet
Pikir
Share
Print
Nizamidin hüseyin ependi oghli jür'et nizamidin bilen sanjining taghliq rayonlirida. 1977-Yil.

Nizamidin hüseyin ependi oghli jür’et nizamidin bilen sanjining taghliq rayonlirida. 1977-Yil.

 RFA/Qutlan00:00/00:00

Anglash
Awazni köchürüsh

Yigirme ikkinchi qisim: jenubtiki qachqunluq yillirida 

1961-Yili 10-ayning 12-küni nizamidin hüseyin shigobi, yeni jungghar oymanliqidiki otunkoza türmisidin qéchip üch aygha yéqin waqit ötkende, yeni 1962-yili 1-ayning 3-küni dawanching bazirida tutulup qalidu. U shu küni kéchisi yük mashinisining kozupigha sélinip ürümchige élip méngilghinida yérim yolda yene qéchip kétidu.

Ashu yillardiki qachqunluq qismetliri we hayatini dogha tikip alghan tewekkülchilik qedemliri heqqide toxtalghan nizamidin hüseyin ependi hayatining axirqi yillirida ürümchidiki 3-türmide munu misralarni qelemge alidu:

Qorqmaymen bassimu topan bilen sel,

We yaki jan sorap tursimu ejel.

Jahanda qorqimen birla nersidin,

Renjise méningdin méni tughqan el.

Un qilar ömrümni yillar tügmini,

Xalisang meyli chach, meyli tüg méni.

We lékin barimni sözligin eynen,

Töge dep körsetme bir tal tügmini.


1980-Yillardin 1990-yillarning aldinqi yérimighiche nizamidin hüseyin ependi bilen yéqin munasiwette bolghan we uning chongqur tesirige uchrighan dolqun eysa eyni waqitta nizamidin ependidin anglighanlirini anglarmenlerge teqdim qildi. Dolqun eysaning nizamidin ependidin anglishiche, mehbus nizamidin hüseyin dawanchingdin qéchip qarasheherge kelgende tutulup qélish xewpige duch kélidu. Mana mushundaq hayat-mamatliq bir jiddiy peytte milliy inqilab yillirida herbiy razwédka xizmiti ishlep mol tejribige érishken nizamidin hüseyin ustiliq bilen qarasheherdiki qoghlap tutushtin qutulup qalidu.

Hazir gérmaniyede panahliniwatqan, 1990-yillarda nizamidin ependining qéshida bolghan shagirtliridin izchi hebibulla xaliqning bildürüshiche, nizamidin ependi shu qétimliq qéchishta aqsuda tutulup qalidu. Emma shu waqitta aqsuning waliysi bolup turuwatqan nizamidin hüseyinning tashqorghan inqilabi mezgilidiki sepdishi ömerof uninggha bashqa bir namda yoshurunche yol xéti teyyarlap béridu. Buning bilen nizamidin ependi aqsudin qéchip qutulidu. 

Nizamidin ependi qolidiki yol xéti bilen qeshqer, yeken, qaghiliq we qaraqurum taghlirining étikidiki kachong, azghansal qatarliq yéza-kentlerde bir mezgil yoshurunup yüridu. Axiri amalsiz qaghiliq tewesi bilen tibet chégrasi tutushidighan ademsiz taghliq rayonda yoshurunushqa mejbur bolidu.

Hebibulla xaliq izchining bildürüshiche, shu yillarda nizamidin ependi bir tereptin qéchip yürüp jan saqlisa, yene bir tereptin purset bolghan waqitlarda xelq ichidin Uyghur tarixigha we medeniyitige da’ir qolyazmilar, risaliler hemde aghzaki eslimilerni toplighan iken.

Hebibulla xaliq izchining eyni waqitta nizamidin ependidin anglishiche, nizamidin hüseyin qéchip qaghiliq bilen tibet chégrasi ariliqidiki bir mazarliqqa barghinida u yerde yoshurunche istiqamet qiliwatqan derwishlerning qolidin bir qisim qimmetlik tarixiy wesiqilerni qolgha chüshürgen iken.

Bir mezgillik qéchishtin kéyin nizamidin hüseyin axiri yene yeken’ge qaytip kélidu we yekendiki kona dostlirining yardimi bilen salahiyitini özgertip yoshurunup jan saqlaydu. Qehetchilik yilliri bolsimu, emma uning azghansaldiki uruq-tughqanlirimu yoshurunche uninggha yardem qolini sozidu. Jiddiy tutush buyruqi chiqirilghan qachqun mehbus nizamidin hüseyin’ge shu yillarda yeken xelqi öz qoynini achidu. 

Kéyinche weziyet sel peskuygha chüshkende nizamidin hüseyin ürümchide qalghan xotun-balilirini dostlirining yardimi bilen yeken’ge köchürüp ekéliwalidu. Emma özi dawamliq yoshurunup yüridu. Ene ashu qiyin künlerde uning emdila 5 yashqa kirgen tunji oghli perhatning öpkisige soghuq tégip qattiq késel bolidu we yeken doxturxanisida hayatidin ayrilidu.

(Dawami bar)

Munasiwetlik xewerler

Qaraqurum bürküti: nizamidin hüseyinning hayati (23)

Muxbirimiz qutlan
2019-02-26

Élxet
Pikir
Share
Print
Nizamidin hüseyin ependi a'ilisi we perzentliri bilen bille. 1964-Yili may.

Nizamidin hüseyin ependi a’ilisi we perzentliri bilen bille. 1964-Yili may.

 RFA/Qutlan00:00/00:00

Anglash
Awazni köchürüsh

Yigirme üchinchi qisim: tutush buyruqi chiqirilghan qachqun

Merhum nizamidin hüseyin 1997-yili ürümchi 3-türmiside yétiwatqan künliride yézip qaldurghan eslimiside özining 1960-yillardiki türme hayati we xitay türmisidin tekrar-tekrar qéchish weqeliri heqqide tepsiliy melumat béridu. Jür’et nizamidin dadisining ashu yillardiki achchiq kechmishliri we héssiyatini munu misralar arqiliq bayan qilghanliqini eskertip ötti:

Baturlarni az köridu bu jahan,

Satqunlarning tépilmiqi bek asan.

Batur ölse yer quchaqlar, kök yighlar,

Yatalmayda görde satqun tinch-aman. 


Shigobi, yeni otunkoza türmisidin qéchip yeken’ge bériwalghan nizamidin hüseyin 1963-yilining yaz ayliridin 1964-yilining bash bahar künlirigiche yeken, qaghiliq we poskam ariliqida yoshurunup yüridu. Kéyinche kona tonush-bilishlirining yardimi bilen qaraqurum taghlirining ichkiridiki xilwet kent, yeni tughulghan yurti azghansalda salahiyitini yoshurup jan saqlaydu. Emma bu künler uzun’gha barmaydu. 1964-Yilining birinchi éyigha kelgende nizamidin hüseyin azghansalda bashqilarning tonup qélishi bilen pash bolup qalidu. Mushundaq bir jiddiy peytte u yurtdashlirining yardimi bilen bir kéchide yeken nahiyesige qéchip bérip, tagharchi yézisigha qarashliq kolichi mehellisige yoshurunche orunlishidu. 

Jür’et nizamidin dadisining ashu yillardiki kechmishliri heqqide toxtalghinida pütün a’ilisiningmu bu qachqunluq hayatining bedilini töligenlikini, özining 1963-yili yekenning tagharchi yéza kolichi kentide tughulghanliqini, shu mezgillerde “Shinjang géziti” idarisidin yeken yézilirigha muxbirliqqa chüshken bir xizmetdishining dadisini tonup qélishi tüpeylidin nizamidin ependining yene qéchishqa mejbur bolghanliqini bayan qilidu.

