Ilham Toxti Heqqide Muraji’etname Élan Qilindi

2018-08-30
26814875_10156204239509802_7798362977696997261_n

Musteqil tetqiqatchi Uyghur ziyaliysi ilham toxti.

Uighurbiz.net

Yéqinda élan qilin’ghan “Ilham toxtining hayatigha köngül bölüshni muraji’et qilimiz” serlewhilik muraji’etnamide amérika, awstraliye, gérmaniye, teywen we yawropa ittipaqidiki döletler we ularning hökümetliridin xitay türmisidiki Uyghur öktichi ziyaliysi ilham toxtining hayatigha jiddiy köngül bölüsh telep qilin’ghan.

Mezkur muraji’etnamide amérika, awstraliye, gérmaniye, yawropa birliki we teywen hökümiti qatarliqlardin nöwette xitay teripidin bésiwélin’ghan zémin “Sherqiy türkistan” da köpligen ilim ademlirining ziyankeshlikke uchrawatqanliqini neqil élip, xitay da’iriliri teripidin muddetsiz qamaqqa höküm qilin’ghan Uyghur öktichi ziyaliysi ilham toxtining hayatidin endishe qiliwatqanliqini bildürgen. Uningda yene gherb démokratik döletliri we hökümetliridin emeliy heriket qollinip, insaniyetke qarshi jinayet ötküzüwatqan xitay hökümitige bésim ishlitishi telep qilin’ghan.

Birnechche kündin buyan bu muraji’etname twittér, féysbuk qatarliq ijtima’iy taratqularda tarqitilip, tordashlarning imza qoyushi telep qilin’ghan. Melum bolushiche, mezkur muraji’etname 27-awghust küni élan qilin’ghandin buyan xitay, tunggan, Uyghur we bashqa millet ziyaliyliri bolup, 50 ke yéqin kishi imza qoyghan.

Amérikining jorjiye shtatliq uniwérsitétida aspirantliqta oquwatqan weziyet analizchisi sulayman yigu ependi mezkur muraji’etnamini yézishqa qelem tewretkenlerning biridur. Sulayman yigu ependi bügün radiyomiz ziyaritini qobul qilip, mezkur muraji’etnamining yézilishigha seweb bolghan amillar we uni élan qilishtiki meqsetler heqqide toxtaldi.

Sulayman yigu mundaq dédi: “Mezkur muraji’etnamini yézish pikrini eng deslep otturigha qoyghuchi awstraliyede oquwatqan wu lébaw ependidur. Nöwette sherqiy türkistan zéminida xitay da’iriliri teripidin Uyghur we bashqa milletlerdin terkib tapqan bir milyondin artuq insanning atalmish ‘terbiyilesh merkezliri’ namidiki yighiwélish lagérlirigha qamalghanliqi we bir qisim Uyghur serxillirining arqa-arqidin tutqun qilinip, bezilirining hetta lagérlarda ziyankeshlikke uchrawatqanliqi köplep xewer qilinmaqta. Mushundaq bir weziyette Uyghurlarning qanuniy heqlirini ashkara telep qilghanliqi üchün xitay da’iriliri teripidin ‘bölgünchilik we qutratquluq’ bilen eyiplinip muddetsiz qamaqqa höküm qilin’ghan, emma türmidiki ehwali xelq’aradin yoshurun tutuluwatqan ilham toxtining nöwettiki ehwalining qandaqliqi heqqidiki endishimu kücheytmekte. Shunga biz mezkur muraji’etnamini élan qilip, awstraliye, amérika we yawropa ittipaqigha eza bolghan démokratik döletler we hökümetlerdin ilham toxtining ehwaligha jiddiy köngül bölüshni telep qilduq.”

Sulayman yigu ependining bildürüshiche, ular mezkur muraji’etnamige imza qoyghuchilarning shertini éniq qilip, “Xitaydin we xitay döliti teripidin bésiwélin’ghan zémin, yeni sherqiy türkistandin kelgen ziyaliylarning imza qoysa bolidighanliqi” ni eskertken bolsimu, emma gherb döletliridiki bir türküm tonulghan mutexessislermu ulargha xet yézip, özlirining Uyghur ziyaliysi ilham toxti heqqidiki muraji’etnamige imza qoshushqa teyyar ikenlikini ipadiligen.

Sulayman yigu ependi yene mezkur muraji’etnamige imza qoyghuchilarning zor köp qismining asasen xitay we bésiwélin’ghan sherqiy türkistandin gherb döletlirige kélip her xil sahelerde tetqiqat élip bériwatqan ziyaliylar hemde ilim tehsil qiliwatqan oqughuchilar ikenlikini eskertti. U: “Ilham toxtigha oxshash xitay ichi we xelq’arada tonulghan bir Uyghur ziyalisining teqdiri heqqide ilim ademlirining öz awazini anglitishi we gherb démokratik döletliri hökümetliridin xitaygha bésim ishlitishni telep qilishi xitay da’irilirining téximu köp Uyghur ziyaliylirining ziyankeshlikke uchrishining aldini élishta muhim ehmiyetke ige” dep körsetti.

Muraji’etnamige imza qoyghuchilar ichide yene enren texellusidiki tunggan sha’ir süy xawshin ependimu bar iken. U téxi yéqinda gherb taratqulirida élan qilin’ghan lagérlargha qamalghan Uyghurlar heqqidiki xewerlerni twittér qatarliq taratqularda hembehirlep, Uyghurlargha bolghan hésdashliqini ashkara ipadiligenliki üchün xitay saqchilirining soraq qilishi we agahlandurushigha uchrighan idi.

Sulayman yigu ependi bayanida xitay saqchilirining teqipi astidiki sha’ir enrenningmu imza qoyghanliqini uning heqqaniyet meydanida turghanliqi dep medhiyelidi.

Biz enren ependini ziyaret qilish üchün uninggha téléfon qilghan bolsaqmu, emma uning téléfoni élinmidi.

Gérmaniyediki “Ilham toxtini qollash guruppisi” ning bashliqi enwer jan ependimu ziyaritimizni qobul qilip, mezkur imzaliq xetni “Xitay hökümitige bésim ishlitishte del waqtida élan qilin’ghan, ehmiyiti zor bolghan bir muraji’etname” dédi.

Enwer jan ependi yene mundaq dédi: “Xitay we bésiwélin’ghan sherqiy türkistan zéminidin kelgen, köp millettin terkib tapqan ziyaliylar namida élan qilin’ghan mezkur muraji’etnamining bügünkidek bir milyondin artuq Uyghur lagérlargha qamilip, Uyghur serxilliri üzlüksiz ziyankeshlikke uchrawatqan weziyette élan qilinishi, xitay hökümitige bésim ishlitip ilham toxtining baldurraq erkinlikke chiqishini qolgha keltürüshte, héch bolmisa uning türmidiki shara’itini yaxshilashta muhim ehmiyetke ige.”

