Ilham Toxti Heqqide Muraji’etname Élan Qilindi

2018-08-30
26814875_10156204239509802_7798362977696997261_n

Musteqil tetqiqatchi Uyghur ziyaliysi ilham toxti.

Uighurbiz.net

Yéqinda élan qilin’ghan “Ilham toxtining hayatigha köngül bölüshni muraji’et qilimiz” serlewhilik muraji’etnamide amérika, awstraliye, gérmaniye, teywen we yawropa ittipaqidiki döletler we ularning hökümetliridin xitay türmisidiki Uyghur öktichi ziyaliysi ilham toxtining hayatigha jiddiy köngül bölüsh telep qilin’ghan.

Mezkur muraji’etnamide amérika, awstraliye, gérmaniye, yawropa birliki we teywen hökümiti qatarliqlardin nöwette xitay teripidin bésiwélin’ghan zémin “Sherqiy türkistan” da köpligen ilim ademlirining ziyankeshlikke uchrawatqanliqini neqil élip, xitay da’iriliri teripidin muddetsiz qamaqqa höküm qilin’ghan Uyghur öktichi ziyaliysi ilham toxtining hayatidin endishe qiliwatqanliqini bildürgen. Uningda yene gherb démokratik döletliri we hökümetliridin emeliy heriket qollinip, insaniyetke qarshi jinayet ötküzüwatqan xitay hökümitige bésim ishlitishi telep qilin’ghan.

Birnechche kündin buyan bu muraji’etname twittér, féysbuk qatarliq ijtima’iy taratqularda tarqitilip, tordashlarning imza qoyushi telep qilin’ghan. Melum bolushiche, mezkur muraji’etname 27-awghust küni élan qilin’ghandin buyan xitay, tunggan, Uyghur we bashqa millet ziyaliyliri bolup, 50 ke yéqin kishi imza qoyghan.

Amérikining jorjiye shtatliq uniwérsitétida aspirantliqta oquwatqan weziyet analizchisi sulayman yigu ependi mezkur muraji’etnamini yézishqa qelem tewretkenlerning biridur. Sulayman yigu ependi bügün radiyomiz ziyaritini qobul qilip, mezkur muraji’etnamining yézilishigha seweb bolghan amillar we uni élan qilishtiki meqsetler heqqide toxtaldi.

Sulayman yigu mundaq dédi: “Mezkur muraji’etnamini yézish pikrini eng deslep otturigha qoyghuchi awstraliyede oquwatqan wu lébaw ependidur. Nöwette sherqiy türkistan zéminida xitay da’iriliri teripidin Uyghur we bashqa milletlerdin terkib tapqan bir milyondin artuq insanning atalmish ‘terbiyilesh merkezliri’ namidiki yighiwélish lagérlirigha qamalghanliqi we bir qisim Uyghur serxillirining arqa-arqidin tutqun qilinip, bezilirining hetta lagérlarda ziyankeshlikke uchrawatqanliqi köplep xewer qilinmaqta. Mushundaq bir weziyette Uyghurlarning qanuniy heqlirini ashkara telep qilghanliqi üchün xitay da’iriliri teripidin ‘bölgünchilik we qutratquluq’ bilen eyiplinip muddetsiz qamaqqa höküm qilin’ghan, emma türmidiki ehwali xelq’aradin yoshurun tutuluwatqan ilham toxtining nöwettiki ehwalining qandaqliqi heqqidiki endishimu kücheytmekte. Shunga biz mezkur muraji’etnamini élan qilip, awstraliye, amérika we yawropa ittipaqigha eza bolghan démokratik döletler we hökümetlerdin ilham toxtining ehwaligha jiddiy köngül bölüshni telep qilduq.”

Sulayman yigu ependining bildürüshiche, ular mezkur muraji’etnamige imza qoyghuchilarning shertini éniq qilip, “Xitaydin we xitay döliti teripidin bésiwélin’ghan zémin, yeni sherqiy türkistandin kelgen ziyaliylarning imza qoysa bolidighanliqi” ni eskertken bolsimu, emma gherb döletliridiki bir türküm tonulghan mutexessislermu ulargha xet yézip, özlirining Uyghur ziyaliysi ilham toxti heqqidiki muraji’etnamige imza qoshushqa teyyar ikenlikini ipadiligen.

Sulayman yigu ependi yene mezkur muraji’etnamige imza qoyghuchilarning zor köp qismining asasen xitay we bésiwélin’ghan sherqiy türkistandin gherb döletlirige kélip her xil sahelerde tetqiqat élip bériwatqan ziyaliylar hemde ilim tehsil qiliwatqan oqughuchilar ikenlikini eskertti. U: “Ilham toxtigha oxshash xitay ichi we xelq’arada tonulghan bir Uyghur ziyalisining teqdiri heqqide ilim ademlirining öz awazini anglitishi we gherb démokratik döletliri hökümetliridin xitaygha bésim ishlitishni telep qilishi xitay da’irilirining téximu köp Uyghur ziyaliylirining ziyankeshlikke uchrishining aldini élishta muhim ehmiyetke ige” dep körsetti.

Muraji’etnamige imza qoyghuchilar ichide yene enren texellusidiki tunggan sha’ir süy xawshin ependimu bar iken. U téxi yéqinda gherb taratqulirida élan qilin’ghan lagérlargha qamalghan Uyghurlar heqqidiki xewerlerni twittér qatarliq taratqularda hembehirlep, Uyghurlargha bolghan hésdashliqini ashkara ipadiligenliki üchün xitay saqchilirining soraq qilishi we agahlandurushigha uchrighan idi.

Sulayman yigu ependi bayanida xitay saqchilirining teqipi astidiki sha’ir enrenningmu imza qoyghanliqini uning heqqaniyet meydanida turghanliqi dep medhiyelidi.

Biz enren ependini ziyaret qilish üchün uninggha téléfon qilghan bolsaqmu, emma uning téléfoni élinmidi.

Gérmaniyediki “Ilham toxtini qollash guruppisi” ning bashliqi enwer jan ependimu ziyaritimizni qobul qilip, mezkur imzaliq xetni “Xitay hökümitige bésim ishlitishte del waqtida élan qilin’ghan, ehmiyiti zor bolghan bir muraji’etname” dédi.

Enwer jan ependi yene mundaq dédi: “Xitay we bésiwélin’ghan sherqiy türkistan zéminidin kelgen, köp millettin terkib tapqan ziyaliylar namida élan qilin’ghan mezkur muraji’etnamining bügünkidek bir milyondin artuq Uyghur lagérlargha qamilip, Uyghur serxilliri üzlüksiz ziyankeshlikke uchrawatqan weziyette élan qilinishi, xitay hökümitige bésim ishlitip ilham toxtining baldurraq erkinlikke chiqishini qolgha keltürüshte, héch bolmisa uning türmidiki shara’itini yaxshilashta muhim ehmiyetke ige.”

2014-Yili xitay hökümiti ilham toxtini tutqun qilip, uninggha “Döletni parchilash, milliy bölgünchilikke qutratquluq qilish” jinayitini artip muddetsiz qamaqqa höküm qilghandin buyan, ilham toxtigha “Barbara goldsimis erkin yézish mukapati”, “Martén ennalis kishilik hoquq mukapati”, “Wéymar kishilik hoquq mukapati” qatarliq xelq’araliq mukapatlar bérildi. U yene “Saxarof erkinlik mukapati”, “Nobél tinchliq mukapati” qatarliq meshhur xelq’araliq kishilik hoquq mukapatlirigha namzat qilip körsitildi. Xelq’aradiki kishilik hoquq teshkilatliri we gherb döletliri xitay hökümitidin ilham toxtini qoyup bérishni we uning türmidiki ehwalini ashkarilashni telep qilip kelgen bolsimu, emma xitay hökümiti üzlüksiz halda ilham toxti heqqidiki xewerlerni qamal qilip kelmekte.méhriban

Qaraqurum Bürküti: Nizamidin Hüseyinning Hayati

(1)

2018-08-28

Nizamidin hüseyin ependi yashliq yillirida.

Nizamidin hüseyin ependi yashliq yillirida.

 RFA/Qutlan

Nizamidin hüseyin 20-esir Uyghur tarixidiki möjizilik sergüzeshtlerge ige bir shexs. U 1940-yillardiki milliy azadliq inqilabi mezgilide 16 yéshida tashqorghan partizanlirigha qoshulup, birqanche yilliq jenglerde köp qétim yarilinip, “Ölmes toxtimet” dégen namgha érishidu. “11 Bitim” din kéyin gomindang eskerliri teripidin tutqun qilinip, yekende türmide yatidu. 1946-Yilining axiri türmidin qoyup bérilip, ürümchidiki shinjang institutining tarix-jughrapiye fakultétigha oqushqa kiridu. 1951-Yilidin 1957-yilighiche “Shinjang géziti” idariside muxbir we tehrir bolup ishleydu. 1958-Yili “Esheddiy yerlik milletchi”, “Pantürkist” dégen qalpaq kiydürülüp, taki 1978-yilighiche 20 yil türmide yatidu. Bu jeryanda nurghun qétim türmidin qéchip qarshiliq körsitidu we qayta tutulup qamilidu. 1980-Yillarda Uyghur medeniyet tarixi we eqide tarixi boyiche köpligen yirik maqalilerni yézip, küchlük tesir qozghaydu. 1997-Yili 3-ayning 3-küni 71 yéshida yene tutqun qilinip, axirqi ömrini xitay türmiside ötküzidu. 1998-Yili 3-ayda axirqi tiniqi qalghanda dawalinishqa qoyup bérilip, bir aydin kéyin, yeni 4-ayning 8-küni alemdin ötidu.

Merhum nizamidin hüseyin ependining hazir amérikida yashawatqan oghli jür’et nizamidin radiyomiz ziyaritini qobul qilip, dadisining hayat kechürmishliri heqqide sözligende özining bu pursetni 20 yildin buyan kütüwatqanliqini, peqet hör dunyagha qedem basqan kündin étibaren dadisi heqqide gep qilish mumkinchilikining tughulghanliqini alahide eskertip ötti.

Jür’et nizamidinning bayan qilishiche, merhum nizamidin hüseyin 1998-yili 3-ayning 3-küni xitay türmisidin öyide dawalinishqa qoyup bérilip, bir aydin kéyin, yeni 4-ayning 8-küni bu dunya bilen widalishidu. Shuningdin kéyin nizamidin hüseyinning isim-sheripi, eserliri we u toghriliq el arisidiki gep-sözler qattiq cheklinidu. Hetta chet’ellerdimu nizamidin hüseyin heqqide anche köp melumatlar közge chéliqmaydu.

Dadisidin qalghan tewerrük yazmilar we xatirilerni saqlap kéliwatqan jür’et nizamidin chet’elge chiqqandin kéyin dadisi nizamidin hüseyinning hayati heqqide birer eser yézish xiyalida bolghan bolsimu, emma hazirghiche buninggha imkaniyet bolmighanliqini, özining tunji qétim “Erkin asiya radiyosi” da dadisi heqqide sözlesh pursitige érishkenlikini tilgha aldi.

Jür’et nizamidin merhum dadisi nizamidin hüseyinning 1997-yili 3-ayda 70 yashtin ashqanda tutqun qilinip, ürümchidiki 3-türmige qamalghanliqini, türmide oz hayatidin qisqiche bir eslime yézip qaldurghanliqini, bu eslimining merhumning hayatini yorutushta eng ishenchlik we birinchi qol menbe bolalaydighanliqini tekitlep ötti.

Jür’et nizamidinning eslishiche, dadisi nizamidin hüseyin yashinip qalghanliqi we salametlikining nacharlap kétiwatqanliqigha qarimay pütün zéhni bilen yéziqchiliq qiliwatqan künlerning biride qolgha élinidu. Bu tutqun qilish weqesi 1997-yili 3-ayning 3-küni kech sa’et 10 din ashqanda yüz bergen bolup, ürümchi shehiri eyni waqitta “5-Féwral ghulja weqesi” we “25-Féwral ürümchi aptobus partlitish weqesi” din kéyinki wehimilik keypiyatqa chömülgen mezgiller iken.

Dadisi nizamidin hüseyin “Shinjang géziti” ning a’ililikler qorusida tutqun qilin’ghan shu küni kechqurun jür’et nizamidin “Shinjang géziti” ning xizmet binasida kéchilik korréktorluq xizmiti qiliwatqan bolup, tuyuqsiz yüz bergen bu weqedin hang-tang bolup qalidu. Etisi u qolgha élish qeghizidiki uchurgha asasen ürümchi shimaliy qowuqtiki sheherlik saqchi idarisige dadisini sürüshtürüp baridu.

Ürümchi sheherlik saqchi idarisining birinchi bashqarmisida xizmet qilidighan ekber isimlik bir saqchi jür’et nizamidin’gha özining shu qétimliq qolgha élish opératsiyesige qatnashqanliqini, buningda Uyghur aptonom rayonluq partkomning sékrétari wang léchüenning biwasite buyruqi barliqini ashkarilaydu.