1964-Yilining bashlirida xotun-balilirini yeken yézilirida qaldurup, ürümchige yoshurunche qaytip kelgen nizamidin hüseyin siyasiy weziyetning bir’az yumshap, eyni waqitta uwal qilin’ghan bir qisim délolarning qayta qarap chiqiliwatqanliq xewirini anglaydu. Buning bilen u özini ashkarilap, Uyghur aptonom rayonluq partkomning erziyet ishxanisigha bérip öz délosi üstidin erz qilidu. Uning erzi “Shinjang géziti” idarisige chüshürülüp, gézitxana rehberlikining qayta qarap chiqishigha tapshurulidu. Halbuki, gézitxanining bash muherriri we partkom sékrétari raw shijin bilen gézitxana bashliqi toqsunuplar birliship, uni jama’et xewpsizliki nazaritige melum qilidu. Saqchilar “Shinjang géziti” idarisige derhal yétip kélip, uni qaytidin qolgha alidu.

Shundaq qilip jungghariye chöllükidiki otunkoza türmisige qayta apirilghan nizamidin hüseyin qol-putlirigha ishkel-zenjir sélinip, yérim yil qattiq réjim astida emgekke sélinidu. Achliq we qattiq emgektin hayat qélishqa közi yetmigen nizamidin hüseyin ariliqta purset tépip yene qachidu, emma türmidin qéchip üchinchi küni yene tutulup qalidu. Bu qétim uninggha qattiq jaza bérilip, 9 métir chongqurluqtiki yer asti gemisige solap qoyulidu. U yene boshashmay bu qarangghu gemini bir aydek kolap, axiri yer üstige téship chiqidu hemde türme ashxanisidin ozuq-tülük we bashqa zörür nersilerni oghrilap, shu qachqanche qéchip, kündüzi yoshurunup, kéchisi yol méngip yürüp ürümchige kéliwalidu.

Dolqun eysamu eyni waqitta nizamidin ependidin anglighanlirini bayan qilip, uning shigobi türmisidin tekrar-tekrar qéchip, hemmige tonulghan bir qachqun’gha aylan’ghanliqini, her qétim qachqanda u insan tesewwurigha sighmaydighan bir amallarni oylap tépip, ustiliq bilen türmidin qéchip kétidighanliqini hékaye qilidu.

Nizamidin ependi shu qétim türmidin qéchip ürümchide bir muddet jan saqlaydu. Kéyinche jahan sel tinjip, saqchilarning diqqiti boshighanda kona tonush-bilishliri we ishenchlik kishilirining yardimi bilen jenubqa qachidu. Bu jeryanda u birqanche qétim paylaqchilarning qoligha chüshüp qalghan bolsimu, lékin xuddi möjize körülgendek her qétim birer tonushining yardimige ériship, ustiliq bilen qéchip qutulidu. U shu qachqanche ming bir teslikte axiri xotun-baliliri turuwatqan yeken’ge baridu. Emma jiddiy tutush buyruqi chiqirilip, terep-tereptin izdesh barghanséri kücheygechke u bu yerde dawamliq turushning mumkin bolmaydighanliqini hés qilip, axiri qaghiliq tashyolini boylap, tibetke ötüp kétidu. U bir mezgil qaghiliq-tibet tashyolining tibet tewesidiki bölikide bingtu’en we yol yasash ishchilirining jesetlirini toshuydighan ish bilen shughullinip, jan saqlaydu.

Hazir gérmaniyede panahliniwatqan, 1990-yillarning otturilirida nizamidin ependining qéshida bolghan shagirtliridin biri izchi hebibulla xaliq radiyomiz ziyaritini qobul qilip, nizamidin ependidin eyni waqitta anglighanlirini teqdim qildi we uning qéchish kechürmishlirige toluqlima berdi.

Hebibulla xaliqning bayan qilishiche, nizamidin ependi eyni waqitta tibetning ali rayonigha qéchip ötüp, shu jayda bir mezgil yoshurunup yüridu. Jan saqlash üchün qilmighan ishi, kirmigen töshüki qalmaydu. Axiri bir amallarni qilip, u yerdin kétidu. 

Qayta-qayta türmidin qéchish weqesidin kéyin nizamidin hüseyinning yoshurunush chembiriki barghanséri tariyip baridu. Uyghur aptonom rayonluq jama’et xewpsizliki nazaritining nizamidin hüseyin toghriliq chiqirilghan tutush buyruqi jenubning hemme bulung-puchqaqlirighiche dégüdek chaplinip, iz-qoghlap tutush opératsiyeliri barghanséri jiddiylishidu. Jenubta yoshurunup turush mumkinchiliki peqetla qalmighan 1965-yili nizamidin ependi yekendiki bala-chaqilirini élip, ürümchige tewekkül qilip baridu. Ular ürümchige bérip üchinchi küni bayqilip qélish xewpi tughulghan bir peytte, u bala-chaqilirini élip xitay ölkilirige kétish üchün yolgha chiqidu.

(Dawami bar)

Munasiwetlik xewerler

Qaraqurum bürküti: nizamidin hüseyinning hayati (26)

Muxbirimiz qutlan
2019-03-19

Élxet
Pikir
Share
Print
Nizamidin hüseyin ependining a'ilisi we perzentliri. 1960-Yillarning bashliri.

Nizamidin hüseyin ependining a’ilisi we perzentliri. 1960-Yillarning bashliri.

 Jür’et Nizamidin teminligen00:00/00:00

Anglash
Awazni köchürüsh

Yigirme altinchi qisim: lugochyaw türmisidiki yillar

Shundaq qilip, 1965-yili 2-ayda nizamidin hüseyin béyjingdiki shinjang ish béjirish bashqarmisida chöchüridek 5 balisi we éghir’ayagh ayali bilen birlikte tutqun qilinip, lugochyaw türmisige qamilidu. Nizamidin ependi 1960-yillarda béyjingdiki bu meshhur türmige a’ilisi bilen birlikte qamalghan birdin-bir Uyghur mehbus idi.

Nizamidin hüseyin luguchyaw türmisige élip bérilghandin kéyin, a’ilisidiki bala-chaqiliri bilen birlikte türme hoylisidiki alahide bir kamérgha orunlashturulidu. Shu ariliqta uning ay-küni yéqinliship qalghan éghir’ayagh ayali hörnisaxan lugochyaw türme doxturxanisida altinchi balisini tughidu.

Hazir gérmaniyede panahliniwatqan, 1990-yillarning otturilirida merhum nizamidin hüseyin ependimning qéshida bolghan shagirtliridin izchi hebibulla xaliq eyni waqitta nizamidin ependidin lugochyaw türmisidiki kechmishlirini köp qétim anglighanliqini bayan qilidu. Uning bildürüshiche, nizamidin ependining qizi rizwan’gül ene shu lugochyaw türmiside tughulghan iken.

Nizamidin hüseyin ependimu özining eslimiside altinchi balisi rizwan’gülning béyjingdiki lugochyaw türmiside tughulghanliqini, eyni waqitta türme xatirisi üchün bowaqni bir mezgilgiche “Hepsegül” dep atighanliqini bayan qilidu.

Hörnisaxanning kéyinche oghli jür’et nizamidin’gha eslep bérishiche, eyni waqitta uning tughuti yéqinlashqanda türme da’iriliri uni lugochyaw türme doxturxanisigha élip baridu. Tolghaq azabida qiyniliwatqan hörnisaxan kéchide dérizidin körünüp turghan aygha qarap, “Bu ay ashu yiraqtiki wetinimning asminidimu körünüp turghandu-he, uni ata-anammu körüwatqanmidu?” dep oylaydu.

Nizamidin ependi lugochyaw türmiside bala-chaqiliri bilen shu yatqanche 1966-yilining aprél aylirigha qeder yatidu.

Lugochyaw türmisi béyjingdiki dangliq türmilerning biri bolup, eyni yilliri xitay kommunistliri hakimiyet béshigha kelgende xitay chong quruqluqidin kételmey qalghan yaponluq, koriyelik, wéytnamliq, hindistanliq we bir qisim ereblerdin bolup, mingdin artuq chet’ellik mehbusmu bu türmige qamalghan iken.