2014-Yili xitay hökümiti ilham toxtini tutqun qilip, uninggha “Döletni parchilash, milliy bölgünchilikke qutratquluq qilish” jinayitini artip muddetsiz qamaqqa höküm qilghandin buyan, ilham toxtigha “Barbara goldsimis erkin yézish mukapati”, “Martén ennalis kishilik hoquq mukapati”, “Wéymar kishilik hoquq mukapati” qatarliq xelq’araliq mukapatlar bérildi. U yene “Saxarof erkinlik mukapati”, “Nobél tinchliq mukapati” qatarliq meshhur xelq’araliq kishilik hoquq mukapatlirigha namzat qilip körsitildi. Xelq’aradiki kishilik hoquq teshkilatliri we gherb döletliri xitay hökümitidin ilham toxtini qoyup bérishni we uning türmidiki ehwalini ashkarilashni telep qilip kelgen bolsimu, emma xitay hökümiti üzlüksiz halda ilham toxti heqqidiki xewerlerni qamal qilip kelmekte.méhriban

Qaraqurum Bürküti: Nizamidin Hüseyinning Hayati

(1)

2018-08-28

Nizamidin hüseyin ependi yashliq yillirida.

Nizamidin hüseyin ependi yashliq yillirida.

 RFA/Qutlan

Nizamidin hüseyin 20-esir Uyghur tarixidiki möjizilik sergüzeshtlerge ige bir shexs. U 1940-yillardiki milliy azadliq inqilabi mezgilide 16 yéshida tashqorghan partizanlirigha qoshulup, birqanche yilliq jenglerde köp qétim yarilinip, “Ölmes toxtimet” dégen namgha érishidu. “11 Bitim” din kéyin gomindang eskerliri teripidin tutqun qilinip, yekende türmide yatidu. 1946-Yilining axiri türmidin qoyup bérilip, ürümchidiki shinjang institutining tarix-jughrapiye fakultétigha oqushqa kiridu. 1951-Yilidin 1957-yilighiche “Shinjang géziti” idariside muxbir we tehrir bolup ishleydu. 1958-Yili “Esheddiy yerlik milletchi”, “Pantürkist” dégen qalpaq kiydürülüp, taki 1978-yilighiche 20 yil türmide yatidu. Bu jeryanda nurghun qétim türmidin qéchip qarshiliq körsitidu we qayta tutulup qamilidu. 1980-Yillarda Uyghur medeniyet tarixi we eqide tarixi boyiche köpligen yirik maqalilerni yézip, küchlük tesir qozghaydu. 1997-Yili 3-ayning 3-küni 71 yéshida yene tutqun qilinip, axirqi ömrini xitay türmiside ötküzidu. 1998-Yili 3-ayda axirqi tiniqi qalghanda dawalinishqa qoyup bérilip, bir aydin kéyin, yeni 4-ayning 8-küni alemdin ötidu.

Merhum nizamidin hüseyin ependining hazir amérikida yashawatqan oghli jür’et nizamidin radiyomiz ziyaritini qobul qilip, dadisining hayat kechürmishliri heqqide sözligende özining bu pursetni 20 yildin buyan kütüwatqanliqini, peqet hör dunyagha qedem basqan kündin étibaren dadisi heqqide gep qilish mumkinchilikining tughulghanliqini alahide eskertip ötti.

Jür’et nizamidinning bayan qilishiche, merhum nizamidin hüseyin 1998-yili 3-ayning 3-küni xitay türmisidin öyide dawalinishqa qoyup bérilip, bir aydin kéyin, yeni 4-ayning 8-küni bu dunya bilen widalishidu. Shuningdin kéyin nizamidin hüseyinning isim-sheripi, eserliri we u toghriliq el arisidiki gep-sözler qattiq cheklinidu. Hetta chet’ellerdimu nizamidin hüseyin heqqide anche köp melumatlar közge chéliqmaydu.

Dadisidin qalghan tewerrük yazmilar we xatirilerni saqlap kéliwatqan jür’et nizamidin chet’elge chiqqandin kéyin dadisi nizamidin hüseyinning hayati heqqide birer eser yézish xiyalida bolghan bolsimu, emma hazirghiche buninggha imkaniyet bolmighanliqini, özining tunji qétim “Erkin asiya radiyosi” da dadisi heqqide sözlesh pursitige érishkenlikini tilgha aldi.

Jür’et nizamidin merhum dadisi nizamidin hüseyinning 1997-yili 3-ayda 70 yashtin ashqanda tutqun qilinip, ürümchidiki 3-türmige qamalghanliqini, türmide oz hayatidin qisqiche bir eslime yézip qaldurghanliqini, bu eslimining merhumning hayatini yorutushta eng ishenchlik we birinchi qol menbe bolalaydighanliqini tekitlep ötti.

Jür’et nizamidinning eslishiche, dadisi nizamidin hüseyin yashinip qalghanliqi we salametlikining nacharlap kétiwatqanliqigha qarimay pütün zéhni bilen yéziqchiliq qiliwatqan künlerning biride qolgha élinidu. Bu tutqun qilish weqesi 1997-yili 3-ayning 3-küni kech sa’et 10 din ashqanda yüz bergen bolup, ürümchi shehiri eyni waqitta “5-Féwral ghulja weqesi” we “25-Féwral ürümchi aptobus partlitish weqesi” din kéyinki wehimilik keypiyatqa chömülgen mezgiller iken.

Dadisi nizamidin hüseyin “Shinjang géziti” ning a’ililikler qorusida tutqun qilin’ghan shu küni kechqurun jür’et nizamidin “Shinjang géziti” ning xizmet binasida kéchilik korréktorluq xizmiti qiliwatqan bolup, tuyuqsiz yüz bergen bu weqedin hang-tang bolup qalidu. Etisi u qolgha élish qeghizidiki uchurgha asasen ürümchi shimaliy qowuqtiki sheherlik saqchi idarisige dadisini sürüshtürüp baridu.

Ürümchi sheherlik saqchi idarisining birinchi bashqarmisida xizmet qilidighan ekber isimlik bir saqchi jür’et nizamidin’gha özining shu qétimliq qolgha élish opératsiyesige qatnashqanliqini, buningda Uyghur aptonom rayonluq partkomning sékrétari wang léchüenning biwasite buyruqi barliqini ashkarilaydu.

Qedirlik radiyo anglighuchilar, yuqirida merhum inqilabchi, axbaratchi, Uyghur tarixi we medeniyiti boyiche nechche onlighan yirik eserlerning mu’ellipi merhum nizamidin hüseyinning hayat kechmishlirige béghishlan’ghan köp qisimliq radiyo programmisining birinchi qismini anglattuq. Mezkur programmining kéyinki qisimliri dawamliq diqqitinglarda bolidu. qutlan

https://www.rfa.org/uyghur/yoruq-sahillar/nizamidin-huseyin-08282018174437.html?encoding=latin

Qaraqurum bürküti: nizamidin hüseyinning hayati (2)

2018-09-04

Merhum edib, inqilabchi nizamidin hüseyin ependi 3-türmining doxturxanisida yétiwatqan chaghdiki hayatining axirqi künliride tartilghan süret. Ürümchi.

Merhum edib, inqilabchi nizamidin hüseyin ependi 3-türmining doxturxanisida yétiwatqan chaghdiki hayatining axirqi künliride tartilghan süret. Ürümchi.

 RFA/Qutluq

Ikkinchi qisim: dadam qaysi türmide?

1997-Yili 3-ayning soghuq bir kéchisi 71 yashliq nizamidin hüseyin ependi ürümchi qizil tagh qéshidiki “Shinjang géziti” idarisining a’ililikler qorusidin tutup kétilgendin kéyin iz-déreksiz ghayib bolidu. Dadisining iz-dérikini alalmay qattiq endishide qalghan jür’et nizamidin qolgha élish qeghizidiki adrésqa asasen ürümchi shimaliy qowuqtiki sheherlik saqchi idarisining birinchi bashqarmisigha sürüshte qilip baridu. Halbuki, u saqchi idarisidin héchqandaq uchurgha érishelmeydu. Ürümchidiki türme doxturxanilirini izdepmu héch bir uchurgha érishelmigen jür’et nizamidin axiri tikquduq, yeni “Lyudawan türmisi” ge bérip sürüshtürüp körmekchi bolidu.