Qedirlik radiyo anglighuchilar, yuqirida merhum inqilabchi, axbaratchi, Uyghur tarixi we medeniyiti boyiche nechche onlighan yirik eserlerning mu’ellipi merhum nizamidin hüseyinning hayat kechmishlirige béghishlan’ghan köp qisimliq radiyo programmisining birinchi qismini anglattuq. Mezkur programmining kéyinki qisimliri dawamliq diqqitinglarda bolidu. qutlan

https://www.rfa.org/uyghur/yoruq-sahillar/nizamidin-huseyin-08282018174437.html?encoding=latin

Qaraqurum bürküti: nizamidin hüseyinning hayati (2)

2018-09-04

Merhum edib, inqilabchi nizamidin hüseyin ependi 3-türmining doxturxanisida yétiwatqan chaghdiki hayatining axirqi künliride tartilghan süret. Ürümchi.

Merhum edib, inqilabchi nizamidin hüseyin ependi 3-türmining doxturxanisida yétiwatqan chaghdiki hayatining axirqi künliride tartilghan süret. Ürümchi.

 RFA/Qutluq

Ikkinchi qisim: dadam qaysi türmide?

1997-Yili 3-ayning soghuq bir kéchisi 71 yashliq nizamidin hüseyin ependi ürümchi qizil tagh qéshidiki “Shinjang géziti” idarisining a’ililikler qorusidin tutup kétilgendin kéyin iz-déreksiz ghayib bolidu. Dadisining iz-dérikini alalmay qattiq endishide qalghan jür’et nizamidin qolgha élish qeghizidiki adrésqa asasen ürümchi shimaliy qowuqtiki sheherlik saqchi idarisining birinchi bashqarmisigha sürüshte qilip baridu. Halbuki, u saqchi idarisidin héchqandaq uchurgha érishelmeydu. Ürümchidiki türme doxturxanilirini izdepmu héch bir uchurgha érishelmigen jür’et nizamidin axiri tikquduq, yeni “Lyudawan türmisi” ge bérip sürüshtürüp körmekchi bolidu.

Shundaq qilip, jür’et nizamidin 1997-yili mart éyining soghuq bir sehiride ürümchi tikquduq türmisining aldigha baridu. Türme derwazisidin kirip-chiqiwatqan xadimlardin dadisini sürüshtüridu. Qoltuqigha matériyal qisturup sirtqa mangghan bireylen uninggha türme saqchiliri etigenlik tamaq yeydighan ashxanigha kirip sürüshtürüp béqishni tewsiye qilidu.

Jür’et nizamidin gheyretke kélip tikquduq türmisining derwazisi qéshidiki saqchilar tamaq yeydighan ashxanigha kiridu. U ashxanigha kiripla liqqide olturghan saqchilarning aldirash halda etigenlik tamaq yewatqanliqini köridu. U qattiq hoduqup ketken bolsimu, emma ünlük awazda özining 70 yashtin ashqan dadisini sürüshtürüp kelgenlikini éytidu. Saqchilardin biri uninggha: “Sen kétiwer, séning dadang, bizningmu dadimiz, xatirjem bolup, xizmitingni ishliwer!” deydu.

Saqchilar gerche uninggha dadisining tikquduq türmiside bar-yoqluqi heqqide héchnéme démigen bolsimu, emma u héliqi saqchining sözliridin dadisining bu yerge qamalghanliqini perez qilidu.

Aridin uzun ötmey, saqchilar yene nizamidin hüseyinning “Shinjang géziti” idarisining a’ililikler qorusi ichidiki öyige kélidu. Jür’et nizamidin buni anglap dadisining öyige kirginide 6 neper Uyghur saqchining öy ichini axturup ongtey-tongtey qiliwetkenlikini, hetta dadisining yeydighan dorilirinimu élip méngishqa tereddut qiliwatqanliqini köridu. Saqchilar uningdin dadisining yene yoshurup qoyghan qandaq matériyalliri barliqini, kimlerning dadisini köprek izdep kélidighanliqini soraydu. Jür’et nizamidin dadisining aghriq ikenlikini, tala-tüzge köp chiqalmaydighanliqini, özining xizmiti aldirash bolghachqa kimlerning bu öyge kélip-kétidighanliqidin xewiri yoqluqini éytidu.

Saqchilar nizamidin hüseyinning öyini axturup, gumanliq dep qarighan barliq kitab-matériyallarni we uning yeydighan dorilirini élip mangidu. Jür’et nizamidin saqchilarning qoru ichige toxtitip qoyghan bolkiway mashinini heydep mangghanliqini körüp, derhal taksi chaqiridu we ularning keynidin egiship mangidu. Taksi yérim yolghiche saqchi mashinisigha egiship kelgen bolsimu, emma qizil chiraqta toxtashqa mejbur bolup, aldidiki bolkiway mashinigha egishelmey qalidu. Jür’et nizamidin saqchilarning “Shinjang géziti” idarisidin chiqip ürümchi jenubiy poyiz istansisi terepke mangghanliqini körüp, “Dadam belkim jenubiy wogzal qéshidiki 3-türmide bolsa kérek, ” dep oylaydu.

Jür’et nizamidin taksi bilen ürümchi jenubiy wogzal qéshidiki 3-türmining aldigha kélidu. Bu etrapqa qarangghu chüshken bir chagh bolup, 3-türmining égiz qorshaw témi we tam üstidiki közitish munarida postta turuwatqan qoralliq saqchilarning tinimsiz méngishliri kishige sürlük tuyghu béghishlaytti. U türmining sirtqi témigha yandash sélin’ghan bir binaning birinchi qewitidiki bir ixshxanidin chiragh nurining yénip turghanliqini köridu-de, qorqunch we wehime ilkide astighine ishikni ittiridu. Ishik birdinla ichige qiya échilidu, u ishxana ichidiki üstelni chöridep olturghan héliqi 6 neper saqchini köridu-de ornida qaqqan qozuqtek turup qalidu. qutlan

https://www.rfa.org/uyghur/yoruq-sahillar/qaraqurum-burkuti-09042018183349.html?encoding=latin

(Dawami bar)

 

Qaraqurum bürküti: nizamidin hüseyinning hayati (3)

Muxbirimiz qutlan
2018-09-11
Merhum nizamidin hüseyin ependi 20 yilliq türme hayatini axirlashturup "Shinjang géziti" idarisige qaytidin ishqa chüshken yilliridiki süriti. 1980-Yillar, ürümchi.
Merhum nizamidin hüseyin ependi 20 yilliq türme hayatini axirlashturup “Shinjang géziti” idarisige qaytidin ishqa chüshken yilliridiki süriti. 1980-Yillar, ürümchi.
RFA/Qutlan

Üchinchi qisim: qoralliq saqchi doxturxanisida

1997-Yili 3-ayda 71 yashliq nizamidin hüseyin ependi “Shinjang géziti” idarisining a’ililikler qorusidin tutup kétilidu.

Aridin ikki ay ötüpmu uning qaysi türmige qamalghanliqi heqqide héchqandaq uchur bolmaydu. Shu yili 5-ayning bashlirida ürümchi sheherlik saqchi idarisi 1-bashqarmisining 6 neper saqchisi nizamidin hüseyin ependining “Shinjang géziti” idarisining a’ililikler qorusi ichidiki öyige tuyuqsiz basturup kirip axturidu. Ular öydiki gumanliq dep qarighan gézit-zhurnal, yazma matériyal we bashqa nersiler élip mangghinida jür’et nizamdin dadisining qeyerge qamalghanliqini biliwélish üchün saqchi mashinisining keynidin yoshurunche egiship mangidu. Halbuki, oylimighan yerdin ürümchi jenubiy wogzal qéshidiki 3-türmining aldigha kelgende u saqchilargha tutulup qalidu. Qorqunch we wehimidin qara terge chömülgen jür’et nizamidin néme qilarini bilmey turup qalidu.

Saqchi bashliqi jür’et nizamidin’gha tehdit sélip, uni so’al-soraqqa tartidu. Gézi kelse unimu qoshup soliwétidighanliqini éytidu. Bir haza tehdit we tenbihdin kéyin saqchi bashliqi jür’et nizamidin’gha tutqundiki dadisi nizamidin hüseyin ependini yéqinda doxturxanigha dawalatqili élip chiqidighanliqini, ularning öyidin doxturxanigha tamaq toshup dadisining halidin xewer alsa bolidighanliqini éytidu.

Dégendek birqanche kündin kéyin jür’et nizamidin’gha ürümchi sheherlik saqchi idarisidin téléfon kélidu. Bu délogha mes’ul saqchi uninggha nizamidin ependining ürümchidiki qoralliq saqchi qisim doxturxanisigha waqitliq dawalinishqa élip chiqilghanliqini, a’ilisidikilerning doxturxanigha tamaq toshup “Bimar tutqun” gha qarisa bolidighanliqini uqturidu.

Jür’et nizamidin bu xewerni derhal qérindashliri we uruq-tughqanlirigha yetküzidu. Chach-saqalliri ösüp, késellik we qiynaq azabidin ajizliship ketken nizamidin hüseyin ependi saqchilarning kéche-kündüz közetchilikide dawalinidu. Shu küni jür’et nizamidin acha-singilliri bilen bille tamaq kötürüp qoralliq saqchi qisim doxturxanisining balnétsa öyige kiridu. U jiddiy halette közette turghan saqchilarni we késelxanidiki sürlük keypiyatni körüp, dadisi bilen paranglashqanda gep-sözge alahide diqqet qilish lazimliqini hés qilidu.

Nizamidin ependi hayatida uzun yillar türme azabi chekken bolghachqa éghir derijide öpke yallughigha giriptar bolghan idi. Bu qétimliq tutqun we qamaqtiki zey hawa uning kona késilini qaytidin qozghaydu. Bir a’ile kishiliri saqchilarning közitide késel kariwitida yatqan nizamidin hüseyin ependi bilen yighliship körüshidu. Chach-saqalliri ösüp changgilashqan nizamidin hüseyin ependi éghir gewdisini teslikte midirlitip, bala-chaqiliri aldida özini temkin tutushqa tirishidu.

Ular bir heptidek doxturxanigha tamaq toshup, ajizlap ketken dadisining halidin xewer alidu. Bir küni jür’et nizamidin acha-singilliri bilen tamaq kötürüp dadisi yatqan balnétsa bölümige kirginide yataq ichining qupquruq turghanliqini, dadisining yene ghayib bolghanliqini köridu. Séstralar ulargha sirliq bir keypiyatta qarap, saqchilarning aldinqi küni kéchide nizamidin ependini türmige qayturup élip ketkenlikini éytidu.

Éghir késellik ilikidiki dadisining yene türmige élip kétilgenlikini anglighan jür’et nizamidin we uning qérindashliri lasside bolup, qattiq ümidsizlikke patidu. Ular dadisigha étip kelgen tamaqlirini kötürüshüp öyige qaytishqa mejbur bolidu. Shuningdin kéyin saqchilar dawamliq nizamidin ependining “Shinjang géziti” idarisining a’ililikler qorusi ichidiki öyini qerellik türde axturup, a’ile tawabi’atlirigha zadila aram bermeydu. Nizamidin ependining ömür boyi yighqan qimmetlik kitab-matériyalliri we qolyazmiliri pütünley dégüdek saqchilar teripidin élip kétilidu.

(Dawami bar)

Qaraqurum bürküti: nizamidin hüseyinning hayati (4)

Muxbirimiz qutlan
2018-09-18

Nizamidin hüseyin ependi (ongdin 2-kishi) 1995-yili, yeni qolgha élinishtin ikki yil ilgiri uruq-tughqanliri bilen ürümchidiki öyide chüshken süriti. (Safada nizamidin ependining ikki qéshida olturghan ikki ayal nizamidin ependining qaghiliqning chopan yézisida yashaydighan ata bölek singilliri؛ öre turghan ikki er kishi kelpindin kelgen tughqanliri؛ ong terepte olturghan ayal dolqun eysaning anisi ayxan memet). 1990-Yillarning otturiliri.

Nizamidin hüseyin ependi (ongdin 2-kishi) 1995-yili, yeni qolgha élinishtin ikki yil ilgiri uruq-tughqanliri bilen ürümchidiki öyide chüshken süriti. (Safada nizamidin ependining ikki qéshida olturghan ikki ayal nizamidin ependining qaghiliqning chopan yézisida yashaydighan ata bölek singilliri؛ öre turghan ikki er kishi kelpindin kelgen tughqanliri؛ ong terepte olturghan ayal dolqun eysaning anisi ayxan memet). 1990-Yillarning otturiliri.