Nizamidin ependi “Medeniyet inqilabi” ning harpisida, yeni 1966-yili 4-ayda bala-chaqiliri bilen lugochyaw türmisidin chiqirilip, 6 saqchining himayiside poyiz bilen ürümchige yalap élip bérilidu we Uyghur aptonom rayonluq j. X. Nazaritige ötküzüp bérilidu.

Bügün amérikada yashawatqan jür’et nizamidin özining 2 yash waqtida ata-anisi bilen bille lugochyaw türmiside yatqanliqini, yillar ötüp anisi hörnisaxanning lugochyaw türmisidiki nurghun hékayilerni özige sözlep bergenlikini tilgha alidu.

Dolqun eysa 1980-yillarning axirliridin tartip taki wetendin ayrilghuche bolghan jeryanda merhum nizamidin hüseyinning chongqur tesirige uchrighan kishilerning biridur. U nizamidin ependining hayatining her qazanda qaynap baqqan, türmidimu, qoyup bérilgen yillardimu özining küresh iradisidin qet’iy qaytmighan, jem’iyetning her qatlimidiki türlük-tümen insanlar bilen ariliship ötken hem addiy hem ulughwar bir hayat ikenlikini alahide tekitleydu.

Nöwette awstraliyede yashawatqan bextiyar böre ependimu özining 1985-yilidin 1988-yilighiche “Shinjang géziti” xizmet qilghan 3 yilliq hayatida nizamidin hüseyinni ustaz tutup ögen’genlikini, özining millet, weten we tupraq heqqidiki milliy idé’ologiyesi hemde muqeddes burch tuyghusini nizamidin ependidin alghanliqini tekitlep ötidu.

(Dawami bar)

Munasiwetlik xewerler

Qaraqurum bürküti: nizamidin hüseyinning hayati (27)

Muxbirimiz qutlan
2019-03-26

Élxet
Pikir
Share
Print
Nizamidin hüseyin ependi a'ilisi we perzentliri bilen bille. 1964-Yili may.

Nizamidin hüseyin ependi a’ilisi we perzentliri bilen bille. 1964-Yili may.

 RFA/Qutlan00:00/00:00

Anglash
Awazni köchürüsh

Yigirme yettinchi qisim: qaraqilchin türmisidin qéchish

Nizamidin hüseyin ependi 1966-yili 4-ayda bala-chaqiliri bilen birlikte béyjing etrapidiki lugochyaw türmisidin chiqirilidu. 

Ular 6 saqchining himayiside poyiz bilen ürümchige yalap élip bérilidu we Uyghur aptonom rayonluq j. X. Nazaritige ötküzüp bérilidu. 

Uyghur aptonom rayonluq j. X. Nazariti ularni qara mashinigha bésip, nizamidin ependini shabaxu türmisige, xotun balilirini shigobi, yeni otunkoza türmisige apirip solaydu.

Nizamidin ependi hayatining axirqi yillirida ürümchi 3-türmiside yézip qaldurghan eslimiside shu qétim shabaxu türmisige ötküzüp bérilgendin kéyinki dehshetlik qismetlirini tepsiliy bayan qilidu. Uning déyishiche, türme da’iriliri qachqun mehbus nizamidin ependidin kona-yéngi hésablarni qoshup biraqla alidu. 

1966-Yili 10-ayda, yeni “Medeniyet inqilabi” ning perdisi échilip, pütkül xitay bir meydan qalaymiqanchiliqqa chömgen mezgillerde türme da’iriliri nizamidin ependini shabaxu türmisidin maralbéshidiki qaraqilchin türmisige yötkeydu. Xotun-balilirini bolsa yeken’ge sürgün qiliwétidu.

Qaraqilchin türmiside 3 yildek éghir emgekke sélin’ghan nizamidin ependi bu yerdin ilgiri-kéyin bolup 3 qétim qachidu. Emma deslepki ikki qétimda tutulup qélip qattiq ten jazasigha uchraydu.

Üchinchi qétim, yeni 1969-yili 3-ayning 9-küni kéchide türmining éshikini oghrilap, muweppeqiyetlik halda qaraqilchin türmisidin qéchip chiqidu we yekendiki bala-chaqilirining qéshigha kélip yoshurunidu. Aridin melum mezgil ötüp jiddiy weziyet bir’az peseygende nizamidin ependi ilgiriki tonush-bilishlirining yardimi bilen mekit nahiyesining tümental yézisigha bérip qurushulush etritide “Hüseyin ustam” dégen isim bilen ishleshke bashlaydu.

Jür’et nizamidin shu yillarda özining 6-7 yashliq sebiy bala ikenlikini, dadisi maralbéshining qaraqilchin türmisige qamalghan yillarda a’ilisidiki chöchüridek 5 balining yekende apisi we momisining himayiside turghanliqini bayan qilidu.

1969-Yili martning soghuq bir kéchisi qulaqcha we tére juwa kiyiwalghan, yüz-közlirini saqal basqan bir qachqun yeken térebaghdiki bir qoruning ishikini astighine chékidu. Bir hazadin kéyin qorudikiler jin chiragh yandurup, yigha-zar bilen bu kishini kütüwalidu. Bir kona yotqan’gha orinip uxlawatqan chöchüridek 5 bala chöchüp oyghiniship, yillarche körmigen mehbus atisigha heyranliq bilen qarap qalidu. Jür’et nizamidin dadisining shu kéchisi quchaq échip, saqal basqan yirik yüzini balilarning mengzlirige bir-birlep sürkep söygenlikini hélihem hayajan ilkide esleydu. 

Nizamidin ependi mekitning tümental yézisida “Hüseyin ustam” dégen yéngi isim bilen qurulush etritige orunlishiwalghandin kéyin yekendiki balilirini öz qéshigha ekéliwalidu. U uzun ötmeyla özining ilgiriki tonush-bilishlirining yardimi bilen bu qurulush etritini kéngeytip, japaliq ishlep tümental yézisida yerlik xelqning ishenchige we hörmitige érishidu. U eslimiside shu yillardiki kechmishliri heqqide ajayip xatirilerni qalduridu.

Qachqunluq, qorqunch, tewekkülchilik we ghuwa ümid ichide hayat dawamlishidu. Terep-terepke tutush buyruqi chiqirilghan mehbus nizamidin ependi mekitning topiliq yézilirida héchkimning xiyaligha kelmigen bir shekilde baliliri bilen ashu mudhish yillarni ötküzidu. Bügün amérikada yashawatqan jür’et nizamidin öz baliliqidiki eng untulmas yillarni xitay türmisidin qéchip jan saqlawatqan mehbus dadisining himayiside dolan yézilirida ötküzgenlikini tilgha alidu.

(Dawami bar)

Munasiwetlik xewerler

https://www.rfa.org/uyghur/yoruq-sahillar/qaraqurum-burkiti-03262019143623.html?encoding=latin

Qaraqurum bürküti: nizamidin hüseyinning hayati (29)

Muxbirimiz qutlan
2019-04-09

Nizamidin hüseyin ependi a'ilisi we perzentliri bilen bille. 1964-Yili may.

Nizamidin hüseyin ependi a’ilisi we perzentliri bilen bille. 1964-Yili may.

 RFA/Qutlan00:00/00:00

Anglash
Awazni köchürüsh

Yigirme toqquzinchi qisim: elwida tarim boylari

Qaraqilchin türmisidiki tuzaqtin aman qalghan nizamidin ependi bu dehshetlik jehennemdin choqum qéchip qutulush iradisige kélidu. 

Aldinqi ikki qétimliq qéchip tutulush we tutulghandin kéyinki aylarche éghir jaza uning iradisini sunduralmaydu. Dégendek 1969-yili martning shamalliq bir kéchisi qaraqilchin türmisige ichimlik su toshush wezipisige chiqqan nizamidin ependi kéche qarangghuluqidin paydilinip su artilghan éshekni min’giniche közdin ghayib bolidu. 

Jür’et nizamidin merhum dadisining türmide yézip qaldurghan eslimiside shu qétimliq qéchish jeryani heqqide qisqiche bayanlarning barliqini eskertip ötidu. 