Shundaq qilip, jür’et nizamidin 1997-yili mart éyining soghuq bir sehiride ürümchi tikquduq türmisining aldigha baridu. Türme derwazisidin kirip-chiqiwatqan xadimlardin dadisini sürüshtüridu. Qoltuqigha matériyal qisturup sirtqa mangghan bireylen uninggha türme saqchiliri etigenlik tamaq yeydighan ashxanigha kirip sürüshtürüp béqishni tewsiye qilidu.

Jür’et nizamidin gheyretke kélip tikquduq türmisining derwazisi qéshidiki saqchilar tamaq yeydighan ashxanigha kiridu. U ashxanigha kiripla liqqide olturghan saqchilarning aldirash halda etigenlik tamaq yewatqanliqini köridu. U qattiq hoduqup ketken bolsimu, emma ünlük awazda özining 70 yashtin ashqan dadisini sürüshtürüp kelgenlikini éytidu. Saqchilardin biri uninggha: “Sen kétiwer, séning dadang, bizningmu dadimiz, xatirjem bolup, xizmitingni ishliwer!” deydu.

Saqchilar gerche uninggha dadisining tikquduq türmiside bar-yoqluqi heqqide héchnéme démigen bolsimu, emma u héliqi saqchining sözliridin dadisining bu yerge qamalghanliqini perez qilidu.

Aridin uzun ötmey, saqchilar yene nizamidin hüseyinning “Shinjang géziti” idarisining a’ililikler qorusi ichidiki öyige kélidu. Jür’et nizamidin buni anglap dadisining öyige kirginide 6 neper Uyghur saqchining öy ichini axturup ongtey-tongtey qiliwetkenlikini, hetta dadisining yeydighan dorilirinimu élip méngishqa tereddut qiliwatqanliqini köridu. Saqchilar uningdin dadisining yene yoshurup qoyghan qandaq matériyalliri barliqini, kimlerning dadisini köprek izdep kélidighanliqini soraydu. Jür’et nizamidin dadisining aghriq ikenlikini, tala-tüzge köp chiqalmaydighanliqini, özining xizmiti aldirash bolghachqa kimlerning bu öyge kélip-kétidighanliqidin xewiri yoqluqini éytidu.

Saqchilar nizamidin hüseyinning öyini axturup, gumanliq dep qarighan barliq kitab-matériyallarni we uning yeydighan dorilirini élip mangidu. Jür’et nizamidin saqchilarning qoru ichige toxtitip qoyghan bolkiway mashinini heydep mangghanliqini körüp, derhal taksi chaqiridu we ularning keynidin egiship mangidu. Taksi yérim yolghiche saqchi mashinisigha egiship kelgen bolsimu, emma qizil chiraqta toxtashqa mejbur bolup, aldidiki bolkiway mashinigha egishelmey qalidu. Jür’et nizamidin saqchilarning “Shinjang géziti” idarisidin chiqip ürümchi jenubiy poyiz istansisi terepke mangghanliqini körüp, “Dadam belkim jenubiy wogzal qéshidiki 3-türmide bolsa kérek, ” dep oylaydu.

Jür’et nizamidin taksi bilen ürümchi jenubiy wogzal qéshidiki 3-türmining aldigha kélidu. Bu etrapqa qarangghu chüshken bir chagh bolup, 3-türmining égiz qorshaw témi we tam üstidiki közitish munarida postta turuwatqan qoralliq saqchilarning tinimsiz méngishliri kishige sürlük tuyghu béghishlaytti. U türmining sirtqi témigha yandash sélin’ghan bir binaning birinchi qewitidiki bir ixshxanidin chiragh nurining yénip turghanliqini köridu-de, qorqunch we wehime ilkide astighine ishikni ittiridu. Ishik birdinla ichige qiya échilidu, u ishxana ichidiki üstelni chöridep olturghan héliqi 6 neper saqchini köridu-de ornida qaqqan qozuqtek turup qalidu. qutlan

https://www.rfa.org/uyghur/yoruq-sahillar/qaraqurum-burkuti-09042018183349.html?encoding=latin

(Dawami bar)

 

Qaraqurum bürküti: nizamidin hüseyinning hayati (3)

Muxbirimiz qutlan
2018-09-11
Merhum nizamidin hüseyin ependi 20 yilliq türme hayatini axirlashturup "Shinjang géziti" idarisige qaytidin ishqa chüshken yilliridiki süriti. 1980-Yillar, ürümchi.

Merhum nizamidin hüseyin ependi 20 yilliq türme hayatini axirlashturup “Shinjang géziti” idarisige qaytidin ishqa chüshken yilliridiki süriti. 1980-Yillar, ürümchi.

RFA/Qutlan

Üchinchi qisim: qoralliq saqchi doxturxanisida

1997-Yili 3-ayda 71 yashliq nizamidin hüseyin ependi “Shinjang géziti” idarisining a’ililikler qorusidin tutup kétilidu.

Aridin ikki ay ötüpmu uning qaysi türmige qamalghanliqi heqqide héchqandaq uchur bolmaydu. Shu yili 5-ayning bashlirida ürümchi sheherlik saqchi idarisi 1-bashqarmisining 6 neper saqchisi nizamidin hüseyin ependining “Shinjang géziti” idarisining a’ililikler qorusi ichidiki öyige tuyuqsiz basturup kirip axturidu. Ular öydiki gumanliq dep qarighan gézit-zhurnal, yazma matériyal we bashqa nersiler élip mangghinida jür’et nizamdin dadisining qeyerge qamalghanliqini biliwélish üchün saqchi mashinisining keynidin yoshurunche egiship mangidu. Halbuki, oylimighan yerdin ürümchi jenubiy wogzal qéshidiki 3-türmining aldigha kelgende u saqchilargha tutulup qalidu. Qorqunch we wehimidin qara terge chömülgen jür’et nizamidin néme qilarini bilmey turup qalidu.

Saqchi bashliqi jür’et nizamidin’gha tehdit sélip, uni so’al-soraqqa tartidu. Gézi kelse unimu qoshup soliwétidighanliqini éytidu. Bir haza tehdit we tenbihdin kéyin saqchi bashliqi jür’et nizamidin’gha tutqundiki dadisi nizamidin hüseyin ependini yéqinda doxturxanigha dawalatqili élip chiqidighanliqini, ularning öyidin doxturxanigha tamaq toshup dadisining halidin xewer alsa bolidighanliqini éytidu.

Dégendek birqanche kündin kéyin jür’et nizamidin’gha ürümchi sheherlik saqchi idarisidin téléfon kélidu. Bu délogha mes’ul saqchi uninggha nizamidin ependining ürümchidiki qoralliq saqchi qisim doxturxanisigha waqitliq dawalinishqa élip chiqilghanliqini, a’ilisidikilerning doxturxanigha tamaq toshup “Bimar tutqun” gha qarisa bolidighanliqini uqturidu.