 RFA/Qutlan

Tötinchi qisim: yépiq sotta sotlan’ghan boway

Wujudini késellik azabi qiynap turghan 71 yashliq nizamidin hüseyin ependi ürümchi qoralliq saqchi doxturxanisidin yene türmige élip kétilgendin kéyin a’ile tawabi’atliri u toghriliq héchqandaq uchur alalmaydu. Aridin yérim yilche waqit ötkende ürümchi sheherlik ottura sot mehkimisi tuyuqsizla jür’et nizamidin we uning qérindashlirigha uqturush ewetip, dadisigha sot échilidighanliqi, sotning yépiq halette bolidighanliqi, shunga biwasite a’ile-tawabi’atliridin bashqa herqandaq kishining qatnashturulmaydighanliqini uqturidu.

Yépiq sot échilishtin ilgiri sot mehkimisi ulargha alaqe ewetip, “Aqlighuchi” adwokat teklip qilidighan yaki qilmaydighanliqini soraydu. Jür’et nizamidin shu waqitta dadisining ürümchidiki yéqin tonushliridin pénsiyede yashawatqan melum bir péshqedem adwokatni izdep baridu we ehwalni éytidu. Bu kishi özining yépiq sotta otturigha chiqip nizamidin hüseyin ependi üchün adwokatliq qilidighanliqini shundaqla qolidin kélishiche tiriship köridighanliqini wede qilidu.

Dégen qerelide sot échilidu. Nizamidin ependining bala-chaqiliridin bolup yépiq sotqa sirttin peqetla 6 kishini qatnashturidu. Chach-saqalliri ösüp changgilashqan, késellik destidin nimjan gewdisini aran kötürüp turghan nizamidin ependi saqchilarning qorshawida yépiq sot meydanigha élip kirilidu. Pütkül sot jeryani “Jawabkar” ornida turghuzulghan nizamidin hüseyin ependini eyiblesh, uning atalmish “Jinayet” lirini bir-birlep sanap ötüsh bilen mezmun tapidu. Yépiq sotta nizamdin hüseyin ependini “Gerche pakitlar toluq bolmisimu, emma uning ‘5-féwral ghulja weqesi’ we ’25-féwral ürümchi aptobus partlitish weqesi’ ni sadir qilghan gumandarlar bilen melum chétishliqi bar” dégen jinayet bilen eyibleydu. Uningdin bashqa nizamidin hüseyin ependini yene “Chet’ellerdiki sherqiy türkistan bölgünchiliri neshr qildurghan qanunsiz gézit-zhurnallarni saqlighan we tarqatqan” dégen jinayet bilen eyibleydu.

Jür’et nizamidinning eslishiche, yépiq sotta aqlighuchi adwokatning otturigha chiqip söz qilishigha héchqanche imkaniyet bérilmeydu. Bash sotchi adwokatqa warqirap sözini qap bélidin böliwétidu. Sot meydanida hetta 20 nechche yashliq pütükchi qizningmu “Jawabkar” ornida turghuzulghan 70 yashtin ashqan nizamidin hüseyin’ge qopalliq bilen senlep gep qilishi jür’et nizamidin we uning acha-singillirining yürikini lexte-lexte qilidu.

Shundaq qilip, yépiq sot delil-ispatlar yéterlik bolmighan bir ehwaldimu 71 yashliq nizamdin hüseyin’ge ikki yérim yilliq qamaq jazasi höküm qilidu. Yépiq sotta nizamidin ependi üchün hetta “Aqlash” ispatlirimu oqup ötüshke imkaniyet tapalmighan péshqedem adwokat amalsizliq ilikide nizamidin ependining a’ile-tawabi’atliridin “Özr” soraydu. Sot axirlishishi bilen saqchilar nizamidin ependini qoltuqidin söriginiche türmige élip kétidu.

Aridin nechche aylar ötken bir küni jür’et nizamidin’gha namelum biridin téléfon kélidu. Téléfon bergüchi özining birqanche kün ilgiri ürümchidiki 3-türmidin chiqqanliqini, ulargha yetküzüp béridighan muhim bir “Amanet” ning barliqini éytidu.

Ular ürümchining saybulaq dégen jayida uchrishidu. Türmidin chiqqan kishi jür’et nizamidin’gha özining ürümchi 3-türmide nizamidin ependi bilen bille yatqanliqini, uning dadisining türmide ajizlap nimjan bolup qalghanliqi, bir amal qilip nizamidin ependini dawalitishqa élip chiqmisa ehwalining xeterlik ikenlikini éytidu. U yene nizamidin ependining türmidiki shunche qiyin shara’itta yazghan “Hayatimdin eslimiler” namliq esirining qolyazmisini türmidin yoshurunche élip chiqqanliqini éytip, uni jür’et nizamidin’gha tapshuridu.

Jür’et nizamidin dadisining türmidin chiqarghan “Amanet” liri arisidin bir parche xetni köridu. Xette dadisi özining türmide qattiq xorlan’ghanliqini, nimjan yürikining türme azablirigha uzun’ghiche berdashliq bérelmeydighanliqini, eger türmide u dunyagha kétip qalsa perzentlirining özidin razi bolushini ötünidu. Dadisining xétini oqup qattiq azablan’ghan jür’et nizamidinning közliri yashqa tolidu.

Shuningdin kéyin jür’et nizamidin terep-terepke qatrap dadisining türmide éghir késel ikenlikini, sirtqa dawalatqili élip chiqishqa ruxset bérishini iltimas qilidu. U yene ürümchi sheherlik saqchi idarisigha bérip, ilgiri dadisini tutqan saqchilar bilen körüshidu we dadisini dawalitishqa waqtinche qoyup bérishini telep qilidu. Halbuki, saqchilar yoqiri organning testiqi bolmay turup, nizamidin ependini dawalinishqa qoyup bérishke bolmaydighanliqini éytidu.

(Dawami bar)

Qaraqurum bürküti: nizamidin hüseyinning hayati (15)

Muxbirimiz qutlan
2018-12-18

Élxet
Pikir
Share
Print
Nizamidin hüseyin ependi a'ilisi we perzentliri bilen bille. 1964-Yili may.

Nizamidin hüseyin ependi a’ilisi we perzentliri bilen bille. 1964-Yili may.

 RFA/Qutlan00:00/00:00

Anglash
Awazni köchürüsh
Nizamidin hüseyin ependining a'ilisi we perzentliri. 1960-Yillarning bashliri.

Nizamidin hüseyin ependining a’ilisi we perzentliri. 1960-Yillarning bashliri.Jür’et Nizamidin teminligen

On beshinchi qisim: sehnidiki ussulchi qiz we menggülük wapadarliq

1950-Yilidin 1958-yilighiche bolghan jeryan yash nizamidin hüseyinning hayatida idé’ologiye we pikir jehette keskin dawalghushlargha duch kelgen yillar idi. 1949-Yilining axiri sabiq shinjang institutining tarix-jughrapiye fakultétini püttürgen yash nizamidin hüseyin dewrning tamamen bashqiche yönilishke mangghanliqini, siyasiy atmosféraning almashqanliqini, hakimiyetning qizil réjimgha özgergenlikini, milliy inqilabqa qatnashqan bir dewr yashlirining wetenning kelgüsi heqqidiki tatliq ghayilirining chüshke aylan’ghanliqini chongqur derijide hés qilidu.

Burhan shehidi teripidin ölkilik partiye mektipining tunji qararliq kursigha ewetilip “Ménge yuyush” programmisigha qatnashturulghan yash nizamidin hüseyin 1950-yili 5-ayda “Shinjang géziti” idarisige xizmetke teqsim qilinidu. 1951-Yilidin taki 1958-yilidiki “Yerlik milletchilikke qarshi küresh” dolqunigha qeder u tengritéghining shimal we jenubidiki nechche onlighan nahiye we yüzligen yéza-qishlaqlarni aylinip muxbirliq qilidu. Shu yillarda Uyghurlar wetinide yüz bergen zor siyasiy, ijtima’iy özgirishler we ularning Uyghur jem’iyitige élip kelgen dawalghushlirini öz közi bilen köridu. Merhum 71 yéshida ürümchi 3-türmiside yazghan eslimiside shu yillardiki kechmishliri heqqide tepsiliy melumat béridu.

Merhum nizamidin hüseyin bir milliy inqilabchi, xitay réjimigha qarshi bir isyankar shexs we shundaqla qelem bilen küreshküchi edib süpitide tonulghan bir sima bolsimu, emma öz nöwitide u yene normal bir insan idi. Nizamidin ependining 1951-yili yeken darilmu’elliminde oquwatqan 15 yashliq qiz hörnisaxan bilen tasadipiy uchriship qélishi, bir-birini yaxshi körüshüp toy qilishi we toydin kéyinki bir ömürlük muhebbetlik a’ile hayati ularning perzentliri üchün menggü untulmaydighan güzel hékaye idi. Bügünki künde merhum dadisi heqqide söz qilghan jür’et nizamidin közlirini yashlighan halda ashu güzel hékayini anglarmenlerge teqdim qilidu.

Jür’et nizamidin dadisi nizamidin ependining 1950-yillardin kéyinki hayatining zadila tinch-xatirjemlik ichide ötüp baqmighanliqini, taki 1970-yillarning axirilirigha sozulghan uzun mezgillik siyasiy bésim, türme hayati, qachqunluq we sergerdanliqning öz a’ilisige tesewwur qilghusiz soruqchiliqlarni salghanliqini, emma shundaq bolushigha qarimay dadisi nizamidin ependi bilen anisi hörnisaxan otturisida ebediylik a’ile wapadarliqining mewjut bolup turghanliqini alahide tekitleydu.

Merhum nizamidin hüseyin ependi öz eslimiside 1950-yillardiki dawalghup turghan mezgillerde perzentlirining birining keynidin biri tughulghanliqini, eyni waqittiki mewjut siyasiy bésim we a’ile yükining éghirlashqanliqigha qarimay özlirining hayatidiki eng untulmas yillarni yashighanliqini qeyt qilip ötidu.

1950-Yillarning kéyinki yérimidiki siyasiy dolqunlar we sün’iy usulda keltürüp chiqirilghan qehetchilik Uyghur diyarida san-sanaqsiz a’ililerni weyranchiliqqa, ijtima’iy exlaqni krizisqa paturidu. Insaniy ghurur we kishilik qedir-qimmet depsende qilinidu. Ene ashu éghir künlerde nizamidin hüseyin yeken we qaghiliqtiki mohtajliqta qalghan uruq-tughqanlirigha ige chiqip, ularni ürümchige köchürüp chiqidu we bir a’ilide 10 jan yashaydu.

Nizamidin ependi alemdin ötüp shunche yillar ötken bügünki künde perzentliri bu a’ilide shunche qurbanlar bérilgenliki, sanaqsiz soruqchilar körülgenliki we ajayip köp riyazetler chékilgenlikige qarimay, muhebbet we wapadarliqidin ibaret bu eng güzel qimmetning ularning a’ilisini saqlap kelgen enggüshter bolghanliqini alahide tilgha alidu.

(Dawami bar)

Munasiwetlik xewerler

Qaraqurum bürküti: nizamidin hüseyinning hayati (16)

Muxbirimiz qutlan
2019-01-08

Élxet
Pikir
Share
Print
"Shinjang géziti" ning 1958-yil 11-ayning 29-künidiki 3- we 4-bétige bésilghan "Esheddiy ongchi we yerlik milletchi nizamidin hüseyinning ré'aksiyon epti-beshirisi échip tashlandi" namliq tehrirat maqalisi.

“Shinjang géziti” ning 1958-yil 11-ayning 29-künidiki 3- we 4-bétige bésilghan “Esheddiy ongchi we yerlik milletchi nizamidin hüseyinning ré’aksiyon epti-beshirisi échip tashlandi” namliq tehrirat maqalisi.

 RFA/Jür’et Nizamidin teminligen00:00/00:00

Anglash
Awazni köchürüsh

On altinchi qisim: “Esheddiy yerlik milletchi” qalpiqi kiydürülgen künlerde

1957-Yili pütün xitay miqyasida bashlan’ghan “Istil tüzitish” herikiti we uning bashlanmisi bolghan “Échilip sayrash” dolquni Uyghur diyarida tamamen bashqiche bir tüste élip bérilidu. 1957-Yili chingdawda échilghan milletler ishliri yighinida xitay bash ministiri ju énley Uyghur siyasiy serxillirining “Aliy aptonomiye”, yeni sowét ittipaqining ottura asiya jumhuriyetlirige oxshash “Ittipaqdash réspablika” hoquqini bérish telipini keskinlik bilen ret qilidu. Buning bilen xitay kompartiyesi qozghighan “Istil tüzitish” herikitining xaraktéri Uyghur aptonom rayonida pütünley bashqiche tüs élip, atalmish “Yerlik milletchiler” ni uwisidin tartip chiqirish dolqunigha özgiridu.