Nizamidin hüseyin qaraqilchin türmisige qamalghan 3 yil jeryanida, yeni 1966-yilidin 1969-yilighiche bolghan mezgilde uning ayali hörnisaxan yekendiki bir nawayxanida ishlep chöchüridek 5 balisini baqidu. Insan qimmiti we ghururi depsende qilin’ghan ene ashu éghir yillar heqqide eslime qaldurghan nizamidin ependi merhum repiqisi hörnisaxan’gha béghishlap munu misralarni yazidu:

Bolmisa anining japaliq ejri,

Kélemdu balining bexti-teliyi?

Bolsimu mertiweng ershi-elada,

Ketmisun qulaqtin ana elliyi.

Nizamidin ependi qaraqilchin türmisidin qéchip ketkendin kéyin jay-jaylargha tutush buyruqi élan qilinip, waraqchilar chaplinidu. Saqchilar we ting-tingchilar kocha-koylarda timisqilap yürüp, uning iz-dérikini qilidu. Haman tutulup qélish xewpi közge körünüp turghan ashu qorqunchluq mezgillerde nizamidin ependi qebristanliqni qonalghu, oghri-qimarwazlar topini qalqan qilip, jan saqlashqa mejbur bolidu. 

Dolqun eysa buningdin 30 yillar ilgiriki kechmishlirini esliginide merhum ustazi nizamidin hüseyinning jem’iyetning her qatlamliridiki türlük-tümen insanlar bilen özige yarisha mu’amilisi bar bir kishi ikenlikini tekitleydu. U 1980-yillarda nizamidin ependining öyini ziyaret qilip uning bilen hal-mung qilishidighan kishiler arisida dangliq ölimalar, meshhur ziyaliylar bilen birge yene eng töwen qatlamdiki baqqallar, ushshaq tijaretchiler, nawaylar we hetta oghri-yanchuqchilarningmu barliqini tilgha alidu.

Türmidin qachqandin kéyin gah yoshurunup, gah oghri-yanchuqchi we qimarwazlar topigha qoshulup jan saqlighan nizamidin ependi asta-asta saqchi we ting-tingchilarning közini ghelet qilidu. 

U yekenlik qurulushchi ustamlargha shagirt bolup mekitning tümental yézisida bir mezgil ishleydu. Andin japadin qorqmasliqi we ésil peziliti bilen asta-asta yüz tépip, “Hüseyin ustam” gha aylinidu. Kéyinche yeken we mekit nahiyeliridiki yighiwélish orunliridin boshap chiqqan oghri-yanchuqchi, lükchek-qimarwaz we bashqa her xil salahiyettiki kishilerni teshkillep, yüz kishilik qurulush etriti quridu. Ular tümental yézisining qurulushlirini höddige élip xéli köp pul we shu etrapta yüz tapidu.

Ikkinchi yilining axiri “Hüseyin ustam etriti” höddige alghan qurulushni muddettin burun hem süpetlik tamamlap, tümental we yarköl yerlik hökümetlirining maxtishigha we mukapatlishigha érishidu. Del shu künlerde qaraqilchin türmisidin kelgen ikki saqchi tümentalda peyda bolidu. Chaqmaq tézlikide qarar chiqarghan nizamidin ependi özining qurulush etritidiki birqanche lükchekni ishqa sélip, ikki saqchini urghuzup, ulargha “Oghri” dégen qalpaqni kiydüridu-de, yarköl chong etritining qamaqxanisigha solitiwétidu. Nizamidin ependi shu kéchisila mekittin ayrilip qeshqerge kétidu.

Qeshqerge qéchip kéliwalghan nizamidin ependi derhal yekendiki xotun-balilirini aldurup kélip, shimalgha kétish qararigha kélidu. U “Yeken köwrüki qurulush etriti” dégen namda ürümchige quruq mangghan bir herbiy mashinini kiralaydu-de, ürümchige qarap yolgha chiqidu. 

Jür’et nizamidin shu yillardiki baliliq dewrlirining hélihem éside barliqini tilgha alidu. U özining dadisi bilen birge melum bir kéchisi mekittin ayrilip qeshqerge kelgenlikini, uzun ötmey yekendiki anisiningmu qeshqerge kélip ular bilen jem bolghanliqini hélihem esleydu. Uning eslishiche, ularning pütün a’ilisi 1969-yilining axirliri bir herbiy yük mashinisigha olturup qeshqerdin ürümchige qarap yolgha chiqidu. Yolgha chiqishning aldinqi kéchisi anisi hörnisaxan yoldishi nizamidin ependi mekitte qurulushta ishlep tapqan pullirini 5 balining paxtiliq kiyimlirining estiri arisigha tiqip tikiwétidu. Qorqunuch, wehime we tewekkülchilikke tolghan bu seper ularni xuddi shamal uchurghan qamghaqtek bu bir a’ile kishilirini namelum kélechekke qarap élip kétidu.

Jür’et nizamidin shu yillardiki xatirilirini eslep, özlirining 1970-yili kirishi bilen jenubtiki birqanche yilliq qachqunluq, japa-musheqqet we riyazetlik hayatni axirlashturup ürümchige qaytip kelgenlikini bayan qilidu. U dadisi nizamidin ependining yene öz délosi üstidin Uyghur aptonom rayonluq hökümet organlirigha dawamliq erz sunush niyitige kelgenlikini tilgha alidu.

Dolqun eysa bügünki künde merhum ustazi nizamidin hüseyin heqqide toxtalghinida, uning hayatining goya bir qehrimanliq dastanigha oxshaydighanliqini, uning qaynam-tashqinliqqa tolghan hayat kechürmishlirining her bir détalidin bir kino sinariyesi pütidighanliqini ilgiri süridu. Dolqun eysa yene nizamidin hüseyinning 20 yilliq türme hayatining qéchish we dawamliq qéchish bilen ötken, xitay réjimigha qet’iy boy bermigen bir hayat bolghanliqini alahide tekitleydu.

1990-Yillarning otturilirida merhum nizamidin ependining qéshida bolghan shagirtliridin izchi hebibulla xaliq nöwette gérmaniyede panahlanmaqta. U ustazi nizamidin ependi toghriliq toxtalghinida, uning 20-esirdiki Uyghurlarning siyasiy tarixida riwayetlik bir shexsning obrazini tikligenlikini eskertip ötidu. Uning tekitlishiche, nizamidin ependining hayatidiki tinimsiz qarshiliq körsitish, réjimgha boy bermeslik we ümidwar yashash rohi Uyghurlarning hazirqi zaman siyasiy iradisining yarqin bir örniki bolushqa munasip iken. 

(Dawami bar)

Munasiwetlik xewerler

Qaraqurum bürküti: nizamidin hüseyinning hayati (30)

Muxbirimiz qutlan
2019-04-16

Élxet
Pikir
Share
Print
Nizamidin hüseyin ependi oghli jür'et nizamidin bilen sanjining taghliq rayonlirida. 1977-Yil.

Nizamidin hüseyin ependi oghli jür’et nizamidin bilen sanjining taghliq rayonlirida. 1977-Yil.

 RFA/Qutlan00:00/00:00

Anglash
Awazni köchürüsh

00:00/00:00

Anglash
Awazni köchürüsh

00:00/00:00

Anglash
Awazni köchürüsh

Ottuzinchi qisim: qazaq awullirida panahlinish

1970-Yilining yaz aylirida qeshqerdin qara mashina bilen ürümchige qéchip kelgen nizamidin hüseyin siyasiy atmosférasini jiddiychilik qaplighan bu sheherning shawqunluq qoynigha yene kirip kélidu. 

Nizamidin ependi ömrining axirqi yillirida türmide yézip qaldurghan eslimiside 1958-yili qolgha élin’ghandin buyanqi on nechche yilliq türme hayati we qachqunluqtin kéyin 1970-yilining otturilirida özining ürümchige qaytidin ayaq basqanliqini tilgha alidu.