Jür’et nizamidin bu xewerni derhal qérindashliri we uruq-tughqanlirigha yetküzidu. Chach-saqalliri ösüp, késellik we qiynaq azabidin ajizliship ketken nizamidin hüseyin ependi saqchilarning kéche-kündüz közetchilikide dawalinidu. Shu küni jür’et nizamidin acha-singilliri bilen bille tamaq kötürüp qoralliq saqchi qisim doxturxanisining balnétsa öyige kiridu. U jiddiy halette közette turghan saqchilarni we késelxanidiki sürlük keypiyatni körüp, dadisi bilen paranglashqanda gep-sözge alahide diqqet qilish lazimliqini hés qilidu.

Nizamidin ependi hayatida uzun yillar türme azabi chekken bolghachqa éghir derijide öpke yallughigha giriptar bolghan idi. Bu qétimliq tutqun we qamaqtiki zey hawa uning kona késilini qaytidin qozghaydu. Bir a’ile kishiliri saqchilarning közitide késel kariwitida yatqan nizamidin hüseyin ependi bilen yighliship körüshidu. Chach-saqalliri ösüp changgilashqan nizamidin hüseyin ependi éghir gewdisini teslikte midirlitip, bala-chaqiliri aldida özini temkin tutushqa tirishidu.

Ular bir heptidek doxturxanigha tamaq toshup, ajizlap ketken dadisining halidin xewer alidu. Bir küni jür’et nizamidin acha-singilliri bilen tamaq kötürüp dadisi yatqan balnétsa bölümige kirginide yataq ichining qupquruq turghanliqini, dadisining yene ghayib bolghanliqini köridu. Séstralar ulargha sirliq bir keypiyatta qarap, saqchilarning aldinqi küni kéchide nizamidin ependini türmige qayturup élip ketkenlikini éytidu.

Éghir késellik ilikidiki dadisining yene türmige élip kétilgenlikini anglighan jür’et nizamidin we uning qérindashliri lasside bolup, qattiq ümidsizlikke patidu. Ular dadisigha étip kelgen tamaqlirini kötürüshüp öyige qaytishqa mejbur bolidu. Shuningdin kéyin saqchilar dawamliq nizamidin ependining “Shinjang géziti” idarisining a’ililikler qorusi ichidiki öyini qerellik türde axturup, a’ile tawabi’atlirigha zadila aram bermeydu. Nizamidin ependining ömür boyi yighqan qimmetlik kitab-matériyalliri we qolyazmiliri pütünley dégüdek saqchilar teripidin élip kétilidu.

(Dawami bar)

Qaraqurum bürküti: nizamidin hüseyinning hayati (4)

Muxbirimiz qutlan
2018-09-18

Nizamidin hüseyin ependi (ongdin 2-kishi) 1995-yili, yeni qolgha élinishtin ikki yil ilgiri uruq-tughqanliri bilen ürümchidiki öyide chüshken süriti. (Safada nizamidin ependining ikki qéshida olturghan ikki ayal nizamidin ependining qaghiliqning chopan yézisida yashaydighan ata bölek singilliri؛ öre turghan ikki er kishi kelpindin kelgen tughqanliri؛ ong terepte olturghan ayal dolqun eysaning anisi ayxan memet). 1990-Yillarning otturiliri.

Nizamidin hüseyin ependi (ongdin 2-kishi) 1995-yili, yeni qolgha élinishtin ikki yil ilgiri uruq-tughqanliri bilen ürümchidiki öyide chüshken süriti. (Safada nizamidin ependining ikki qéshida olturghan ikki ayal nizamidin ependining qaghiliqning chopan yézisida yashaydighan ata bölek singilliri؛ öre turghan ikki er kishi kelpindin kelgen tughqanliri؛ ong terepte olturghan ayal dolqun eysaning anisi ayxan memet). 1990-Yillarning otturiliri.

 RFA/Qutlan

Tötinchi qisim: yépiq sotta sotlan’ghan boway

Wujudini késellik azabi qiynap turghan 71 yashliq nizamidin hüseyin ependi ürümchi qoralliq saqchi doxturxanisidin yene türmige élip kétilgendin kéyin a’ile tawabi’atliri u toghriliq héchqandaq uchur alalmaydu. Aridin yérim yilche waqit ötkende ürümchi sheherlik ottura sot mehkimisi tuyuqsizla jür’et nizamidin we uning qérindashlirigha uqturush ewetip, dadisigha sot échilidighanliqi, sotning yépiq halette bolidighanliqi, shunga biwasite a’ile-tawabi’atliridin bashqa herqandaq kishining qatnashturulmaydighanliqini uqturidu.

Yépiq sot échilishtin ilgiri sot mehkimisi ulargha alaqe ewetip, “Aqlighuchi” adwokat teklip qilidighan yaki qilmaydighanliqini soraydu. Jür’et nizamidin shu waqitta dadisining ürümchidiki yéqin tonushliridin pénsiyede yashawatqan melum bir péshqedem adwokatni izdep baridu we ehwalni éytidu. Bu kishi özining yépiq sotta otturigha chiqip nizamidin hüseyin ependi üchün adwokatliq qilidighanliqini shundaqla qolidin kélishiche tiriship köridighanliqini wede qilidu.

Dégen qerelide sot échilidu. Nizamidin ependining bala-chaqiliridin bolup yépiq sotqa sirttin peqetla 6 kishini qatnashturidu. Chach-saqalliri ösüp changgilashqan, késellik destidin nimjan gewdisini aran kötürüp turghan nizamidin ependi saqchilarning qorshawida yépiq sot meydanigha élip kirilidu. Pütkül sot jeryani “Jawabkar” ornida turghuzulghan nizamidin hüseyin ependini eyiblesh, uning atalmish “Jinayet” lirini bir-birlep sanap ötüsh bilen mezmun tapidu. Yépiq sotta nizamdin hüseyin ependini “Gerche pakitlar toluq bolmisimu, emma uning ‘5-féwral ghulja weqesi’ we ’25-féwral ürümchi aptobus partlitish weqesi’ ni sadir qilghan gumandarlar bilen melum chétishliqi bar” dégen jinayet bilen eyibleydu. Uningdin bashqa nizamidin hüseyin ependini yene “Chet’ellerdiki sherqiy türkistan bölgünchiliri neshr qildurghan qanunsiz gézit-zhurnallarni saqlighan we tarqatqan” dégen jinayet bilen eyibleydu.

Jür’et nizamidinning eslishiche, yépiq sotta aqlighuchi adwokatning otturigha chiqip söz qilishigha héchqanche imkaniyet bérilmeydu. Bash sotchi adwokatqa warqirap sözini qap bélidin böliwétidu. Sot meydanida hetta 20 nechche yashliq pütükchi qizningmu “Jawabkar” ornida turghuzulghan 70 yashtin ashqan nizamidin hüseyin’ge qopalliq bilen senlep gep qilishi jür’et nizamidin we uning acha-singillirining yürikini lexte-lexte qilidu.

Shundaq qilip, yépiq sot delil-ispatlar yéterlik bolmighan bir ehwaldimu 71 yashliq nizamdin hüseyin’ge ikki yérim yilliq qamaq jazasi höküm qilidu. Yépiq sotta nizamidin ependi üchün hetta “Aqlash” ispatlirimu oqup ötüshke imkaniyet tapalmighan péshqedem adwokat amalsizliq ilikide nizamidin ependining a’ile-tawabi’atliridin “Özr” soraydu. Sot axirlishishi bilen saqchilar nizamidin ependini qoltuqidin söriginiche türmige élip kétidu.