Bu waqitta “Shinjang géziti” idarisining Uyghur tehrir bölümide asasliq tehrirlerning biri bolup ishlewatqan nizamidin hüseyin uzundin buyan özini qiynap kéliwatqan milliy mesilige da’ir bir qatar xataliqlarni otturigha tashlaydu we “Échilip sayraydu”. Halbuki, u ashu qétimliq “Échilip sayrash” ta merdanilik bilen otturigha qoyghan pikir-teleplirining bedilini artuqi bilen töleydu. Uzun ötmeyla u “Shinjang géziti” idariside tartip chiqirilip, amma arisida 70 kündin artuq küresh qilinidu. Merhum nizamidin ependining bügün amérikida yashawatqan oghli jür’et nizamidin dadisining 71 yéshida xitay türmiside yazghan eslimisidiki bu heqtiki bayanlarni oqup ötti:

“1958-Yilidiki kompartiye qozghighan ‘istil tüzitish herikiti’ de ‘partiyege qelb tapshurush’, keng-kushade ‘échilip sayrash’ dégen chaqiriq we qozghitish bilen men uzundin buyan ichimni qiynap kelgen chong-kichik mesililerdiki pikir-teleplirimni otturigha qoydum. Wetenning kélechiki, ichkiridin köchmen köchürüsh, hemmila yerni xenzulashturush, tariximizni burmilash qatarliq mesililer boyiche ‘échilip sayridim’. Rast gepler bilen pakitlarni keltürüp sözlidim. ‘yaxshi sayriding! ‘ dep müremge qéqip qoyushti ular. Birer ay ötkendin kéyin ‘partiyege qarshi söz qilghanlar’ gha qarshi heriket qozghitildi. Milliylar boyiche birinchi bolup küreshke tartildim. Küresh 76 kün dawam qildi. Méning eng yéqin dostlirim eng esheddiy düshmenlirim süpitide méni talashqa we pash qilishqa bashlidi. ‘esheddiy düshmen’, ‘esheddiy yerlik milletchi’ bolup kettim.”

Nizamidin ependi “Échilip sayrash” dolqunida bergen pikirliri sewebidin nechche aylap küreshke tartilidu. Axiri uninggha “Esheddiy ongchi we yerlik milletchi” dégen qalpaq kiydürülüp, réjim astigha élinidu. 1958-Yili 11-ayning 29-künidiki “Shinjang géziti” ning 3-we 4-betlirige “Esheddiy ongchi we yerlik milletchi nizamidin hüseyinning ré’aksiyon epti-beshirisi toluq échip tashlandi” namliq zor hejimlik maqale élan qilinidu.

Jür’et nizamidin merhum dadisi saqlap kelgen qimmetlik arxip matériyalliri arisida 1958-yili 11-ayning 29-künidiki “Shinjang géziti” ge bésilghan “Esheddiy ongchi we yerlik milletchi nizamidin hüseyin” mawzuluq maqaliningmu barliqini, bu maqalining eyni waqitta “Shinjang géziti” ning tehrirat ilawisi bilen birlikte élan qilin’ghanliqini tekitlep ötti.

U merhum dadisi toghriliq eyni waqitta “Shinjang géziti” de élan qilin’ghan maqalining béshidiki tehrirat ilawiside bérilgen munu qurlarni oqup ötti: “‘shinjang géziti’ idarisining milliy tehrir bölümliri boyiche élip bérilghan ongchi-yerlik milletchilerge qarshi küreshte esheddiy ongchi we yerlik milletchi nizamidin hüseyinning ré’aksiyon epti-beshirisi toluq échip tashlinip, uning ré’aksiyon söz-heriketlirige qaqshatquch zerbe bérildi. Pash qilin’ghan matériyallardin shuni körüsh mumkinki, esheddiy ongchi we yerlik milletchi nizamidin hüseyinning tüp idiyesi aptonom rayonimiz shinjangni ulugh wetinimizdin ayrip, ‘musteqil sherqiy türkistan döliti’ qurush bolup, u mushu rezil gherizini ishqa ashurush üchün pilanliq, programmiliq we izchil rewishte heriketlinip kelgen.”

Merhum nizamidin ependi türmide yézip qaldurghan eslimiside özining 1959-yili 4-ayning 14-küni abdurehim ötkür, ghopur chong qatarliq kesipdashliri bilen birlikte “Shinjang géziti” idariside ötküzülgen chong yighinda resmiy qolgha élin’ghanliqini, bu qétimliq “Yerlik milletchi” lerni qolgha élish we ammigha ibret bérish chong yighinigha eyni waqittiki Uyghur aptonom rayonluq hökümetning mu’awin re’isi abdulla zakirof, yeni hazirqi Uyghur aptonom rayonining qorchaq re’isi shöhret zakirning dadisi riyasetchilik qilghanliqini tilgha alidu.

Nöwette awstraliyede yashawatqan bextiyar böre ependi 1980-yillarning otturilirida merhum nizamidin hüseyin bilen “Shinjang géziti” idariside bir ishxanida ishligen we uning chongqur tesirige uchrighan kishilerning biridur. U ashu yillardiki kechmishlirini eslep, özining weten we millet heqqidiki heqiqiy idiyelirini ustazi nizamidin ependidin alghanliqini tekitleydu.

Bextiyar böre ependi yene özining 1985-yili oqush püttürüp “Shinjang géziti” idarisige xizmetke teqsim qilin’ghinida merhum nizamidin hüseyin ependining uni gézitxanining arxip bölümige bashlap kirgenlikini, 1958-yilidiki “Shinjang géziti” ge bésilghan “Esheddiy ongchi we yerlik milletchi nizamidin hüseyin” namliq maqalini körsetkenlikini shundaqla metbu’at ornida weten, millet üchün qandaq xizmet qilishning yollirini ögetkenlikini eslep ötti.

Jür’et nizamidin merhum dadisi nizamidin ependining hayatidiki 20 yilgha sozulghan türme we qachqunluq hayatining 1958-yili bashlan’ghanliqini, özining merhum apisidin eyni chaghda dadisi qolgha élin’ghandin kéyinki paji’elik a’ile qismetlirini tekrar-tekrar anglap chong bolghanliqini eskertip ötti.

Munasiwetlik xewerler

Qaraqurum bürküti: nizamidin hüseyinning hayati (17)

Muxbirimiz qutlan
2019-01-15

Élxet
Pikir
Share
Print
Merhum nizamidin hüseyin ependi 1958-yili "Esheddiy ongchi we yerlik milletchi" qalpiqi bilen eyiblen'gen "Shinjang géziti" ning 1958-yili 11-ayning 29-künidiki sanidiki bash maqalining birinchi böliki.

Merhum nizamidin hüseyin ependi 1958-yili “Esheddiy ongchi we yerlik milletchi” qalpiqi bilen eyiblen’gen “Shinjang géziti” ning 1958-yili 11-ayning 29-künidiki sanidiki bash maqalining birinchi böliki.

 Jür’et Nizamidin teminligen00:00/00:00

Anglash
Awazni köchürüsh

On yettinchi qisim: “Bölgünchi” qalpiqi kiydürülgen nizamidin hüseyin

Merhum inqilabchi we ot yürek edib nizamidin hüseyin 1958-yili Uyghur aptonom rayoni miqyasida élip bérilghan “Yerlik milletchilerge qarshi küresh” dolqunida eng éghir bedel töligen Uyghur serxillirining biri idi. U 1957-yilidiki “Échilip-sayrash” mezgilide “Shinjang géziti” idariside otturigha qoyghan bir qatar pikir-teklipliri seweblik uzun ötmeyla xitay da’irilirining zerbe bérish nishanigha aylinidu. Nizamidin ependi 1958-yili yazning axirliri resmiy tartip chiqirilip, “Shinjang géziti” idariside 50 kündin 80 kün’giche amma arisida uda küresh qilinidu. Shu yili noyabirning axirlirini nizamidin hüseyin’ge “Esheddiy ongchi we yerlik milletchi” qalpiqi kiydürülüp, uning atalmish “Jinayet” liri 8 tür boyiche “Shinjang géziti” ning 1958-yili 11-ayning 29-künidiki sanida élan qilinidu.

Nizamidin ependining hazir amérikida yashawatqan oghli jür’et nizamidin dadisining ashu yillardiki qismetliri heqqide toxtalghinida, “Dadam meyli Uyghur tarixigha yaki özining shexsiy hayatigha munasiwetlik bolushidin qet’iynezer, herqandaq waqitta yazma höjjet-matériyallar bilen arxip menbelirini saqlaydighan bir kishi idi,” deydu.

Derweqe, merhum nizamidin hüseyin ependi 1930-we 1940-yillarda neshr qilin’ghan Uyghur tilidiki gézit-zhurnallardin tartip 1950-yillarda chiqqan “Shinjang géziti” we bashqa gézit-zhurnallarnimu yighip saqlaydu. 1997-Yili u axirqi qétim tutqun qilin’ghandin kéyin bu matériyallarning bir qismi xitay saqchilarning öy aqturushi dawamida musadire qilinidu, emma köp qismini oghli jür’et nizamidin saqlap qalidu. U buningdin birqanche yillar ilgiri xitayning uzun yolluq pochta mulazimitidiki yochuqlardin paydilinip, bu qimmetlik matériyallarning bir qismini amérikigha ekiwalidu. 

Jür’et nizamidin amérikigha élip kéliwalghan dadisining qimmetlik matériyalliri arisida 1958-yili 11-ayning 29-künidiki “Shinjang géziti” ge bésilghan “Esheddiy ongchi we yerlik milletchi nizamidin hüseyinning ré’aksiyon epti-beshirini toluq échip tashlandi” namliq zor hejimlik bash maqalimu uchraydu. Tehrirat ilawisi bilen qoshulup élan qilin’ghan bu maqale emdila 30 yashqa kirgen nizamidin hüseyinning “Jinayet pakitliri” hésablinip, uning kéyinki 20 yilliq türme we qachqunluq qismitige zémin hazirlaydu.

“Shinjang géziti” ge bésilghan mezkur maqale tehrirat ilawisidin kéyin jem’iy 8 kichik mawzu boyiche yézilghan bolup, uning birinchi mawzusida “Esheddiy ongchi we yerlik milletchi nizamidin hüseyin shinjangni weten qoynidin ayrip, musteqil sherqiy türkistan döliti qurushni pilan qilghan,” déyilgen.

Maqalide yene nizamidin ependining “Shinjang tarixini burmilap, bu jayning ezeldin musteqil dölet bolup kelgenliki, shinjangning ezeldin junggoning zémini emesliki we shundaqla bu tupraqta xensularning heqqi yoqluqi” ni terghib qilip kelgenliki qattiq ibariler bilen tenqid qilinidu:

“Esheddiy ongchi we yerlik milletchi nizamidin ‘shinjang ezeldin musteqil idi’ dégen sepsetini terghib qildi. U ‘shinjangda xensularning heqqi yoq’ dep jar saldi. Shinjang bilen ichki ölkiler otturisidiki 2 ming yilliq tarixiy munasiwetni inkar qilip, ‘xensular bilen munasiwet qilghili 200 yilche boldi’ dégenni bazargha saldi.”

Maqalide yene nizamidin hüseyin ependining 1956-yili “Shinjang tarixi” namliq kichik bir qollanma yézip, uningda “Saxta pakitlar arqiliq shinjang tarixini burmilashqa urun’ghanliqi” körsitilgen:

“U 1956-yili ‘shinjang tarixi’ namliq bir kitabche yézip, shinjang tarixini burmilap, saxta pakitlar arqiliq shinjangda ötken yerlik begliklerni musteqil dölet qilip körsetken. Yaqupbeg bedöletni milliy qehriman qilip körsetken. Emgekchi xelqning hökümranlargha qarshi qozghilanglirini xenzulargha qarshi milliy inqilab qilip teswirligen.”

Maqalining birinchi bölikide yene nizamidin hüseyinning shinjangdiki eng xeterlik “Musteqilchi” ikenlikini, uning 1956-we 1957-yilliri sowét ittipaqining ottura asiya ittipaqdash jumhuriyetlirige oxshash shinjangghimu ittipaqdash réspublika bérilishi kérek dep dewa qilghan yerlik milletchilerge qarighanda téximu “Xeterlik bölgünchi” ikenliki tekitlen’gen. 

Maqalide mundaq déyilgen: “Esheddiy ongchi we yerlik milletchi nizamidin 1957-yilidiki ‘échilip-sayrash’ ta bezi milletchilerning ‘réspublika’ dewalirini kötürüp chiqqanliqini anglap, ‘réspublika telep qilish exmeqliq, bu mesilini hel qilalmaydu, mesilini hel qilishning birdin-bir charisi-musteqilliq’ dep jar salghan.”