Nizamidin hüseyin ürümchige kélip bir mehel pash-panahsiz temtirep yürgendin kéyin axiri ürümchi ottura köwrükning gherbiy qismidiki dönglükte qed kötürüp turghan paltaxun bayning méhman sariyigha bash tiqidu. 

Baliliq eslimiliri hélihem éside saqlan’ghan jür’et nizamidin baliliqidiki ashu untulghusiz körünüshni hayajan ilikide esleydu. Yük-taqlarni mürisige artqan dadisi bilen anisi chöchüridek 4 balining qolliridin yétilep, gugum chüshken bir axshimi saybaghdiki paltaxun méhman sariyining ishikini qaqidu. . . 

10 Yildin artuq türme hayati, tinimsiz qachqunluq we janni aliqan’gha élip tewekkülchilik qilish netijiside bighubar yashliqtin qiranliq mezgilige kirip kelgen nizamidin hüseyin öz ghayilirini tughqan bu sheherde emdilikte yat bir insan bolup qalidu. U saqchilargha yene tutulup qélishtin éhtiyat qilip, kündüzliri méhmansarayning yatiqida békinip yétishqa mejbur bolidu. Ayali hörnisaxan balilirini yétilep nizamidin ependining ürümchidiki kona dostliri bilen alaqilishidu we bash tiqqudek bir jay tépishning yolini izdeydu.

Yillar rehimsiz, dewr zulmetlik, etrapni telwe shamallar qaplighan bolsimu, emma eyni waqitta ghayilik sepdashlirining ortaq meqset üchün qurulghan dostluq we eqidisi bu soghuq sheherde nizamidin ependi we uning a’ilisige ghuwa ümidning nurini parlitidu. Hemdul qawan, inayetxan we tillaxan aylam qatarliq kona tonush-bilishliri ular üchün tépirlap, qolidin kélidighan hemme yardemlerni körsitidu.

Nizamidin ependining eslimiside déyilishiche, ular 1970-yili 8-ayda tonush-bilishlirining wasitisi bilen sanjining qazaqlar merkezlik olturaqlashqan ashil yéza ittipaq chong etritige orunlishidu. Nizamidin ependi “Hüseyin ustam” dégen nam bilen bu yézigha yaghachchi bolup ishqa kiridu.

Nizamidin ependi eslimiside özi we a’ilisining sanjidiki bu qazaq awuligha orunlishishida ayalining yeken ottura mektipide bille oqughan dosti, sha’ire we naxshichi xeyrigül abitning yardem qilghanliqini alahide tilgha alidu.

Jür’et nizamidinmu bu heqte eslime teqdim qilip, merhum apisining dosti xeyrigül abit xanimning eslide tonulghan sha’ire we naxshichi ikenlikini, kichikide bu xanimning ularning yekendiki öyige köp qétim méhman bolup kelgenlikini eskertip ötti. Xeyrigül abit xanimning yardimi we tonushturushi bilen nizamidin ependining a’ilisi sanjining ashil yézisigha orunlishidu. Buning bilen salahiyiti pütünley özgergen nizamidin ependi bu qazaq awulida bir mezgil panahlinish we uh dewélish pursitige érishidu.

Jür’et nizamidin 1970-yili awghustning axirliri a’ilisidiki 7 jan kishining sanjining ashil yéza ittipaq awuligha qedem basqanliqini, bu yerge kelgen tunji künidiki baliliq xatirisining hélihem éside ikenlikini tilgha alidu.

1990-Yillarning otturilirida merhum nizamidin ependining qéshida bolghan, nöwette gérmaniyede panahliniwatqan shagirtliridin izchi hebibulla xaliq ustazi nizamidin hüseyinning sanji, mori we guchung taghliridiki hayati heqqide özining anglighanlirini bayan qilip ötti. 

Dolqun eysa aldinqi ewlad Uyghur serxilliri heqqide pikir bayan qilghinida ustazi nizamidin ependining namini hörmet bilen tilgha alidu. U ustazi nizamidin ependining qachqunluq hayatida Uyghur diyarining hemme bulung-puchqaqlirighiche kézip chiqqanliqini, 1989-yili özining nizamidin ependi bilen bille mori taghlirigha chiqip 15 künlük untulmas ziyarette bolghanliqini tilgha alidu.

(Dawami bar)

Munasiwetlik xewerler

Kent Sékrétari Kériyediki “Perishtiler Mektipi” ning Orni Qurulmisi Heqqide Toxtaldi

2018-08-28
Mekit nahiyeside ata-anisi "Terbiyelesh lagéri" gha ekétilgen balining deryadin süzüwélin'ghan jesiti (sizma nusxisi).

Mekit nahiyeside ata-anisi “Terbiyelesh lagéri” gha ekétilgen balining deryadin süzüwélin’ghan jesiti (sizma nusxisi).

 RFA/Uyghur

Ashkarilinishiche, kériyediki ata-anisi tengla yighiwélish lagérigha ekétilgen, a’ilide héchqandaq ige-chaqisi qalmighan balilar üchün qurulghan ikki atalmish “Perishtiler mektipi” din biri nahiye bazirida؛ yene biri bolsa kériyening yéngi’awat yézisida berpa qilin’ghan. Alaqidar xadim muxbirimiz bilen ötküzgen söhbitining bügünki qismida mezkur ikki mektepning éniq orni, uninggha qoshna bolghan idare-jem’iyetler we mektepning bina qurulmisi heqqide melumat berdi.

Biz kériye nahiyeside ata-anisi tengla terbiyeleshke ekétilgen we a’iliside héchqandaq bir qarighuchisi qalmighan balilarning “Perishtiler mektipi” namidiki ikki yataqliq mektepke orunlashturulghanliqidin xewer tapqandin kéyin, bu mekteplerning éniq orni, muhiti we bina qurulmisi heqqidimu melumat igiliduq. Melum bolushiche, kériye nahiye bazirida ötken yili qurulghan atalmish “Perishtiler mektipi”, nahiye baziridiki bir bashlan’ghuch mektepning ornigha tesis qilin’ghan؛ nahiyelik su idarisi we mughula shipaxanisi etrapigha jaylashqan. Besh qewetlik bir binasi bolghan bu mektep yesli, bashlan’ghuch we ottura mektep siniplirini öz ichige alghan.

2 Ming etrapida oqughuchisi bar bu mektep, bu yil kirgendin kéyin, sighimchanliq jehettin éhtiyajni qamdiyalmighandin kéyin, bu yil 4-ayda yéngibagh yézisida “Perishtiler mektipi” din yene biri berpa qilin’ghan. Melum bolushiche bashlan’ghuch we yeslidin teshkillen’gen bu mektepning oqughuchiliri ilgiriki sabiq merkizi bashlan’ghuch mektep we sabiq merkizi yeslidin ibaret ikki orun’gha orunlashturulghan. Melum bolushiche, yéngibaghdiki bu atalmish perishtiler mektipining bashlan’ghuch qismi 4 qewetlik, yesli qismi ikki qismi qewetlik binadin tüzülgen. Xitay da’iriliri Uyghur rayonidiki yighiwélish lagérlirinimu sheher merkizi yaki etrapigha tesis qilghan, yeni uning mewjutluqini yerlik ahalilerning neziridin uzaq tutmighan bolsimu, emma uni égiz qoruq tamlar bilen qorshash arqiliq lagér ichidiki ijra’atlarni el-jama’ettin yoshurup kéliwatqan idi. Melum bolushiche, da’iriler bu atalmish perishtiler mektipinimu nahiye we yézining bazar merkizige tesis qilghan bolsimu, uning ichidiki ehwallarni el-jama’etning közidin yiraq tutushqa tirishqan. Mektep qorusi saqchilar teripidin nazaret qilin’ghandin bashqa, mektep tamlirigha bixeterlik simliri yeni tikenlik simlar orunlashturulghan.