Aridin nechche aylar ötken bir küni jür’et nizamidin’gha namelum biridin téléfon kélidu. Téléfon bergüchi özining birqanche kün ilgiri ürümchidiki 3-türmidin chiqqanliqini, ulargha yetküzüp béridighan muhim bir “Amanet” ning barliqini éytidu.

Ular ürümchining saybulaq dégen jayida uchrishidu. Türmidin chiqqan kishi jür’et nizamidin’gha özining ürümchi 3-türmide nizamidin ependi bilen bille yatqanliqini, uning dadisining türmide ajizlap nimjan bolup qalghanliqi, bir amal qilip nizamidin ependini dawalitishqa élip chiqmisa ehwalining xeterlik ikenlikini éytidu. U yene nizamidin ependining türmidiki shunche qiyin shara’itta yazghan “Hayatimdin eslimiler” namliq esirining qolyazmisini türmidin yoshurunche élip chiqqanliqini éytip, uni jür’et nizamidin’gha tapshuridu.

Jür’et nizamidin dadisining türmidin chiqarghan “Amanet” liri arisidin bir parche xetni köridu. Xette dadisi özining türmide qattiq xorlan’ghanliqini, nimjan yürikining türme azablirigha uzun’ghiche berdashliq bérelmeydighanliqini, eger türmide u dunyagha kétip qalsa perzentlirining özidin razi bolushini ötünidu. Dadisining xétini oqup qattiq azablan’ghan jür’et nizamidinning közliri yashqa tolidu.

Shuningdin kéyin jür’et nizamidin terep-terepke qatrap dadisining türmide éghir késel ikenlikini, sirtqa dawalatqili élip chiqishqa ruxset bérishini iltimas qilidu. U yene ürümchi sheherlik saqchi idarisigha bérip, ilgiri dadisini tutqan saqchilar bilen körüshidu we dadisini dawalitishqa waqtinche qoyup bérishini telep qilidu. Halbuki, saqchilar yoqiri organning testiqi bolmay turup, nizamidin ependini dawalinishqa qoyup bérishke bolmaydighanliqini éytidu.

(Dawami bar)

Kent Sékrétari Kériyediki “Perishtiler Mektipi” ning Orni Qurulmisi Heqqide Toxtaldi

2018-08-28
Mekit nahiyeside ata-anisi "Terbiyelesh lagéri" gha ekétilgen balining deryadin süzüwélin'ghan jesiti (sizma nusxisi).

Mekit nahiyeside ata-anisi “Terbiyelesh lagéri” gha ekétilgen balining deryadin süzüwélin’ghan jesiti (sizma nusxisi).

 RFA/Uyghur

Ashkarilinishiche, kériyediki ata-anisi tengla yighiwélish lagérigha ekétilgen, a’ilide héchqandaq ige-chaqisi qalmighan balilar üchün qurulghan ikki atalmish “Perishtiler mektipi” din biri nahiye bazirida؛ yene biri bolsa kériyening yéngi’awat yézisida berpa qilin’ghan. Alaqidar xadim muxbirimiz bilen ötküzgen söhbitining bügünki qismida mezkur ikki mektepning éniq orni, uninggha qoshna bolghan idare-jem’iyetler we mektepning bina qurulmisi heqqide melumat berdi.

Biz kériye nahiyeside ata-anisi tengla terbiyeleshke ekétilgen we a’iliside héchqandaq bir qarighuchisi qalmighan balilarning “Perishtiler mektipi” namidiki ikki yataqliq mektepke orunlashturulghanliqidin xewer tapqandin kéyin, bu mekteplerning éniq orni, muhiti we bina qurulmisi heqqidimu melumat igiliduq. Melum bolushiche, kériye nahiye bazirida ötken yili qurulghan atalmish “Perishtiler mektipi”, nahiye baziridiki bir bashlan’ghuch mektepning ornigha tesis qilin’ghan؛ nahiyelik su idarisi we mughula shipaxanisi etrapigha jaylashqan. Besh qewetlik bir binasi bolghan bu mektep yesli, bashlan’ghuch we ottura mektep siniplirini öz ichige alghan.

2 Ming etrapida oqughuchisi bar bu mektep, bu yil kirgendin kéyin, sighimchanliq jehettin éhtiyajni qamdiyalmighandin kéyin, bu yil 4-ayda yéngibagh yézisida “Perishtiler mektipi” din yene biri berpa qilin’ghan. Melum bolushiche bashlan’ghuch we yeslidin teshkillen’gen bu mektepning oqughuchiliri ilgiriki sabiq merkizi bashlan’ghuch mektep we sabiq merkizi yeslidin ibaret ikki orun’gha orunlashturulghan. Melum bolushiche, yéngibaghdiki bu atalmish perishtiler mektipining bashlan’ghuch qismi 4 qewetlik, yesli qismi ikki qismi qewetlik binadin tüzülgen. Xitay da’iriliri Uyghur rayonidiki yighiwélish lagérlirinimu sheher merkizi yaki etrapigha tesis qilghan, yeni uning mewjutluqini yerlik ahalilerning neziridin uzaq tutmighan bolsimu, emma uni égiz qoruq tamlar bilen qorshash arqiliq lagér ichidiki ijra’atlarni el-jama’ettin yoshurup kéliwatqan idi. Melum bolushiche, da’iriler bu atalmish perishtiler mektipinimu nahiye we yézining bazar merkizige tesis qilghan bolsimu, uning ichidiki ehwallarni el-jama’etning közidin yiraq tutushqa tirishqan. Mektep qorusi saqchilar teripidin nazaret qilin’ghandin bashqa, mektep tamlirigha bixeterlik simliri yeni tikenlik simlar orunlashturulghan.

Uyghur rayonida bir milyondin artuq kishining yighiwélish lagérigha toplan’ghanliqi xewiri dunyagha ashkarilan’ghandin kéyin, bu weziyetning balilarning hayatigha körsetken we körsetküsi tesirimu alaqidar tereplerde jiddiy endishe peyda qilghan idi. Ilgiri éniqlashlirimiz dawamida ata-anisi terbiyeleshke ekitilgenlerdin xotende 8 yashliq esma semetning üstige qaynaqsu töküwalghanliqi, mekitte 9 yashliq bir balining deryadin jesiti süzüwélin’ghanliqi qatarliq birqanche weqe ashkarilan’ghan we Uyghur rayonidiki balilar weziyitining échinishliqliq ikenlikidin bésharet bérilgen idi.

Yuqiriqi uchurlardin kériyede 3 mingche balining tikenlik simdin qorshalghan mekteplerde, saqchilarning nazariti astida yétishtürülüwatqanliqi melum. Emma mektep etrapidiki bu saqchilarning we u tikenlik simlarning bu balilarning rohiy dunyasigha qandaq tesir körsitiwatqanliqi hazirche melum emes. shöhret hoshur

Xitay Hökümitining Sha’irning Éghizini Etmekchi Bolushi Lagérlarning Qismen Ehwalini Ashkarilidi

19399981_1756043627747114_4222261753105056497_n

2018-08-28

En ren texellusidiki tunggan sha’ir shüy xawshin yéqinda xitay bixeterlik xadimlirining parakendichilikige uchrighan. Bir qisim insan heqliri teshkilatliri buni “Xitay hökümiti Uyghurlarning zor kölemlik tutqun qilinish ehwali heqqide söz qilmaqchi bolghan en renning éghizini étish herikiti” dep izahlighan.