Maqalide yene nizamidin hüseyinning “Impériyalistlargha hewes qilidighan xeterlik unsur ikenliki, uning chet’elge qéchip ketken muhemmet’imin bughra we eysa beg qatarliq pantürkistlerning tézrek qaytip kélishini ümid qilidighan esheddiy milletchi” ikenliki körsitip ötülgen: “Esheddiy ongchi we yerlik milletchi nizamidin shinjangni impériyalistlargha yem qilip bérishni ewzel körgen. U ‘shinjangni in’glizlar bésiwalghan bolsa bügünki künde afghanistan we pakistandek musteqil dölet bolup qalattuq’ dep jöylügen. U musteqilliq gherizining emelge éshishi üchün 3-dunya urushining tézrek partlishini, amérikining kommunizm lagérini yimirip tashlishini, muhemmet’imin bughra we eysabeg qatarliq pan-türkistlarning tézrek qaytip kélishini ümid qilghan we bu heqte pitne-pasat tarqitip yürgen.”

(Dawami bar)

Munasiwetlik xewerler

Qaraqurum bürküti: nizamidin hüseyinning hayati (19)

Muxbirimiz qutlan
2019-01-29

Élxet
Pikir
Share
Print
Nizamidin hüseyin heqqide "Shinjang géziti" ning 1958-yili 11-ayning 29-küni élan qilin'ghan "Esheddiy ongchi we yerlik milletchi nizamidin hüseyinning ré'aksiyon epti-beshirisi toluq échip tashlandi" serlewhilik bash maqalining bir böliki.

Nizamidin hüseyin heqqide “Shinjang géziti” ning 1958-yili 11-ayning 29-küni élan qilin’ghan “Esheddiy ongchi we yerlik milletchi nizamidin hüseyinning ré’aksiyon epti-beshirisi toluq échip tashlandi” serlewhilik bash maqalining bir böliki.

 Jur’et Nizamidin teminligen00:00/00:00

Anglash
Awazni köchürüsh

On toqquzinchi qisim: “Xitay kompartiyesi xitaylarning partiyesidur”

1958-Yili 11-ayning 29-künidiki “Shinjang géziti” ge bésilghan “Esheddiy ongchi we yerlik milletchi nizamidin hüseyinning ré’aksiyon epti-beshirisi toluq échip tashlandi” serlewhilik bash maqalida merhum nizamidin hüseyinning “Jinayet” liri 8 mawzu boyiche birmu bir körsitip ötülgen idi. Xitay kompartiyesi öz dewride merhum inqilabchi, edib we tarixchi nizamidin hüseyin’ge dönggigen bu bir qatar atalmish “Jinayet” lerning aridin 60 yil ötken bügünki künde zaminimizdiki Uyghur serxillirigimu oxshashla artiliwatqanliqi hemde bu seweblik jazaliniwatqanliqi melum bolmaqta.

Merhum dadisining bir qisim shexsiy matériyalliri we arxiplirini yoshurunche saqlap, uni özi bilen bille amérikigha élip kelgen kelgen jür’et nizamidin dadisining eyni waqitta uchrighan éghir qismetlirini qolidiki qolidiki arxiplargha tayinip bayan qildi. U “Shinjang géziti” ning buningdin 60 yil burunqi sanigha bésilghan nizamidin hüseyinning atalmish “Jinayet” liri heqqidiki bash maqalidin munu qurlarni oqup ötti:

“Junggoda milliy mesilini hel qilishning birdin-bir we eng toghra charisi milliy térritoriyelik aptonomiye siyasitini emelge ashurushtin ibaret. Lékin ongchi nizamidinning tüp gherizi wetenning birlikini parchilash bolghanliqtin, u kommunistik partiyening milliy siyasitige we partiye rehberlikige qarshi chiqti. Azadliqtin kéyin kommunistik partiye rehberlikide aptonom rayonimizda nahayiti köp sanda milliy kadirlar yétishtürüldi, her derijilik rehbiriy orunlargha köp sanda milliy rehbiriy kadirlar qoyuldi. Ular partiye rehberlikide türlük xizmetlerge mes’uliyetlik bilen bashchiliq qilmaqta. Tebi’iyki, milliy kadirlarning inqilabqa qatnashqan waqti qisqa bolghanliqtin ularning inqilabiy xizmet tejribisimu kem. Shunga ular her waqit partiyening üzlüksiz yardem bérishige, xensu kommunistlirining we tejribilik xensu kadirlarning dawamliq yardem bérip, hemkarlishishigha mohtaj. Lékin ongchi nizamidin bu emeliy heqiqettin köz yumup, xensu kommunistlirining rehbiriy orunlarda turushigha, milliy rehbiriy kadirlargha hemkarliship inqilabiy ishlarning téximu yaxshi orunlinishigha qarshi chiqip, ‘barliq hoquq xensu kommunistlirining qolida’, ‘jenubta idarilerning, hetta milliy ashxana, baghche, qira’etxana we bashqilarning hemmisining dégüdek bashliqi xensu’ dep walaqlidi. U yene partiyege sadiq milliy rehbiriy kadirlarni ‘xensularning siziqidin chiqmaydighanlar’, ‘xensulargha wakaliten bizni idare qilidighanlar’, ‘xitayperestler’, ‘millitini satqanlar’ dep haqaretlidi. Ishchi-déhqanlar ichidin östürülgen milliy rehbiriy kadirlarni bolsa ‘qaranchuqlar’, ‘bilimsizler’ dégendek zeherlik tillar bilen söküp yürdi. U partiyemizning kadirlar qoshunini qizillashturush siyasitige ochuqtin-ochuq qarshi chiqip, ‘milliy kadirlar barliq kadirlarning 80-90 pirsentini teshkil qilishi lazim’ dep jöylüdi.”

Xitay da’iriliri yene nizamidin hüseyinning “Esheddiy ongchi we yerlik milletchi” ikenlikining ispati süpitide uning “Shinjang géziti” diki tehrirlik ornidin paydilinip, maqale-eserlerdin “Partiye rehberliki” ge da’ir söz-jümliler bilen bayanlarni késip chiqiriwetkenlikini körsitidu. Shundaqla nizamidin hüseyinning xitay kompartiyesining milletler siyasitige tüptin qarshi ikenlikini ilgiri süridu.

Maqalide yene nizamidin hüseyinning kompartiyening “Milliy térritoriyelik aptonomiye” siyasitige qarshi chiqqanliqi, bolupmu aptonom rayon qurulghandin kéyin “Chong xenzuchiliqning yenila dawamliship Uyghur til-yéziqining étibargha élinmighanliqi, aptonomiyening quruq bir shekil bolup qalghanliqi” heqqidiki pikir-qarashliri “Jinayet” süpitide körsitilgen.

Mezkur bash maqalide yene nizamidin hüseyinning oxshimighan orun we sorunlarda “1949-Yilidin buyan Uyghur tarixi burmilandi, yerlik asare-étiqiler weyran qilindi, Uyghur til-yéziqidiki tarixiy wesiqiler yighiwélindi yaki köydürüwétildi,” dep yürgenliki “Jinayet” süpitide sanap ötülgen:

“Esheddiy ongchi we yerlik milletchi nizamidin azadliqtin kéyin we aptonom rayonimiz qurulghandin kéyin hakimiyet orunlirida, idare, jem’iyet we mekteplerde milliy til-yéziqning asasiy orun’gha ötkenlikidin köz yumup, ‘Uyghur tili wiwiskilardila bar, ichki jehette yoq’, ‘Uyghurche xet-chekler inawetke élinmaydu’, ‘jaylarning isimliri özgirip kétip baridu’ (xensuliship ketti démekchi) dep walaqlidi. Azadliqtin kéyin partiye rehberlikide her millet xelqining shekli milliy, mezmuni sotsiyalistik medeniyiti güllep-yashnimaqta, jümlidin her millet xelqining tarixiy asare-etiqiliri, ilmiy yadikarliqlirini toplash-tetqiq qilish we muhapizet qilish ishlirigha alahide étibar bérilmekte. Lékin ongchi nizamidin hemmige melum bolghan bu bir heqiqetni inkar qilip, ‘azadliqtin kéyin ilmiy, tarixiy eserler zor yoqitishqa uchridi’, ‘asare-etiqilerni chetke élip kétip baridu’ dep walaqlidi. Bir qisim ré’aksiyon kitablarning we pan-turkizm kitablirining yighiwélin’ghanliqigha, xelqimiz teripidin köydürüp tashlan’ghanliqigha narazi bolup, ‘tarixiy kitablar köydürüldi, Uyghurlarning tarixiy eserlirini köydürdi dégen söz-Uyghurlarni köydürdi dégen söz’ dep kapshidi.”

Mezkur bash maqalide yene nizamidin hüseyinning “Xitay kömpartiyesining tüp xaraktérige hujum qilghanliqi we haqaret qilghanliqi, buning kechürgili bolmaydighan bir jinayet ikenliki” otturigha qoyulghan:

“Melumki, junggo kommunistik partiyesi-junggodiki her millet xelqining bext-sa’aditige, menpe’etige wekillik qilghuchi, junggo ishchilar sinipining awan’gart etritidur. Lékin ongchi nizamidin partiyemizning her millet xelqining hoquq-menpe’etlirige wekillik qilalaydighanliqini inkar qilip, junggo kommunistik partiyesini “Xensularning partiyesi” dep atidi؛ ishchilar sinipining inqilabtiki awan’gartliq rolini inkar qilip, ‘junggoda ishchilar sinipi az tursa, néme üchün partiye déhqanlar partiyesi bolmaydu?’ dégen mesilini otturigha qoyup, partiyening tüp xaraktérige hujum qildi.”

Maqalide yene nizamidin hüseyinning 1950-yillarning bashlirida xitay kompartiyesi teripidin basturulghan Uyghur baylar, diniy zatlar we bir qisim siyasiy serxillargha “Chapan yapqanliqi” we “Partiyening milliy siyasitige qarshi chiqqanliqi” körsitip ötülgen:

“Esheddiy ongchi we yerlik milletchi nizamidin hüseyin özining wetinimizning birlikini parchilash, partiye rehberlikini aghdurush we ‘musteqil sherqiy türkistan qurush’ gherizini ishqa ashurush üchün hemishe ré’aksiyon siniplar we eksiyetchilerning meydanida turup, shularning yighisini yighlap, keldi. U eksil’inqilabchilarning, bolupmu öz milliti ichidin chiqqan ré’aksiyonlarning basturulghanliqigha narazi bolup, ‘gomindang waqtidiki bir qisim emeldar xensular hélimu kadir bolup xelqni éziwatidu, gomindang waqtida xensu emeldarlarning buyruqini ijra qilghan milliy emeldarlar qamaqta yétiwatidu’ dégen oydurmini kötürüp chiqti. Wehalenki, partiyemiz eksil’inqilabchilarni bésiqturushta uning qaysiy millettin bolushidin qet’iynezer, kimde jinayet bolidiken, shuninggha layiq türde jaza bergen idi.”

Maqalida yene nizamidin hüseyinning 1950-yillarda Uyghur diyarida qizil xitay hakimiyitige qarshi kötürülgen türlük qarshiliq heriketlirini “Milliy qozghilang”, “Milliy inqilab” dep teswirligenliki, purset tapsila chet’elde xitaygha qarshi pa’aliyet élip bériwatqan muhemmed’imin bughra we eysa beg qatarliq “Kona markiliq pantürkist” larning teshwiqatini qilghanliqini qattiq eyiblen’gen:

“U yene bezi poméshchik, bay déhqanlarning we eksil’inqilabchilarning tughdurghan ré’aksiyon weqelirini jénining bariche maxtap, ‘milliy inqilab’, ‘toghra heriket’ dep jar sélish bilen mundaq ré’aksiyon weqelerning téximu ulghiyishini ümid qildi. Bu xil jinayi weqelerni tughdurghan ré’aksiyonlarning xelq telipi boyiche jazalan’ghanliqigha narazi bolup, ‘naheq bolup ketti’ dep jöylüdi. U jenubiy shinjangda muxbirliqta bolghan waqitlirida qeyerde partiyege, sotsiyalizmgha qarshi ré’aksiyon heriket yüz bergen bolsa, derhal shu yerge bérip, ehwal igilesh bilen ré’aksiyonlarning söz-herikitini shehermu-sheher kötürüp yürüp maxtidi.

Ongchi nizamidin oltursa-qopsa, azadliq arpisida shinjangdin qéchip ketken impéri’alizm jasusliri we pantürkist imin, eysalarni maxtap, bu xa’inlarning impéri’alistlar üchün ishlewatqanliqini ‘sherqiy türkistan üchün’ dep jar sélish bilen shularning dépigha ussul oynidi.”

(Dawami bar)

Munasiwetlik xewerler

Qaraqurum bürküti: nizamidin hüseyinning hayati (20)

Muxbirimiz qutlan
2019-02-05

Élxet
Pikir
Share
Print
Nizamidin hüseyin ependi ayali mesumxan we oghli jür'et bilen. 1960-Yillar.