Uyghur rayonida bir milyondin artuq kishining yighiwélish lagérigha toplan’ghanliqi xewiri dunyagha ashkarilan’ghandin kéyin, bu weziyetning balilarning hayatigha körsetken we körsetküsi tesirimu alaqidar tereplerde jiddiy endishe peyda qilghan idi. Ilgiri éniqlashlirimiz dawamida ata-anisi terbiyeleshke ekitilgenlerdin xotende 8 yashliq esma semetning üstige qaynaqsu töküwalghanliqi, mekitte 9 yashliq bir balining deryadin jesiti süzüwélin’ghanliqi qatarliq birqanche weqe ashkarilan’ghan we Uyghur rayonidiki balilar weziyitining échinishliqliq ikenlikidin bésharet bérilgen idi.

Yuqiriqi uchurlardin kériyede 3 mingche balining tikenlik simdin qorshalghan mekteplerde, saqchilarning nazariti astida yétishtürülüwatqanliqi melum. Emma mektep etrapidiki bu saqchilarning we u tikenlik simlarning bu balilarning rohiy dunyasigha qandaq tesir körsitiwatqanliqi hazirche melum emes. shöhret hoshur

Xitay Hökümitining Sha’irning Éghizini Etmekchi Bolushi Lagérlarning Qismen Ehwalini Ashkarilidi

19399981_1756043627747114_4222261753105056497_n

2018-08-28

En ren texellusidiki tunggan sha’ir shüy xawshin yéqinda xitay bixeterlik xadimlirining parakendichilikige uchrighan. Bir qisim insan heqliri teshkilatliri buni “Xitay hökümiti Uyghurlarning zor kölemlik tutqun qilinish ehwali heqqide söz qilmaqchi bolghan en renning éghizini étish herikiti” dep izahlighan.

Melum bolushiche, 16-awghust küni xitay bixeterlik xadimliri uning öyige kelgen we en ren’ge torlargha qalaymiqan nersilerni chaplimasliq heqqide agahlandurush bergen. “Qalaymiqan nersiler” déyilgenler uning Uyghurlargha munasiwetlik tutqun we yighiwélish lagérliri heqqidiki tor yazmilirini körsitidiken.

Amérika qelemkeshler jem’iyiti buningdin xewerdar bolghandin kéyin buninggha inkas qayturup: “Xitay da’iriliri en rendek bir sha’ir insan heqliri mesilisini otturigha qoyghanda uninggha tehdit sélishning ornigha uning gépige qulaq sélishi lazim idi” dégen.

En ren radiyomiz xitay bölümining ziyaritini qobul qilghanda: “Méning bu mesililerni qayta-qayta tilgha élishimdiki seweb shuki, shinjangda hazir zor kölemlik tutqun dawam qiliwatidu. Eger buninggha perwasiz mu’amile qiliniwerse, buning aqiwiti bekmu yaman bolidu. Shunga meyli néme körsem kördüm, ishqilip axirqi tiniqim qalghuche Uyghurlar üchün sözleymen” dégen.

U ziyaret jeryanida yighiwélish lagérlirining Uyghurlarni, ularning medeniyet we diniy étiqadini nishan qiliwatqanliqini bayan qilip, bu ehwalning gitlér gérmaniyesi dewridiki paji’ege bekmu oxshaydighanliqini tekitligen. eziz

Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Sürgündi Hökümiti Parlaméntining Exmetjan Osman Heqqidiki Jiddiy Qarari

37381721_2634664836559092_7715500231449640960_n

Qarar nomuri (2018) 1 -nomurluq

Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Sürgündi Hökümiti Parlaménti re’isjumhur Exmetjan Osmanning üch yilliq xizmiti jeryanida arqimu-arqa ötküzgen gumanliq, ishenchisiz bir qatar heriketliri hökümitimizge xeter keltüridu we éghir intizamsizliq dep qaraldi. Shu wejidin Exmetjan Osman heqqide chare körüsh toghrisida jiddiy muzakire élip bériwatqanidi. Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Sürgündi Hökümiti re’isjumhuri Exmetjan Osmanning wezipisini qandaq qilish, dawamlashturishi yaki tizdin toxtutushi heqqide parlaméntta awazgha qoyup, pikir éliwatqan bir waqitta, re’isjumhur Exmetjan Osman yéngi bir oyun oynap chiqti. Exmetjan Osman bashbashtaqliq qilip, hökümitimizning asasiy qanunigha qarshi halda  shexsiy namidin, höhümetimizdiki hich kishining xewiri yoq halda Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Sürgündi Hökümiti we Parlaméntini tarqitiwétkenliki heqqide kimler bilendur xupiyane hazirlan´ghan atalmish seperwerlik bayanatini jakarlidi.

Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Sürgündi Hökümiti   jumhurre’isi Exmetjan Osman özini meydan’gha keltürügen parlaméntni bashbashtaqliq bilen asasiy qanunimizgha qarshi halda tarqitiwitishtek telwiliki parlaméntning jiddiy qarar élishini téximu zörüriy we téximu texirsiz bir  halgha keltürdi.Exmetjan Osman yene hökümetke reyis bolghandin keyin qaranghuluqtiki hökümetke qarshi küchler bilen hemkarliship, hökümizimiz we hökümet ezalirigha qarshi, yer asti paaliyetlerni qildi. Hökümet heqqide hökümettikiler bilen emes hökümetke qarshi küchler bilen mexpiy hemkarliship keldi.

Exmetjan Osman Xitaylar bilen hökümettikilerning ruxsitisiz xupiyane alaqe qilip, hökümet we hökümet ezalirining düshmen aldidiki heywisini yerge urdi. Exmetjan yene hökümet rayisi bolghan üch yil ichide iqtisadiy jehettin hökümet ichide ochuq-ashikare bolmidi. Kirim chiqim meseliliride qanunsizliq qildi.Exmetjan parlament ezalirining, xelqimizning we hökümettiki 7 kishlik  aliy kengeshning ishenchisini yoqutup qoydi. Exmetjan Osmanning bu yoqarqi bir qatar qilmishliri Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Sürgündiki Hökümitining qanunliri boyiche qarighanda éghir siyasiy xataliq bolup, buningha sel qarap hergiz kechüriwitishke bolmaydu.

Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Sürgündi Hökümetning xizmet tertibide mohim qararlar, bayanatlarning hemmisi 7 kishilik da’imiy hey’etning meslihetidin ötküzülüshi qarar qilin’ghan bolsimu, Exmetchan Osman izchil türde intizamsizliq bilen, hetta bérilgen purset we tekrar agahlandurushlarghimu pisent qilmastin, xatalirini tekrar-tekrar dawam qilghanliqi, hetta eng eqelliy bolghan hökümet namidiki mal-mülük we tor sehipilirining parollirighiche shexsiy igiliwélip, bashqa birnechche bashqurghuchi bolushi kérekliki heqqidiki hökümet ezalirining telep we tekliplerge qulaq yopurup yürishliri, parlament ezaliri  teripidin éghir intizamsizliq dep qaraldi!

Exmetjan Osman hökümet xizmetliridiki shexsiyetchilik, ishenchisizlik we  özemchilliki sewebidin, parlaméntimiz 10-ayda bir qétim jiddiy yighin chaqirip, bu mesilini bir terep qilishni oylushuwatqanidi.  Epsuski, bu échilmaqchi bolghan yighindin özige paydisiz bir qarar chiqishini mölcherligen Exmetjan Osman, aldinala heriketke ötüp, hökümet we parlamentni tarqitiwitip bashqidin qurush heqqidiki atalmish seperwerlik élani arqiliq yene bir qétim özining ornini saqlap qélish urundi.

Exmetjan Osmanning hökümet we parlamentni öz aldigha tarqitiwétish heqqidiki bu semimiyetsizliki, bu düshmenliki sewebidin Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Sürgündiki Hökümiti tarixidiki ikkinchi chong setchiliknining yüz berishining aldini élish üchün 2018-yili  10-ayda Türkiyede chaqrilidighan hökümet yighinini saqlap turmay,  hökümet we parlaméntning pewqullade tor yighini chaqrish arqiliq Exmetjan Osman heqqide derhal qarar maqullashni we ochuq ashkare élan qilishni toghra taptuq.

Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Sürgündi Hökümiti Parlaméntining köp sanliq ezalirining qatnishishi we mutleq üstün awaz bilen maqullishi netijiside töwendikildek qarar élindi.

1. Exmetjan Osmanning shexsiy namidin élan qilghan Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Sürgündi Hökümiti Parlaméntini tarqitiwitip bashqidin qurush heqqidiki atalmish seperwerlik élani qanunsiz.
2. Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Sürgündi Hökümitining re’isjumhuri Exmetjan Osmanning re’islik wezipisi mushu qarar élan qilin’ghandin bashlap resmiy élip tashlandi. Shunga uning re’isjumhur namini sü’i’istimal qilip, herqandaq tür we shekilde élan qilidighan yazma yaki awazliq bayanliri hökümetke wekillik qilmaydu!

3. Exmetjan Osmangha qattiq agahlandurush bérilidu we uning parlament ezaliqi saqlap qélindi. Exmetjan Osman Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Sürgündiki Hökümitining kanadadiki kishlik hoquq we insan heqliri ishxanisining mesuluq wezipisini özi ixtiyar qilghan muddetche dayim ötep turishigha ruxset qilinidu.

4.Exmetjan Osman Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Sürgündi Hökümitining jumhur reyisi bolghan mezgilde bashqurghan hökümetke munasiwetlik muhim matériyallar, mal-mülük, teshwiqat we neshir qilishqa alaqidar muessesilerni hökümetning munasiwetlik tarmaqlirigha melum muddetkiche ötküzüp berishi kérek.

5.Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Sürgündiki Hökümitining Jumhur reyislik wezipisi, Exmetjan Osmanning jumhur reyislik wezipisi emeldin qalghan deqiqidin bashlap qaytidin saylam échilghiche bolghan ariliqta Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti asasiy qanunining 26-maddisining bu heqtiki munasiwetlik mezmunlirigha asasen qanunluq bir terep qilinidu.

Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Sürgündi Hökümetining bu qarariparlament ezlalirining köp sanliq awazi bilen testiqlandi we élan qilin´ghan kündin bashlap resmiy küchke ige. Bashqilarning mezkur hökümet qararini süyistimal qilishi we inkar qilishi birdek qanunsizliq bolup, jawapkarliqi sürüshte qilinidu.

Sherqiy Türkistan Sürgündi Hökümeti we Parlaménti
Sherqiy Türkistan Hökümeti Mu’awin jumhurre’is: Hizirbek Gheyretullah

Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Sürgündi Hökümeti Parlamént re’isi: Küresh Atahan

Sherqiy Türkistan Sürgündi Hökümeti Bashministér: Isma’il Chinggiz

28. Aughust 2018

ÇİN’İN HOTEN’DE 10 NAZİ KAMPINDA EN AZ 300 BİN UYGURU ESİR TUTTUĞU BİLDİRİLDİ

Uygur Haber ve Araştırma Merkezi (UYHAM)

Çin işgal yönetiminin 2017 yılından itibaren Doğu Türkistan genelinde bir biri ardı sıra açtığı ve ve 1-3 milyon Müslüman Uygur ve Kazak Türkü’nün haksız ve hukuksuz olarak   açılan bu  Çin Nazi kamplarında hukuksuz olarak tutuldukları açıklandı.
Haber Merkezimize ulaşan bir görgü şahidinin verdiği bilgiye göre Hoten vilayeti genelinde  10 adet Yeniden Eğitim Merkezi  tanımlanan Toplu Cezalandırma kamplarının bilgisine ulaşabildiklerini ve bu kamplarda en az 300 bin kişinin tutulduğu  bilgisini paylaştı.

Görgü Şahidinin verdiği bilgilere göre Hoten merkez,bağlı ilçe ve yerleşim yerlerinde  bulunan Çin Nazi Kamplarının adları  ile bu kamplarda hapis tutulanların sayısı şöyle ;

  1. Hoten’in Karakaş İlçesi 2 No.lu Orta Okul  KampıTutuklu Sayısı 5.000 kişi
  2. Hoten-Karakaş İlçesi  Halk İşleri Müdürlüğü yanındaki Özel Eğitim Merkezi Kampı  Tutuklu sayısı 9.000 kişi (Hepsi Kadın tutuklu)
  3. Hoten-Karakaş İlçesi Merkez Öğretmen Okulu(Sifen) kampı Tutuklu Sayısı 10.000 kişi
  4. Hoten Karakaş İlçe Tren İstasyonu yanındaki Kamp Tutuklu sayısı 100 bin kişi
  5. Hoten Karakaş Urçi Kenti kampı Tutuklu sayısı 15.000 kişi (Tamamen kadınlardan oluşuyor.)
  6.  Hoten Karakaş Bostanköl Sanayi Bölgesi’deki Tarım Ünivesitesi kampı  Tutuklu sayısı 60  Bin kişi
  7. Hoten Yörünkaş Kenti Meslek Yüksek Okulu Kampı tutuklu sayısı 60 bin kişi
  8.  Hoten-Gazun İlçesi Öğretmen Okulu (Sifen) Kampı Tutuklu sayısı 15 bin kişi
  9. Hoten Kaypaçüy kenti Kampı tutuklu sayısı bilgisine ulaşılamamıştır.
  10.  Hoten Laskuy kent Pazarı Kampı : Tutuklu sayısı bilgisine ulaşılmamış olup,bu kamp Hoten genelindeki Çin Nazi Kampları içinde en büyük  ve  tutuklu sayısı bakımından da en kalabalık kamp olarak biliniyor. Bu kamp,  Müslüman Uygur tutuklulara uygulanan baskı,zulüm ve  envaiçeşit Çin işkencelerinin tamamının uygulandığı  en Kötü  ve  korkunç bir ölüm kampı olarak biliniyor. Bölge sakinleri bu kampa hapsedilenlerin bir daha sağ çıkmayacaklarını beliriyorlar.

Çin’in Doğu Tür kistan’daki Ölüm Kampları Artık Birleşmiş Milletlerin De Gündeminde

Çin işgal yönetimi Doğu Türkistan’da yaşayan ve bu toprakların tarihi sakinleri ve sahipleri olan Müslüman Uygurlar,Kazaklar,Kırgizlar ve diğer Türkleri Hitler Almanyasının Nazi ölüm kamplarından ilham ve örnek alarak kurdukları   bu kamplara kapattıkları  1-3 milyon arasındaki masum ve suçsuz insanları toptan katlederek yok etmek isitiyor ve şimdiye kadar da bu kampların varlığını inkar idiyordu.Ancak,BM.Irk Ayırımcılığını Önlme ve Mücadele Etme Komitesinin 08-13 AĞustos 2018 tarihleni arasında Cenevre kentin’de  Doğu Türkistan’daki Bu Çin ölüm kamplarınını ele alındığı bir özel toplantı düzenleyerek konuyu uluslar arası düzeyde tartışmaya açarak gündeme taşıdı. Çinli delegeler her ne kadar bu kampların var olmadığını ve kkimiserir bu kamplara hapasedilmediğini inkar etse de hiç kimse b Çin’in bu yalanlarına ınınmıyor.Toplantı sonunda bir açıklama yapah BM.Irkı Ayırımcılığı ile Mücadele Komitesinin Başkan Yardımcısı Mc….. Çin Temsilcileri ne kadan irkara kaltışırsa kalkışsın,elemizde bu kampların varlığı ile ile ilgili çok sayıda  inandırıcı bilgi ve belge bulunmaktadır.Biz BM.olarak bu  inisani sorunun takipçisi olmayı sürdüreceğiz .” demiştir.
13.08.2018 tarihinde dünyanın önde gelen gazetelerinden The Washington Post gazetesinde ” Çin’in Uygurlara Karşı Acımasız Uygulamaların Göremezden Gelemeyiz.,” başlığı ile yayınladığı bir haber yorumunda  Doğu Türkistan genelinde  bulunan en az bin adet kampta  yaklaşık  1-3  milyon  arasında Uygur ve Kazak tutuklunun hapsedilimeş olduğunu yazmıştır.

http://www.uyghurnet.org/59735-2/

Tarixiy shahit: sherqiy türkistan jumhuriyiti sehiye ishlirigha alahide ehmiyet bergen idi

2018-08-23
Uyghur tébabet tetqiqatchiliqi bilen shughullan'ghan yaponiyelik tetqiqatchi masajiruning "Uyghur tébabetchiliki" namliq maqalisige qoyulghan süret.