Melum bolushiche, 16-awghust küni xitay bixeterlik xadimliri uning öyige kelgen we en ren’ge torlargha qalaymiqan nersilerni chaplimasliq heqqide agahlandurush bergen. “Qalaymiqan nersiler” déyilgenler uning Uyghurlargha munasiwetlik tutqun we yighiwélish lagérliri heqqidiki tor yazmilirini körsitidiken.

Amérika qelemkeshler jem’iyiti buningdin xewerdar bolghandin kéyin buninggha inkas qayturup: “Xitay da’iriliri en rendek bir sha’ir insan heqliri mesilisini otturigha qoyghanda uninggha tehdit sélishning ornigha uning gépige qulaq sélishi lazim idi” dégen.

En ren radiyomiz xitay bölümining ziyaritini qobul qilghanda: “Méning bu mesililerni qayta-qayta tilgha élishimdiki seweb shuki, shinjangda hazir zor kölemlik tutqun dawam qiliwatidu. Eger buninggha perwasiz mu’amile qiliniwerse, buning aqiwiti bekmu yaman bolidu. Shunga meyli néme körsem kördüm, ishqilip axirqi tiniqim qalghuche Uyghurlar üchün sözleymen” dégen.

U ziyaret jeryanida yighiwélish lagérlirining Uyghurlarni, ularning medeniyet we diniy étiqadini nishan qiliwatqanliqini bayan qilip, bu ehwalning gitlér gérmaniyesi dewridiki paji’ege bekmu oxshaydighanliqini tekitligen. eziz

Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Sürgündi Hökümiti Parlaméntining Exmetjan Osman Heqqidiki Jiddiy Qarari

37381721_2634664836559092_7715500231449640960_n

Qarar nomuri (2018) 1 -nomurluq

Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Sürgündi Hökümiti Parlaménti re’isjumhur Exmetjan Osmanning üch yilliq xizmiti jeryanida arqimu-arqa ötküzgen gumanliq, ishenchisiz bir qatar heriketliri hökümitimizge xeter keltüridu we éghir intizamsizliq dep qaraldi. Shu wejidin Exmetjan Osman heqqide chare körüsh toghrisida jiddiy muzakire élip bériwatqanidi. Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Sürgündi Hökümiti re’isjumhuri Exmetjan Osmanning wezipisini qandaq qilish, dawamlashturishi yaki tizdin toxtutushi heqqide parlaméntta awazgha qoyup, pikir éliwatqan bir waqitta, re’isjumhur Exmetjan Osman yéngi bir oyun oynap chiqti. Exmetjan Osman bashbashtaqliq qilip, hökümitimizning asasiy qanunigha qarshi halda  shexsiy namidin, höhümetimizdiki hich kishining xewiri yoq halda Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Sürgündi Hökümiti we Parlaméntini tarqitiwétkenliki heqqide kimler bilendur xupiyane hazirlan´ghan atalmish seperwerlik bayanatini jakarlidi.

Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Sürgündi Hökümiti   jumhurre’isi Exmetjan Osman özini meydan’gha keltürügen parlaméntni bashbashtaqliq bilen asasiy qanunimizgha qarshi halda tarqitiwitishtek telwiliki parlaméntning jiddiy qarar élishini téximu zörüriy we téximu texirsiz bir  halgha keltürdi.Exmetjan Osman yene hökümetke reyis bolghandin keyin qaranghuluqtiki hökümetke qarshi küchler bilen hemkarliship, hökümizimiz we hökümet ezalirigha qarshi, yer asti paaliyetlerni qildi. Hökümet heqqide hökümettikiler bilen emes hökümetke qarshi küchler bilen mexpiy hemkarliship keldi.

Exmetjan Osman Xitaylar bilen hökümettikilerning ruxsitisiz xupiyane alaqe qilip, hökümet we hökümet ezalirining düshmen aldidiki heywisini yerge urdi. Exmetjan yene hökümet rayisi bolghan üch yil ichide iqtisadiy jehettin hökümet ichide ochuq-ashikare bolmidi. Kirim chiqim meseliliride qanunsizliq qildi.Exmetjan parlament ezalirining, xelqimizning we hökümettiki 7 kishlik  aliy kengeshning ishenchisini yoqutup qoydi. Exmetjan Osmanning bu yoqarqi bir qatar qilmishliri Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Sürgündiki Hökümitining qanunliri boyiche qarighanda éghir siyasiy xataliq bolup, buningha sel qarap hergiz kechüriwitishke bolmaydu.

Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Sürgündi Hökümetning xizmet tertibide mohim qararlar, bayanatlarning hemmisi 7 kishilik da’imiy hey’etning meslihetidin ötküzülüshi qarar qilin’ghan bolsimu, Exmetchan Osman izchil türde intizamsizliq bilen, hetta bérilgen purset we tekrar agahlandurushlarghimu pisent qilmastin, xatalirini tekrar-tekrar dawam qilghanliqi, hetta eng eqelliy bolghan hökümet namidiki mal-mülük we tor sehipilirining parollirighiche shexsiy igiliwélip, bashqa birnechche bashqurghuchi bolushi kérekliki heqqidiki hökümet ezalirining telep we tekliplerge qulaq yopurup yürishliri, parlament ezaliri  teripidin éghir intizamsizliq dep qaraldi!

Exmetjan Osman hökümet xizmetliridiki shexsiyetchilik, ishenchisizlik we  özemchilliki sewebidin, parlaméntimiz 10-ayda bir qétim jiddiy yighin chaqirip, bu mesilini bir terep qilishni oylushuwatqanidi.  Epsuski, bu échilmaqchi bolghan yighindin özige paydisiz bir qarar chiqishini mölcherligen Exmetjan Osman, aldinala heriketke ötüp, hökümet we parlamentni tarqitiwitip bashqidin qurush heqqidiki atalmish seperwerlik élani arqiliq yene bir qétim özining ornini saqlap qélish urundi.

Exmetjan Osmanning hökümet we parlamentni öz aldigha tarqitiwétish heqqidiki bu semimiyetsizliki, bu düshmenliki sewebidin Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Sürgündiki Hökümiti tarixidiki ikkinchi chong setchiliknining yüz berishining aldini élish üchün 2018-yili  10-ayda Türkiyede chaqrilidighan hökümet yighinini saqlap turmay,  hökümet we parlaméntning pewqullade tor yighini chaqrish arqiliq Exmetjan Osman heqqide derhal qarar maqullashni we ochuq ashkare élan qilishni toghra taptuq.

Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Sürgündi Hökümiti Parlaméntining köp sanliq ezalirining qatnishishi we mutleq üstün awaz bilen maqullishi netijiside töwendikildek qarar élindi.

1. Exmetjan Osmanning shexsiy namidin élan qilghan Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Sürgündi Hökümiti Parlaméntini tarqitiwitip bashqidin qurush heqqidiki atalmish seperwerlik élani qanunsiz.
2. Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Sürgündi Hökümitining re’isjumhuri Exmetjan Osmanning re’islik wezipisi mushu qarar élan qilin’ghandin bashlap resmiy élip tashlandi. Shunga uning re’isjumhur namini sü’i’istimal qilip, herqandaq tür we shekilde élan qilidighan yazma yaki awazliq bayanliri hökümetke wekillik qilmaydu!

3. Exmetjan Osmangha qattiq agahlandurush bérilidu we uning parlament ezaliqi saqlap qélindi. Exmetjan Osman Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Sürgündiki Hökümitining kanadadiki kishlik hoquq we insan heqliri ishxanisining mesuluq wezipisini özi ixtiyar qilghan muddetche dayim ötep turishigha ruxset qilinidu.