Nizamidin hüseyin ependi ayali mesumxan we oghli jür’et bilen. 1960-Yillar.

 Jür’et nizamidin teminligen00:00/00:00

Anglash
Awazni köchürüsh
Nizamidin hüseyin ependini "Esheddiy ongchi we yerlik milletchi" qalpiqi bilen eyibligen bash maqalining bir böliki ("Shinjang géziti" ning 1958-yili 11-ayning 29-künidiki sanidin)

Nizamidin hüseyin ependini “Esheddiy ongchi we yerlik milletchi” qalpiqi bilen eyibligen bash maqalining bir böliki (“Shinjang géziti” ning 1958-yili 11-ayning 29-künidiki sanidin)Jür’et nizamidin teminligen

Yigirminchi qisim: “Muhemmet’imin bughragha chétilghan pantürkist”

Merhum nizamidin hüseyinning délosi 1958-yilidiki yerlik milletchilikke qarshi küreshning dolqunida basturulghan minglighan Uyghur serxillirining qismetliri ichidiki eng échinishliq we eng uzun mezgil sazayi qilin’ghan délolarning biri idi.

1958-Yili 11-ayning 29-künidiki shinjang gézitige bésilghan “Esheddiy ongchi we yerlik milletchi nizamidin hüseyinning ré’aksiyon epti-beshirisi toluq échip tashlandi” serlewhilik bash maqale eyni waqitta Uyghur diyaridiki idare-jem’iyetlerning yighinlirida aylarche oqulup, nizamidin hüseyinning atalmish “Yerlik milletchilik jinayetliri” küreshke tartilghan idi.

Xitay kompartiyesi Uyghur diyarini idare qilghan deslepki 10 yilda “Sotsiyalistik özgertish” dégen namda xususiy igilikni emeldin qaldurup, shexslerning yer, mal-mülük we barliq bayliq menbelirini dölet igilikige ötküzüwalghan idi. Téz sür’ette yolgha qoyulghan kommunalashturush we “Chong sekrep ilgirilesh” shamili axiri xitay boyiche zor qehetchilikni keltürüp chiqirip, milyonlighan insanlarning achliqtin ölüshige sewebchi bolghan idi. Mezkur maqalining beshinchi bölikide nizamidin hüseyinning atalmish “Kopiratsiyeleshtürüsh” we “Sotsiyalistik özgertish” ke qarshi turup, xitay kompartiyesining Uyghur diyaridiki siyasetlirige hujum qilghanliqi qattiq tenqid qilin’ghan.

Jür’et nizamidin 1958-yilidiki “Shinjang géziti” ge bésilghan mezkur maqalidin dadisi nizamidin hüseyin heqqidiki munu qurlarni oqup ötti:

“Aptonom rayonimiz mol yer asti bayliqlirigha ige bir jay. Lékin buni achqudek maliye, adem we téxnika küchimiz bolmighanliqtin bu bayliqlar esirlerdin béri yer astida yatqan idi. Peqet azadliqtin kéyinla merkez we xenzu xelqining yardimi astida yer asti bayliqliri échilip, her millet xelqining menpe’eti üchün ishlitildi we shinjang sana’iti zor derijide tereqqiy qildi. Lékin ongchi nizamidin yer asti bayliqlirining échilishigha qarshi turup ‘shinjangning iqtisadiy bayliqliri we sansiz qézilma bayliqlar ichkirige toshulup kétiwatidu’ dep jöylüdi. Shinjangdiki her millet xelqi lenjo-shinjang tömür yolining kélishini arzu qilip, bu tömüryol kelse shinjangning sana’et, yéza-igilik tereqqiyati téximu téz ilgirileydu dep tonuwatqan bir mezgilde, ongchi nizamidin ‘tömür yol shinjanggha balayi’apet élip kélidu’, ‘tömür yolning kélishi adem déngizining shinjanggha téshishi’ dep waysidi.”

Shu qétimliq nechche aygha sozulghan küresh yighinida nizamidin hüseyin’ge “Özi ‘shinjang géziti’ de ishlep turup etrapigha shayka toplap, partiyening gézitke bolghan rehberlikini élip tashlashqa, gézitning siyasiy yönilishini özgertishke urun’ghan” dégen qalpaqlar kiydürülgen:

“Pash bolghan nurghun matériyallar shuni körsettiki, esheddiy ongchi we yerlik milletchi nizamidin xéli uzundin buyan partiyening gézitke bolghan rehberlikini élip tashlash, gézitning siyasiy yönilishini özgertish yolida ashkara we yoshurun halda suyiqest ishlep kelgen we Uyghur tehrir bölümide birmunche jinayi heriketlerni élip barghan. U ‘échilish’ we ‘sayrash’ mezgilide Uyghurche ‘shinjang géziti’ ni xenzuche gézitning ‘terjimisi’ dep walaqlash bilen ‘Uyghurche gézitning imami xenzuche gézit’, ‘Uyghurche shinjang géziti musteqil chiqishi kérek’ dep jöylüdi. Gézitchilik ishida partiye rehberlikige qet’iy boysun’ghan, xenzu rehbiriy kadirlar bilen yéqindin hemkarliship ish élip barghan partiyelik rehbiriy yoldashlarni ‘xenzuche gézitke butqa choqun’ghandek choqunidu’ dep haqaretlidi. U yene ‘gézitte Uyghur tili buzup ishlitiliwatidu’ dep jar saldi. U yene partiyening türlük yolyoruq, yönilish, siyasetlirining gézitte élan qilinip turushigha qarshi chiqip, ‘bundaq qilish milliy awazni, muxbirlarni boghush bolidu’, ‘gézit xenzu purap turidighan boldi’ dep töhmet qildi.”

Maqalide yene nizamidin hüseyinni “Uyghurche ‘shinjang géziti’ ning utuqlirini yoqqa chiqirishqa urundi, gézitxanini ongchi we yerlik milletchilerning uwisigha aylandurush xam xiyalida boldi,” dep eyibligen.

Nizamidin hüseyin’ge qarshi élip barghan küresh yighinida yene uning “Yalghuz junggo kompartiyesigila qarshi turup qalmay, belki yene xelq’ara sotsiyalizm lagérigha, jümlidin sowétlar ittipaqighimu chish-tirniqi bilen qarshi ikenliki” otturigha qoyulghan:

“Esheddiy ongchi we yerlik milletchi nizamidin yalghuz bizning dölitimizge, janijan kommunistik partiyemizge, sotsiyalizmgha hujum qilipla qalmastin, pütün dunya tinchliqining tüwrüki we eng yéqin dostimiz sowét ittipaqigha, sowét ittipaqi bashchiliqidiki sotsiyalizm lagérighimu ghaljirliq bilen shalini chéchip hujum qildi. Melumki, sowét ittipaqidiki her millet emgekchiliri ulugh öktebir inqilabidin kéyin sowét ittipaqi kommunistik partiyesining rehberlikide we ulugh rus xelqining qérindashliq yardimi astida dunyada eng bextiyar we tereqqiy tapqan sotsiyalistik milletlerge aylandi. Lékin esheddiy ongchi nizamidin bu ochuq heqiqettin yüzsizlerche köz yumup, ‘sowét ittipaqi assimilyatsiyening birinchi tüwrüki, u yerdiki az sanliq milletler hem ularning en’eniliri yoqap kétip baridu’ dep jar saldi.”

Maqalide nizamidin hüseyinning sowét ittipaqidek kommunizm lagérining parawozigha qarshi turup, “Amérika we en’gliye qatarliq impéri’alistlargha hewes qilghanliqi” we ularning atalmish “Démokratiyesi” ge choqun’ghanliqi tenqid qilin’ghan:

“U öz ümidini 3-dunya urushigha baghlap kelgen we ‘3-dunya urushi bolup qalsa, impéri’alizm lagéri yéngidu, biz shu chaghda musteqil dölet bolimiz’ dep ighwa tarqitip yürgen. Dunya xelqining qattiq bésimi astida en’gliye impéri’alizmining tunis we marakeshlerge musteqilliq bérishige mejbur bolghanliqini burmilap, ‘bu en’gliyening mertliki’ dégen. Shundaqla u erkinlik we démokratiyening yawuz düshmini a q sh ning ‘démokratiyesi’ ni maxtap ‘bizdimu amérikiche démokratiye qollansa bolmamdighandu?’ dep hesretlen’gen. Démek, esheddiy ongchi we yerlik milletchi nizamidinning sowét ittipaqigha we sotsiyalistik lagérgha öchmenlik bilen qarap impéri’alizmni maxtap yürgenlikimu uning ‘musteqilliq’ idiyesi bilen bir tutash.”

Mezkur maqalide yene nizamidi hüseyinning “Tughulushidin tartip taki 1958-yiligha qeder özgermes yerlik milletchi bolghanliqi, uning 1940-yillarda saxta tarix yasap özini tashqorghan inqilabigha qatnashqan bir inqilabchi qilip körsetkenliki, emeliyette uning muhemmet’imin bughra we chinggizxan damollidin ders alghan esheddiy pantürkist ikenliki” dek atalmish “Jinayet” liri birmu-bir sanap ötülgen:

“Uning bu ré’aksiyonliqining tarixiy yiltizi bar idi. Eslide ongchi nizamidinning a’ile kélip chiqishi bay charwichi bolup, hazirghiche öz terkibini yoshurup kelgen. U 1948-yilidin azadliqqa qeder shinjang darilfununida oqughan waqtida impéri’alizm jasusliri we esheddiy pantürkistlerdin xa’in memtimin, chinggizxan damolla, ibrahim muti’iy qatarliq ré’aksiyonlarning pantürkizmliq terbiyesini alghan we uni özige chongqur özleshtürgen. U shundin bashlapla pantürkistlerning dépigha ussul oynap, shularning yalaqchisigha aylan’ghan. Shu yilliri darilfunun oqughuchiliri ichide milletchiler we xelqchiler dégen ikki guruh shekillen’gen bolup, ongchi nizamidin milletchiler guruhidiki ghaljirlarning biri. Oqughuchilar ichide pantürkizmning jarchisi we imin, eysalarning dumbaqchisi bolup, xelqchil küchlerge aktip qarshi turghan. U azadliqtin kéyinmu pantürkist ustazlirining ré’aksiyon terbiyesini yürikide saqlap, purset tapsila wetinimizning birlikini parchilash yolida heriketlinip kelgen.”

Maqalining axirida yene nizamidin hüseyinning 1949-yilidin kéyin özining “Kélip chiqishi we eksiyetchil mahiyitini yoshurup, ‘shinjang géziti’ ge xizmetke orunlishiwalghanliqi, saxta tarix yasap özini 1940-yillarda tashqorghan inqilabigha qatnashqan bir inqilabchi qilip körsetkenliki we shundaqla shinjanggha azadliq armiyening kirishige qarshi turghanliqi” dek bir qatar “Gunah” liri otturigha qoyulghan.

(Dawami bar)

Munasiwetlik xewerler

Qaraqurum bürküti: nizamidin hüseyinning hayati (21)

Muxbirimiz qutlan
2019-02-12

Élxet
Pikir
Share
Print
Nizamidin hüseyin ependi yashliq yillirida.

Nizamidin hüseyin ependi yashliq yillirida.

 RFA/Qutlan00:00/00:00

Anglash
Awazni köchürüsh

Yigirme birinchi qisim: otunkoza (shigobi) türmisidin qéchish

Nizamidin hüseyin “Shinjang géziti” idariside “Esheddiy ongchi we yerlik milletchi” dégen qalpaq bilen uda birqanche ay ulap küreshke tartilghandin kéyin 1959-yili 4-ayning 14-küni resmiy qolgha élinidu. Shu küni “Shinjang géziti” idariside ötküzülgen chong küresh yighinida sha’ir abdurehim ötkür we ghopur chong qatarliq ikki kishimu nizamidin hüseyin bilen birlikte qolgha élinidu. Ular ücheylenning qollirigha koyza we ishkeller sélinip, herbiy mashina bilen ürümchi sheherlik 3-türmige élip bérilidu. Nizamidin hüseyin bu yerde yéngila qolgha élin’ghan ziyaliylardin abdushükür muhemmet’imin, turdi samsaq, eziz niyazi, shükür yalqin we qazaq yazghuchi qaji qumar qatarliq 400 dek mehbusni köridu.

Jür’et nizamidin dadisining türmide yazghan xatiriside 1958-yilining axiridin 1959-yilining bashlirighiche “Ongchi” yaki “Yerlik milletchi” qalpiqi bilen köpligen Uyghur we qazaq ziyaliylirining qolgha élin’ghanliqini, ularning köpinchisining dadisi nizamidin hüseyin bilen bille jungghariye chöllükidiki otunkoza (shigobi) türmiside mejburiy emgekke sélin’ghanliqini tekitlep ötti.