Uyghur tébabet tetqiqatchiliqi bilen shughullan’ghan yaponiyelik tetqiqatchi masajiruning “Uyghur tébabetchiliki” namliq maqalisige qoyulghan süret.

RFA/Qutluq

Uyghur diyarining tarixtiki sehiye, saqliqni saqlash ishliri ötken esirning 40-yilliridin bashlap rawajlinish basquchigha kirgen bolup, buningda 1944-1949-yilliridiki milliy azadliq inqilabning ghelibisi muhim rol oynighan. Tarixiy menbelerge qarighanda, 1944-yili, 12-noyabir küni ghuljida qurulghan sherqiy türkistan jumhuriyiti hökümiti élan qilghan özining 9 maddiliq xitabnamisining beshinchi maddisida “Saqliqni saqlash we sehiye ishlirini rawajlandurdi” ghanliqini jakarlighan idi. Ene shu prinsip boyiche sherqiy türkistan jumhuriyiti hökümiti 1945-yili, 1-ayda sehiye nazaritini qurup, qasimjan qembirini mezkur nazaretning naziri qilip békitti, 1945-yili, 3-ayda her qaysi nazaret rehberlikini yene bir qétim tengshesh élip barghanda, 20-mart küni hökümet hey’iti 37-nomurluq qarar maqullap, qasimjan qembirini sehiye nazirliqidin qaldurup, uning ornigha muhiddin exmetni sehiye naziri qilip belgilidi. Qasimjan qembiri bolsa hökümetning kadirlar bölümini bashqurdi.

Sehiye nazariti qurulghandin kéyin bir qatar xizmetler élip bérilghan bolup, bularning eng muhimi xelqning dawalinish shara’itini yaxshilash, saqliqni saqlash imkaniyetlirini ashurush boldi we bu meqsette ghulja shehiride puqralar üchün xizmet qilidighan doxturxana qurush, nahiyelerdimu doxturxanilarni yaki dawalash ponkitlirini qurushni ishqa ashurushqa kirishildi. Hökümet ghulja shehiride dora dukanlirini échip, xelqning dora bilen teminlishini kapaletke ige qildi. Tébbiy kurs we tébbiy mekteplerni échish arqiliq tébbiy xadimlarni terbiyelidi. Elwette, urush waqtida tébbiy xadimlar asasen herbiy qisimlar üchün xizmet qildurulghan bolup, urush toxtighandin kéyin ammiwi tébbiy xizmetlerni kücheytish peydin- pey yaxshilandi.

1945-1949-Yilliridiki milliy inqilab qatnashquchisi, ghuljidiki milliy armiye bash doxturxanisida tébbiy xadim bolup ishligen, 1961-yili sowét ittipaqigha köchüp kétip tashkent shehiride olturaqliship qalghan doxtur shamil almasbékof ependi öz eslimiliride qeyt qilishiche, sherqiy türkistan jumhuriyiti hökümiti puqralarning pütünley heqsiz késel körsitish we heqsiz dawalinish tüzümini yolgha qoyghan. Késellerni opératsiye qilishmu heqsiz bolghan. Bimarlar peqet dorilarni aptékilardin sétiwalatti. Emma iqtisadiy qiyin kishilerning dorilirimu heqsiz teminlinetti. Doxturgha barghan bimar qandaq millettin we bay-kembeghel bolushtin qet’iynezer késel körsitish we dawalinishtin ortaq behrimen bolalaytti.

Uning éytishiche, puqralarning sheherlik doxturxanidin bashqa yene ghulja shehiridiki milliy armiye bash qomandanliq shtabining bashqurushidiki herbiy gospitaldimu dawalinishqa bolatti. Puqralarning herbiy orunlarning doxturliri teripidinmu heqsiz késel körsitish we dawalinishqa érishish pursiti her qaysi polklar jaylashqan jaylargha qaritilghan idi. Chünki milliy armiyening bash doxturxanisidin bashqa yene ottura yönilish qisimlirining herbiy doxturxanisi, shimaliy yönilish qisimlirining doxturxanisi we polklarda kichik kölemdiki doxturluq ponkiti, batalyonda doxtur we tébbiy xadimliri bar idi. Milliy armiye doxtur we tébbiy xadimliri her millet puqraliri üchün xizmet qilishtin héchqachan bash tartmighanliqi üchün her millet xelqining yuqiri hörmitige érishken idi.

Üch wilayetning tébbiy xizmetliride sowét ittipaqi alahide muhim rol oynighan bolup, pütün dorilar sowét ittipaqidin kéletti. Dorilarning beziliri sétiwélinsa, beziliri insanperwerlik yardemliri sheklide bérilgen idi. Ghulja shehiride bir qanche jayda aptékilar échilghan, sowét ittipaqi terep yardemge ewetken sowét Uyghurliridin moskwadiki tébbiy uniwérsitétni püttürgen hakim jappar yarullabékof, sowét ittipaqidin herbiy doxtur süpitide milliy armiye herbiy doxturxanisida yétekchi doxtur bolup xizmet qilghan sowét Uyghurliridin maxmut rozibaqiyéf, shamil qatarliq doxturlarning roli chong bolghan idi. Ular bir tereptin tébbiy xadimlarni terbiyelesh kurslirida ders berse, yene bir tereptin késellerni dawalaytti.

Hökümet yuqumluq késelliklerni dawalash we uning aldini élish ishlirighimu alahide ehmiyet bergen idi.

1945-Yili, 12-ayda tékes, mongghulküre we bashqa bir qisim jaylarda yuqumluq kézik késili tarqilip ketken bolup, bu xil késellik asasliq charwichi we bir qisim déhqanlar arisida tarqalghan idi.

Hökümet hey’iti 1946-yili, 8-yanwar küni mexsus 191-nomurluq yuqumluq késellikni kontrol qilish we dawalashqa a’it qarar qobul qilip, jiddiy xizmet élip barghan.
Shamil almasbékofning sözlep bérishiche, 1948-yili ilida yawa chéchek késili tarqilip, hökümet yene pütün doxtur, tébbiy xadimlar we herbiy tébbiy xadimlar hem tébbiy mektep oqughuchilirini ishqa sélip, ili wilayitide aldi bilen 160 mingdin artuq ademge, heqsiz chéchek waksinisi urghan, arqidin dawamliq waksina emlesh élip barghan, qisqa waqit ichide bu xizmetler orundilip bolun’ghan. Uning éytishiche, “Pütün waksina urush, dézinféksiye we bashqa dawalash ishlirining hemmisi heqsiz élip bérilghan bolup, mana bu sherqiy türkistan hökümitining parawanliq we xelqperwer siyasitining roshen ipadisi, emeliyette eyni waqitta sherqiy türkistan hökümitining iqtisadiy anche bek yaxshi emes idi. Lékin bu ishlargha zor meblegh ajratti, xelq buningdin bek tesirlen’gen idi”.

Sherqiy türkistan jumhuriyiti sehiye nazaritimu 1946-yili bitimghiche bolghan ariliqta”Hépzi shé’et” (salametlikni saqlash) dep atalghan ammiwi ten-saghlamliq terbiyisi we bilimliri béridighan qosh ayliq zhurnal chiqirip tarqatqan. Bu Uyghur diyari tarixida tunji qétim neshr qilin’ghan mexsus saqliqni saqlash boyiche qosh ayliq tébbiy ilim zhurnili idi.Muxbirimiz ümidwar