4.Exmetjan Osman Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Sürgündi Hökümitining jumhur reyisi bolghan mezgilde bashqurghan hökümetke munasiwetlik muhim matériyallar, mal-mülük, teshwiqat we neshir qilishqa alaqidar muessesilerni hökümetning munasiwetlik tarmaqlirigha melum muddetkiche ötküzüp berishi kérek.

5.Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Sürgündiki Hökümitining Jumhur reyislik wezipisi, Exmetjan Osmanning jumhur reyislik wezipisi emeldin qalghan deqiqidin bashlap qaytidin saylam échilghiche bolghan ariliqta Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti asasiy qanunining 26-maddisining bu heqtiki munasiwetlik mezmunlirigha asasen qanunluq bir terep qilinidu.

Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Sürgündi Hökümetining bu qarariparlament ezlalirining köp sanliq awazi bilen testiqlandi we élan qilin´ghan kündin bashlap resmiy küchke ige. Bashqilarning mezkur hökümet qararini süyistimal qilishi we inkar qilishi birdek qanunsizliq bolup, jawapkarliqi sürüshte qilinidu.

Sherqiy Türkistan Sürgündi Hökümeti we Parlaménti
Sherqiy Türkistan Hökümeti Mu’awin jumhurre’is: Hizirbek Gheyretullah

Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Sürgündi Hökümeti Parlamént re’isi: Küresh Atahan

Sherqiy Türkistan Sürgündi Hökümeti Bashministér: Isma’il Chinggiz

28. Aughust 2018

ÇİN’İN HOTEN’DE 10 NAZİ KAMPINDA EN AZ 300 BİN UYGURU ESİR TUTTUĞU BİLDİRİLDİ

Uygur Haber ve Araştırma Merkezi (UYHAM)

Çin işgal yönetiminin 2017 yılından itibaren Doğu Türkistan genelinde bir biri ardı sıra açtığı ve ve 1-3 milyon Müslüman Uygur ve Kazak Türkü’nün haksız ve hukuksuz olarak   açılan bu  Çin Nazi kamplarında hukuksuz olarak tutuldukları açıklandı.
Haber Merkezimize ulaşan bir görgü şahidinin verdiği bilgiye göre Hoten vilayeti genelinde  10 adet Yeniden Eğitim Merkezi  tanımlanan Toplu Cezalandırma kamplarının bilgisine ulaşabildiklerini ve bu kamplarda en az 300 bin kişinin tutulduğu  bilgisini paylaştı.

Görgü Şahidinin verdiği bilgilere göre Hoten merkez,bağlı ilçe ve yerleşim yerlerinde  bulunan Çin Nazi Kamplarının adları  ile bu kamplarda hapis tutulanların sayısı şöyle ;

  1. Hoten’in Karakaş İlçesi 2 No.lu Orta Okul  KampıTutuklu Sayısı 5.000 kişi
  2. Hoten-Karakaş İlçesi  Halk İşleri Müdürlüğü yanındaki Özel Eğitim Merkezi Kampı  Tutuklu sayısı 9.000 kişi (Hepsi Kadın tutuklu)
  3. Hoten-Karakaş İlçesi Merkez Öğretmen Okulu(Sifen) kampı Tutuklu Sayısı 10.000 kişi
  4. Hoten Karakaş İlçe Tren İstasyonu yanındaki Kamp Tutuklu sayısı 100 bin kişi
  5. Hoten Karakaş Urçi Kenti kampı Tutuklu sayısı 15.000 kişi (Tamamen kadınlardan oluşuyor.)
  6.  Hoten Karakaş Bostanköl Sanayi Bölgesi’deki Tarım Ünivesitesi kampı  Tutuklu sayısı 60  Bin kişi
  7. Hoten Yörünkaş Kenti Meslek Yüksek Okulu Kampı tutuklu sayısı 60 bin kişi
  8.  Hoten-Gazun İlçesi Öğretmen Okulu (Sifen) Kampı Tutuklu sayısı 15 bin kişi
  9. Hoten Kaypaçüy kenti Kampı tutuklu sayısı bilgisine ulaşılamamıştır.
  10.  Hoten Laskuy kent Pazarı Kampı : Tutuklu sayısı bilgisine ulaşılmamış olup,bu kamp Hoten genelindeki Çin Nazi Kampları içinde en büyük  ve  tutuklu sayısı bakımından da en kalabalık kamp olarak biliniyor. Bu kamp,  Müslüman Uygur tutuklulara uygulanan baskı,zulüm ve  envaiçeşit Çin işkencelerinin tamamının uygulandığı  en Kötü  ve  korkunç bir ölüm kampı olarak biliniyor. Bölge sakinleri bu kampa hapsedilenlerin bir daha sağ çıkmayacaklarını beliriyorlar.

Çin’in Doğu Tür kistan’daki Ölüm Kampları Artık Birleşmiş Milletlerin De Gündeminde

Çin işgal yönetimi Doğu Türkistan’da yaşayan ve bu toprakların tarihi sakinleri ve sahipleri olan Müslüman Uygurlar,Kazaklar,Kırgizlar ve diğer Türkleri Hitler Almanyasının Nazi ölüm kamplarından ilham ve örnek alarak kurdukları   bu kamplara kapattıkları  1-3 milyon arasındaki masum ve suçsuz insanları toptan katlederek yok etmek isitiyor ve şimdiye kadar da bu kampların varlığını inkar idiyordu.Ancak,BM.Irk Ayırımcılığını Önlme ve Mücadele Etme Komitesinin 08-13 AĞustos 2018 tarihleni arasında Cenevre kentin’de  Doğu Türkistan’daki Bu Çin ölüm kamplarınını ele alındığı bir özel toplantı düzenleyerek konuyu uluslar arası düzeyde tartışmaya açarak gündeme taşıdı. Çinli delegeler her ne kadar bu kampların var olmadığını ve kkimiserir bu kamplara hapasedilmediğini inkar etse de hiç kimse b Çin’in bu yalanlarına ınınmıyor.Toplantı sonunda bir açıklama yapah BM.Irkı Ayırımcılığı ile Mücadele Komitesinin Başkan Yardımcısı Mc….. Çin Temsilcileri ne kadan irkara kaltışırsa kalkışsın,elemizde bu kampların varlığı ile ile ilgili çok sayıda  inandırıcı bilgi ve belge bulunmaktadır.Biz BM.olarak bu  inisani sorunun takipçisi olmayı sürdüreceğiz .” demiştir.
13.08.2018 tarihinde dünyanın önde gelen gazetelerinden The Washington Post gazetesinde ” Çin’in Uygurlara Karşı Acımasız Uygulamaların Göremezden Gelemeyiz.,” başlığı ile yayınladığı bir haber yorumunda  Doğu Türkistan genelinde  bulunan en az bin adet kampta  yaklaşık  1-3  milyon  arasında Uygur ve Kazak tutuklunun hapsedilimeş olduğunu yazmıştır.

http://www.uyghurnet.org/59735-2/

Tarixiy shahit: sherqiy türkistan jumhuriyiti sehiye ishlirigha alahide ehmiyet bergen idi

2018-08-23
Uyghur tébabet tetqiqatchiliqi bilen shughullan'ghan yaponiyelik tetqiqatchi masajiruning "Uyghur tébabetchiliki" namliq maqalisige qoyulghan süret.