Shigobi, yeni otunkoza türmisi jungghariye chölige jaylashqan bolup, bu yerdin eng yéqin ariliqtiki adem yashaydighan bostanliqqa bérish üchün 40-50 kilométirliq susiz janggalliq mewjut idi. Yazghuchi söyün’gül chanishéf özining “Köz yéshida nemlengén zémin” namliq biyografik kitabidimu shigobi türmisi heqqide tepsiliy melumat béridu. Merhum nizamidin hüseyin özining türmide yézip qaldurghan eslimiside ürümchidin 13 mashinida shigobigha yötkep bérilghan mehbuslarning “Ongchi 4-milliy etret” dep atalghanliqini tilgha alidu.

Pütün xitay miqyasida 1959-yilining axirliridin bashlap tarixta misli körülmigen bir meydan sün’iy acharchiliqning shamili chiqishqa bashlaydu. Tarixtin buyan qehetchilik körülüp baqmighan Uyghur diyarimu bu qétimliq acharchiliq apitining tesiridin xaliy qalalmaydu. Yémeklik normisi eng töwen chekke chüshürülgen, künde yésiwilek shorpisi bilen yangaqtek chongluqtiki hornan (moma) bérilip, qattiq emgekke sélinidighan shigobi chöllükide Uyghurlarning 20-esirdiki eng serxil ziyaliyliri insan tesewwur qilghusiz azablarni chékidu. Jür’et nizamidin közini yashlighan halda dadisining eslimisidin shigobi türmisi heqqidiki munu qurlarni oqup ötti.

1961-Yili 10-ayghiche nizamidin hüseyin shigobi türmiside qan-yashliq 30 ayni ötküzidu. Shu künlerde ayali hörnisaxan yazghuchi turdi samsaqning ayali bilen bille ürümchidin ulaqqa minip shigobi chölige bend qilin’ghan yoldashlirini yoqlap kélidu. Halbuki, türme da’iriliri ularni 2 künmu turghuzmastin heydiwétidu.

1961-Yili 10-ayning 12-küni nizamidin hüseyin teste qolgha kelgen bir pursette shigobi türmisidin qéchishqa tewekkül qilidu. U özining eslimiside bu qétimliq qéchish jeryani heqqide munularni bayan qilidu.

Nöwette gérmaniyede panahliniwatqan hebibulla xaliq 1990-yillarda merhum nizamidin hüseyinni ustaz tutup, uning bilen yéqin munasiwette bolghan kishilerning biri. U eyni waqitta nizamidin ependidin nurghun hékayilerni anglighanliqini, bularning ichide nizamidin hüseyinning 1961-yilining axirida shogobi türmisidin qéchish heqqidiki kechürmishining hélimu éside miqtek turghanliqini ilgiri süridu. 

Hebibulla xaliqning nizamidin ependidin anglishiche, qehetchilik eng éghirlashqan shu waqitlarda bir qazaq kishi shigobi türmisige türme bashliqi bolup kélidu. Yuqiridin shigobi türmisige kélidighan ashliq üzülüp qalidu. Buning bilen türme bashliqi mehbuslar ichidiki ayighi chaqqanraq körünidighan nizamidin hüseyinni élip türmige yémeklik sétiwélish üchün bir at bilen yolgha chiqidu.

Yérim yolda ular deryagha duch kélidu. Nizamidin hüseyin deryadin ötkiche bolghan waqitni gheniymet bilip, atning aldida olturghan türme bashliqini tuyuqsiz ittirip deryagha chüshürüwétidu-de, atni özi yalghuz chépip janggalliq ichide közdin ghayib bolidu.

Nizamidin hüseyin öz eslimiside shigobi türmisidin qéchip ketkendin kéyin özining yoshurunche kün ötküzgenlikini, ürümchide 16 kün mökünüp yürgenlikini, eng axirida jenub terepke kétish üchün yoshurunche man’ghinida dawanching bazirida tutulup qalghanliqini, bu künning del 1962-yili 1-ayning 3-küni ikenlikini eskertip ötidu. Halbuki, milliy inqilab mezgilide razwédka xizmiti boyiche chéniqqan we nurghun tejribilerge ige bolghan nizamidin ependi dawanchingdin ürümchige yalap méngilghinida yene purset tépip qéchip kétidu.

Dolqun eysa 1988-yilidiki “15-Iyun Uyghur istudéntlar namayishi” din tartip taki wetendin ayrilghuche bolghan ariliqta milliy idé’ologiye jehettin nizamidin hüseyinning biwasite tesirige uchrighan yashlarning biri. U nizamidin hüseyinning 20 yillap türmide yatqan bir kishi bolushigha qarimay, üzlüksiz türde türmidin qachqan, yene tutulsa yene qachqan, hayatini tewekkülchilikke atighan bir qorqumsiz kishi ikenlikini tilgha alidu. U nizamidin hüseyinning bu xil qeyser xaraktérini özi shahit bolghan mundaq bir hékaye, yeni merhum haji yaqup anat bilen nizamidin hüseyin otturisida 1990-yillarda bolghan bir meydan chaqchaq arqiliq bayan qilidu.

(Dawami bar)

Munasiwetlik xewerler

Qaraqurum bürküti: nizamidin hüseyinning hayati (22)

Muxbirimiz qutlan
2019-02-19

Élxet
Pikir
Share
Print
Nizamidin hüseyin ependi oghli jür'et nizamidin bilen sanjining taghliq rayonlirida. 1977-Yil.

Nizamidin hüseyin ependi oghli jür’et nizamidin bilen sanjining taghliq rayonlirida. 1977-Yil.

 RFA/Qutlan00:00/00:00

Anglash
Awazni köchürüsh

Yigirme ikkinchi qisim: jenubtiki qachqunluq yillirida 

1961-Yili 10-ayning 12-küni nizamidin hüseyin shigobi, yeni jungghar oymanliqidiki otunkoza türmisidin qéchip üch aygha yéqin waqit ötkende, yeni 1962-yili 1-ayning 3-küni dawanching bazirida tutulup qalidu. U shu küni kéchisi yük mashinisining kozupigha sélinip ürümchige élip méngilghinida yérim yolda yene qéchip kétidu.

Ashu yillardiki qachqunluq qismetliri we hayatini dogha tikip alghan tewekkülchilik qedemliri heqqide toxtalghan nizamidin hüseyin ependi hayatining axirqi yillirida ürümchidiki 3-türmide munu misralarni qelemge alidu:

Qorqmaymen bassimu topan bilen sel,

We yaki jan sorap tursimu ejel.

Jahanda qorqimen birla nersidin,

Renjise méningdin méni tughqan el.

Un qilar ömrümni yillar tügmini,

Xalisang meyli chach, meyli tüg méni.

We lékin barimni sözligin eynen,

Töge dep körsetme bir tal tügmini.


1980-Yillardin 1990-yillarning aldinqi yérimighiche nizamidin hüseyin ependi bilen yéqin munasiwette bolghan we uning chongqur tesirige uchrighan dolqun eysa eyni waqitta nizamidin ependidin anglighanlirini anglarmenlerge teqdim qildi. Dolqun eysaning nizamidin ependidin anglishiche, mehbus nizamidin hüseyin dawanchingdin qéchip qarasheherge kelgende tutulup qélish xewpige duch kélidu. Mana mushundaq hayat-mamatliq bir jiddiy peytte milliy inqilab yillirida herbiy razwédka xizmiti ishlep mol tejribige érishken nizamidin hüseyin ustiliq bilen qarasheherdiki qoghlap tutushtin qutulup qalidu.

Hazir gérmaniyede panahliniwatqan, 1990-yillarda nizamidin ependining qéshida bolghan shagirtliridin izchi hebibulla xaliqning bildürüshiche, nizamidin ependi shu qétimliq qéchishta aqsuda tutulup qalidu. Emma shu waqitta aqsuning waliysi bolup turuwatqan nizamidin hüseyinning tashqorghan inqilabi mezgilidiki sepdishi ömerof uninggha bashqa bir namda yoshurunche yol xéti teyyarlap béridu. Buning bilen nizamidin ependi aqsudin qéchip qutulidu. 

Nizamidin ependi qolidiki yol xéti bilen qeshqer, yeken, qaghiliq we qaraqurum taghlirining étikidiki kachong, azghansal qatarliq yéza-kentlerde bir mezgil yoshurunup yüridu. Axiri amalsiz qaghiliq tewesi bilen tibet chégrasi tutushidighan ademsiz taghliq rayonda yoshurunushqa mejbur bolidu.

Hebibulla xaliq izchining bildürüshiche, shu yillarda nizamidin ependi bir tereptin qéchip yürüp jan saqlisa, yene bir tereptin purset bolghan waqitlarda xelq ichidin Uyghur tarixigha we medeniyitige da’ir qolyazmilar, risaliler hemde aghzaki eslimilerni toplighan iken.

Hebibulla xaliq izchining eyni waqitta nizamidin ependidin anglishiche, nizamidin hüseyin qéchip qaghiliq bilen tibet chégrasi ariliqidiki bir mazarliqqa barghinida u yerde yoshurunche istiqamet qiliwatqan derwishlerning qolidin bir qisim qimmetlik tarixiy wesiqilerni qolgha chüshürgen iken.

Bir mezgillik qéchishtin kéyin nizamidin hüseyin axiri yene yeken’ge qaytip kélidu we yekendiki kona dostlirining yardimi bilen salahiyitini özgertip yoshurunup jan saqlaydu. Qehetchilik yilliri bolsimu, emma uning azghansaldiki uruq-tughqanlirimu yoshurunche uninggha yardem qolini sozidu. Jiddiy tutush buyruqi chiqirilghan qachqun mehbus nizamidin hüseyin’ge shu yillarda yeken xelqi öz qoynini achidu. 

Kéyinche weziyet sel peskuygha chüshkende nizamidin hüseyin ürümchide qalghan xotun-balilirini dostlirining yardimi bilen yeken’ge köchürüp ekéliwalidu. Emma özi dawamliq yoshurunup yüridu. Ene ashu qiyin künlerde uning emdila 5 yashqa kirgen tunji oghli perhatning öpkisige soghuq tégip qattiq késel bolidu we yeken doxturxanisida hayatidin ayrilidu.

(Dawami bar)

Munasiwetlik xewerler

Qaraqurum bürküti: nizamidin hüseyinning hayati (23)

Muxbirimiz qutlan
2019-02-26

Élxet
Pikir
Share
Print
Nizamidin hüseyin ependi a'ilisi we perzentliri bilen bille. 1964-Yili may.

Nizamidin hüseyin ependi a’ilisi we perzentliri bilen bille. 1964-Yili may.

 RFA/Qutlan00:00/00:00

Anglash
Awazni köchürüsh

Yigirme üchinchi qisim: tutush buyruqi chiqirilghan qachqun

Merhum nizamidin hüseyin 1997-yili ürümchi 3-türmiside yétiwatqan künliride yézip qaldurghan eslimiside özining 1960-yillardiki türme hayati we xitay türmisidin tekrar-tekrar qéchish weqeliri heqqide tepsiliy melumat béridu. Jür’et nizamidin dadisining ashu yillardiki achchiq kechmishliri we héssiyatini munu misralar arqiliq bayan qilghanliqini eskertip ötti:

Baturlarni az köridu bu jahan,

Satqunlarning tépilmiqi bek asan.

Batur ölse yer quchaqlar, kök yighlar,

Yatalmayda görde satqun tinch-aman. 


Shigobi, yeni otunkoza türmisidin qéchip yeken’ge bériwalghan nizamidin hüseyin 1963-yilining yaz ayliridin 1964-yilining bash bahar künlirigiche yeken, qaghiliq we poskam ariliqida yoshurunup yüridu. Kéyinche kona tonush-bilishlirining yardimi bilen qaraqurum taghlirining ichkiridiki xilwet kent, yeni tughulghan yurti azghansalda salahiyitini yoshurup jan saqlaydu. Emma bu künler uzun’gha barmaydu. 1964-Yilining birinchi éyigha kelgende nizamidin hüseyin azghansalda bashqilarning tonup qélishi bilen pash bolup qalidu. Mushundaq bir jiddiy peytte u yurtdashlirining yardimi bilen bir kéchide yeken nahiyesige qéchip bérip, tagharchi yézisigha qarashliq kolichi mehellisige yoshurunche orunlishidu. 

Jür’et nizamidin dadisining ashu yillardiki kechmishliri heqqide toxtalghinida pütün a’ilisiningmu bu qachqunluq hayatining bedilini töligenlikini, özining 1963-yili yekenning tagharchi yéza kolichi kentide tughulghanliqini, shu mezgillerde “Shinjang géziti” idarisidin yeken yézilirigha muxbirliqqa chüshken bir xizmetdishining dadisini tonup qélishi tüpeylidin nizamidin ependining yene qéchishqa mejbur bolghanliqini bayan qilidu.