Uyghur tébabet tetqiqatchiliqi bilen shughullan’ghan yaponiyelik tetqiqatchi masajiruning “Uyghur tébabetchiliki” namliq maqalisige qoyulghan süret.

RFA/Qutluq

Uyghur diyarining tarixtiki sehiye, saqliqni saqlash ishliri ötken esirning 40-yilliridin bashlap rawajlinish basquchigha kirgen bolup, buningda 1944-1949-yilliridiki milliy azadliq inqilabning ghelibisi muhim rol oynighan. Tarixiy menbelerge qarighanda, 1944-yili, 12-noyabir küni ghuljida qurulghan sherqiy türkistan jumhuriyiti hökümiti élan qilghan özining 9 maddiliq xitabnamisining beshinchi maddisida “Saqliqni saqlash we sehiye ishlirini rawajlandurdi” ghanliqini jakarlighan idi. Ene shu prinsip boyiche sherqiy türkistan jumhuriyiti hökümiti 1945-yili, 1-ayda sehiye nazaritini qurup, qasimjan qembirini mezkur nazaretning naziri qilip békitti, 1945-yili, 3-ayda her qaysi nazaret rehberlikini yene bir qétim tengshesh élip barghanda, 20-mart küni hökümet hey’iti 37-nomurluq qarar maqullap, qasimjan qembirini sehiye nazirliqidin qaldurup, uning ornigha muhiddin exmetni sehiye naziri qilip belgilidi. Qasimjan qembiri bolsa hökümetning kadirlar bölümini bashqurdi.

Sehiye nazariti qurulghandin kéyin bir qatar xizmetler élip bérilghan bolup, bularning eng muhimi xelqning dawalinish shara’itini yaxshilash, saqliqni saqlash imkaniyetlirini ashurush boldi we bu meqsette ghulja shehiride puqralar üchün xizmet qilidighan doxturxana qurush, nahiyelerdimu doxturxanilarni yaki dawalash ponkitlirini qurushni ishqa ashurushqa kirishildi. Hökümet ghulja shehiride dora dukanlirini échip, xelqning dora bilen teminlishini kapaletke ige qildi. Tébbiy kurs we tébbiy mekteplerni échish arqiliq tébbiy xadimlarni terbiyelidi. Elwette, urush waqtida tébbiy xadimlar asasen herbiy qisimlar üchün xizmet qildurulghan bolup, urush toxtighandin kéyin ammiwi tébbiy xizmetlerni kücheytish peydin- pey yaxshilandi.

1945-1949-Yilliridiki milliy inqilab qatnashquchisi, ghuljidiki milliy armiye bash doxturxanisida tébbiy xadim bolup ishligen, 1961-yili sowét ittipaqigha köchüp kétip tashkent shehiride olturaqliship qalghan doxtur shamil almasbékof ependi öz eslimiliride qeyt qilishiche, sherqiy türkistan jumhuriyiti hökümiti puqralarning pütünley heqsiz késel körsitish we heqsiz dawalinish tüzümini yolgha qoyghan. Késellerni opératsiye qilishmu heqsiz bolghan. Bimarlar peqet dorilarni aptékilardin sétiwalatti. Emma iqtisadiy qiyin kishilerning dorilirimu heqsiz teminlinetti. Doxturgha barghan bimar qandaq millettin we bay-kembeghel bolushtin qet’iynezer késel körsitish we dawalinishtin ortaq behrimen bolalaytti.

Uning éytishiche, puqralarning sheherlik doxturxanidin bashqa yene ghulja shehiridiki milliy armiye bash qomandanliq shtabining bashqurushidiki herbiy gospitaldimu dawalinishqa bolatti. Puqralarning herbiy orunlarning doxturliri teripidinmu heqsiz késel körsitish we dawalinishqa érishish pursiti her qaysi polklar jaylashqan jaylargha qaritilghan idi. Chünki milliy armiyening bash doxturxanisidin bashqa yene ottura yönilish qisimlirining herbiy doxturxanisi, shimaliy yönilish qisimlirining doxturxanisi we polklarda kichik kölemdiki doxturluq ponkiti, batalyonda doxtur we tébbiy xadimliri bar idi. Milliy armiye doxtur we tébbiy xadimliri her millet puqraliri üchün xizmet qilishtin héchqachan bash tartmighanliqi üchün her millet xelqining yuqiri hörmitige érishken idi.

Üch wilayetning tébbiy xizmetliride sowét ittipaqi alahide muhim rol oynighan bolup, pütün dorilar sowét ittipaqidin kéletti. Dorilarning beziliri sétiwélinsa, beziliri insanperwerlik yardemliri sheklide bérilgen idi. Ghulja shehiride bir qanche jayda aptékilar échilghan, sowét ittipaqi terep yardemge ewetken sowét Uyghurliridin moskwadiki tébbiy uniwérsitétni püttürgen hakim jappar yarullabékof, sowét ittipaqidin herbiy doxtur süpitide milliy armiye herbiy doxturxanisida yétekchi doxtur bolup xizmet qilghan sowét Uyghurliridin maxmut rozibaqiyéf, shamil qatarliq doxturlarning roli chong bolghan idi. Ular bir tereptin tébbiy xadimlarni terbiyelesh kurslirida ders berse, yene bir tereptin késellerni dawalaytti.

Hökümet yuqumluq késelliklerni dawalash we uning aldini élish ishlirighimu alahide ehmiyet bergen idi.

1945-Yili, 12-ayda tékes, mongghulküre we bashqa bir qisim jaylarda yuqumluq kézik késili tarqilip ketken bolup, bu xil késellik asasliq charwichi we bir qisim déhqanlar arisida tarqalghan idi.

Hökümet hey’iti 1946-yili, 8-yanwar küni mexsus 191-nomurluq yuqumluq késellikni kontrol qilish we dawalashqa a’it qarar qobul qilip, jiddiy xizmet élip barghan.
Shamil almasbékofning sözlep bérishiche, 1948-yili ilida yawa chéchek késili tarqilip, hökümet yene pütün doxtur, tébbiy xadimlar we herbiy tébbiy xadimlar hem tébbiy mektep oqughuchilirini ishqa sélip, ili wilayitide aldi bilen 160 mingdin artuq ademge, heqsiz chéchek waksinisi urghan, arqidin dawamliq waksina emlesh élip barghan, qisqa waqit ichide bu xizmetler orundilip bolun’ghan. Uning éytishiche, “Pütün waksina urush, dézinféksiye we bashqa dawalash ishlirining hemmisi heqsiz élip bérilghan bolup, mana bu sherqiy türkistan hökümitining parawanliq we xelqperwer siyasitining roshen ipadisi, emeliyette eyni waqitta sherqiy türkistan hökümitining iqtisadiy anche bek yaxshi emes idi. Lékin bu ishlargha zor meblegh ajratti, xelq buningdin bek tesirlen’gen idi”.

Sherqiy türkistan jumhuriyiti sehiye nazaritimu 1946-yili bitimghiche bolghan ariliqta”Hépzi shé’et” (salametlikni saqlash) dep atalghan ammiwi ten-saghlamliq terbiyisi we bilimliri béridighan qosh ayliq zhurnal chiqirip tarqatqan. Bu Uyghur diyari tarixida tunji qétim neshr qilin’ghan mexsus saqliqni saqlash boyiche qosh ayliq tébbiy ilim zhurnili idi.Muxbirimiz ümidwar