1964-Yilining bashlirida xotun-balilirini yeken yézilirida qaldurup, ürümchige yoshurunche qaytip kelgen nizamidin hüseyin siyasiy weziyetning bir’az yumshap, eyni waqitta uwal qilin’ghan bir qisim délolarning qayta qarap chiqiliwatqanliq xewirini anglaydu. Buning bilen u özini ashkarilap, Uyghur aptonom rayonluq partkomning erziyet ishxanisigha bérip öz délosi üstidin erz qilidu. Uning erzi “Shinjang géziti” idarisige chüshürülüp, gézitxana rehberlikining qayta qarap chiqishigha tapshurulidu. Halbuki, gézitxanining bash muherriri we partkom sékrétari raw shijin bilen gézitxana bashliqi toqsunuplar birliship, uni jama’et xewpsizliki nazaritige melum qilidu. Saqchilar “Shinjang géziti” idarisige derhal yétip kélip, uni qaytidin qolgha alidu.

Shundaq qilip jungghariye chöllükidiki otunkoza türmisige qayta apirilghan nizamidin hüseyin qol-putlirigha ishkel-zenjir sélinip, yérim yil qattiq réjim astida emgekke sélinidu. Achliq we qattiq emgektin hayat qélishqa közi yetmigen nizamidin hüseyin ariliqta purset tépip yene qachidu, emma türmidin qéchip üchinchi küni yene tutulup qalidu. Bu qétim uninggha qattiq jaza bérilip, 9 métir chongqurluqtiki yer asti gemisige solap qoyulidu. U yene boshashmay bu qarangghu gemini bir aydek kolap, axiri yer üstige téship chiqidu hemde türme ashxanisidin ozuq-tülük we bashqa zörür nersilerni oghrilap, shu qachqanche qéchip, kündüzi yoshurunup, kéchisi yol méngip yürüp ürümchige kéliwalidu.

Dolqun eysamu eyni waqitta nizamidin ependidin anglighanlirini bayan qilip, uning shigobi türmisidin tekrar-tekrar qéchip, hemmige tonulghan bir qachqun’gha aylan’ghanliqini, her qétim qachqanda u insan tesewwurigha sighmaydighan bir amallarni oylap tépip, ustiliq bilen türmidin qéchip kétidighanliqini hékaye qilidu.

Nizamidin ependi shu qétim türmidin qéchip ürümchide bir muddet jan saqlaydu. Kéyinche jahan sel tinjip, saqchilarning diqqiti boshighanda kona tonush-bilishliri we ishenchlik kishilirining yardimi bilen jenubqa qachidu. Bu jeryanda u birqanche qétim paylaqchilarning qoligha chüshüp qalghan bolsimu, lékin xuddi möjize körülgendek her qétim birer tonushining yardimige ériship, ustiliq bilen qéchip qutulidu. U shu qachqanche ming bir teslikte axiri xotun-baliliri turuwatqan yeken’ge baridu. Emma jiddiy tutush buyruqi chiqirilip, terep-tereptin izdesh barghanséri kücheygechke u bu yerde dawamliq turushning mumkin bolmaydighanliqini hés qilip, axiri qaghiliq tashyolini boylap, tibetke ötüp kétidu. U bir mezgil qaghiliq-tibet tashyolining tibet tewesidiki bölikide bingtu’en we yol yasash ishchilirining jesetlirini toshuydighan ish bilen shughullinip, jan saqlaydu.

Hazir gérmaniyede panahliniwatqan, 1990-yillarning otturilirida nizamidin ependining qéshida bolghan shagirtliridin biri izchi hebibulla xaliq radiyomiz ziyaritini qobul qilip, nizamidin ependidin eyni waqitta anglighanlirini teqdim qildi we uning qéchish kechürmishlirige toluqlima berdi.

Hebibulla xaliqning bayan qilishiche, nizamidin ependi eyni waqitta tibetning ali rayonigha qéchip ötüp, shu jayda bir mezgil yoshurunup yüridu. Jan saqlash üchün qilmighan ishi, kirmigen töshüki qalmaydu. Axiri bir amallarni qilip, u yerdin kétidu. 

Qayta-qayta türmidin qéchish weqesidin kéyin nizamidin hüseyinning yoshurunush chembiriki barghanséri tariyip baridu. Uyghur aptonom rayonluq jama’et xewpsizliki nazaritining nizamidin hüseyin toghriliq chiqirilghan tutush buyruqi jenubning hemme bulung-puchqaqlirighiche dégüdek chaplinip, iz-qoghlap tutush opératsiyeliri barghanséri jiddiylishidu. Jenubta yoshurunup turush mumkinchiliki peqetla qalmighan 1965-yili nizamidin ependi yekendiki bala-chaqilirini élip, ürümchige tewekkül qilip baridu. Ular ürümchige bérip üchinchi küni bayqilip qélish xewpi tughulghan bir peytte, u bala-chaqilirini élip xitay ölkilirige kétish üchün yolgha chiqidu.

(Dawami bar)

Munasiwetlik xewerler

Qaraqurum bürküti: nizamidin hüseyinning hayati (26)

Muxbirimiz qutlan
2019-03-19

Élxet
Pikir
Share
Print
Nizamidin hüseyin ependining a'ilisi we perzentliri. 1960-Yillarning bashliri.

Nizamidin hüseyin ependining a’ilisi we perzentliri. 1960-Yillarning bashliri.

 Jür’et Nizamidin teminligen00:00/00:00

Anglash
Awazni köchürüsh

Yigirme altinchi qisim: lugochyaw türmisidiki yillar

Shundaq qilip, 1965-yili 2-ayda nizamidin hüseyin béyjingdiki shinjang ish béjirish bashqarmisida chöchüridek 5 balisi we éghir’ayagh ayali bilen birlikte tutqun qilinip, lugochyaw türmisige qamilidu. Nizamidin ependi 1960-yillarda béyjingdiki bu meshhur türmige a’ilisi bilen birlikte qamalghan birdin-bir Uyghur mehbus idi.

Nizamidin hüseyin luguchyaw türmisige élip bérilghandin kéyin, a’ilisidiki bala-chaqiliri bilen birlikte türme hoylisidiki alahide bir kamérgha orunlashturulidu. Shu ariliqta uning ay-küni yéqinliship qalghan éghir’ayagh ayali hörnisaxan lugochyaw türme doxturxanisida altinchi balisini tughidu.

Hazir gérmaniyede panahliniwatqan, 1990-yillarning otturilirida merhum nizamidin hüseyin ependimning qéshida bolghan shagirtliridin izchi hebibulla xaliq eyni waqitta nizamidin ependidin lugochyaw türmisidiki kechmishlirini köp qétim anglighanliqini bayan qilidu. Uning bildürüshiche, nizamidin ependining qizi rizwan’gül ene shu lugochyaw türmiside tughulghan iken.

Nizamidin hüseyin ependimu özining eslimiside altinchi balisi rizwan’gülning béyjingdiki lugochyaw türmiside tughulghanliqini, eyni waqitta türme xatirisi üchün bowaqni bir mezgilgiche “Hepsegül” dep atighanliqini bayan qilidu.

Hörnisaxanning kéyinche oghli jür’et nizamidin’gha eslep bérishiche, eyni waqitta uning tughuti yéqinlashqanda türme da’iriliri uni lugochyaw türme doxturxanisigha élip baridu. Tolghaq azabida qiyniliwatqan hörnisaxan kéchide dérizidin körünüp turghan aygha qarap, “Bu ay ashu yiraqtiki wetinimning asminidimu körünüp turghandu-he, uni ata-anammu körüwatqanmidu?” dep oylaydu.

Nizamidin ependi lugochyaw türmiside bala-chaqiliri bilen shu yatqanche 1966-yilining aprél aylirigha qeder yatidu.

Lugochyaw türmisi béyjingdiki dangliq türmilerning biri bolup, eyni yilliri xitay kommunistliri hakimiyet béshigha kelgende xitay chong quruqluqidin kételmey qalghan yaponluq, koriyelik, wéytnamliq, hindistanliq we bir qisim ereblerdin bolup, mingdin artuq chet’ellik mehbusmu bu türmige qamalghan iken.

Nizamidin ependi “Medeniyet inqilabi” ning harpisida, yeni 1966-yili 4-ayda bala-chaqiliri bilen lugochyaw türmisidin chiqirilip, 6 saqchining himayiside poyiz bilen ürümchige yalap élip bérilidu we Uyghur aptonom rayonluq j. X. Nazaritige ötküzüp bérilidu.

Bügün amérikada yashawatqan jür’et nizamidin özining 2 yash waqtida ata-anisi bilen bille lugochyaw türmiside yatqanliqini, yillar ötüp anisi hörnisaxanning lugochyaw türmisidiki nurghun hékayilerni özige sözlep bergenlikini tilgha alidu.

Dolqun eysa 1980-yillarning axirliridin tartip taki wetendin ayrilghuche bolghan jeryanda merhum nizamidin hüseyinning chongqur tesirige uchrighan kishilerning biridur. U nizamidin ependining hayatining her qazanda qaynap baqqan, türmidimu, qoyup bérilgen yillardimu özining küresh iradisidin qet’iy qaytmighan, jem’iyetning her qatlimidiki türlük-tümen insanlar bilen ariliship ötken hem addiy hem ulughwar bir hayat ikenlikini alahide tekitleydu.

Nöwette awstraliyede yashawatqan bextiyar böre ependimu özining 1985-yilidin 1988-yilighiche “Shinjang géziti” xizmet qilghan 3 yilliq hayatida nizamidin hüseyinni ustaz tutup ögen’genlikini, özining millet, weten we tupraq heqqidiki milliy idé’ologiyesi hemde muqeddes burch tuyghusini nizamidin ependidin alghanliqini tekitlep ötidu.

(Dawami bar)

Munasiwetlik xewerler

Qaraqurum bürküti: nizamidin hüseyinning hayati (27)

Muxbirimiz qutlan
2019-03-26

Élxet
Pikir
Share
Print
Nizamidin hüseyin ependi a'ilisi we perzentliri bilen bille. 1964-Yili may.

Nizamidin hüseyin ependi a’ilisi we perzentliri bilen bille. 1964-Yili may.

 RFA/Qutlan00:00/00:00

Anglash
Awazni köchürüsh

Yigirme yettinchi qisim: qaraqilchin türmisidin qéchish

Nizamidin hüseyin ependi 1966-yili 4-ayda bala-chaqiliri bilen birlikte béyjing etrapidiki lugochyaw türmisidin chiqirilidu. 

Ular 6 saqchining himayiside poyiz bilen ürümchige yalap élip bérilidu we Uyghur aptonom rayonluq j. X. Nazaritige ötküzüp bérilidu. 

Uyghur aptonom rayonluq j. X. Nazariti ularni qara mashinigha bésip, nizamidin ependini shabaxu türmisige, xotun balilirini shigobi, yeni otunkoza türmisige apirip solaydu.

Nizamidin ependi hayatining axirqi yillirida ürümchi 3-türmiside yézip qaldurghan eslimiside shu qétim shabaxu türmisige ötküzüp bérilgendin kéyinki dehshetlik qismetlirini tepsiliy bayan qilidu. Uning déyishiche, türme da’iriliri qachqun mehbus nizamidin ependidin kona-yéngi hésablarni qoshup biraqla alidu. 

1966-Yili 10-ayda, yeni “Medeniyet inqilabi” ning perdisi échilip, pütkül xitay bir meydan qalaymiqanchiliqqa chömgen mezgillerde türme da’iriliri nizamidin ependini shabaxu türmisidin maralbéshidiki qaraqilchin türmisige yötkeydu. Xotun-balilirini bolsa yeken’ge sürgün qiliwétidu.

Qaraqilchin türmiside 3 yildek éghir emgekke sélin’ghan nizamidin ependi bu yerdin ilgiri-kéyin bolup 3 qétim qachidu. Emma deslepki ikki qétimda tutulup qélip qattiq ten jazasigha uchraydu.

Üchinchi qétim, yeni 1969-yili 3-ayning 9-küni kéchide türmining éshikini oghrilap, muweppeqiyetlik halda qaraqilchin türmisidin qéchip chiqidu we yekendiki bala-chaqilirining qéshigha kélip yoshurunidu. Aridin melum mezgil ötüp jiddiy weziyet bir’az peseygende nizamidin ependi ilgiriki tonush-bilishlirining yardimi bilen mekit nahiyesining tümental yézisigha bérip qurushulush etritide “Hüseyin ustam” dégen isim bilen ishleshke bashlaydu.

Jür’et nizamidin shu yillarda özining 6-7 yashliq sebiy bala ikenlikini, dadisi maralbéshining qaraqilchin türmisige qamalghan yillarda a’ilisidiki chöchüridek 5 balining yekende apisi we momisining himayiside turghanliqini bayan qilidu.

1969-Yili martning soghuq bir kéchisi qulaqcha we tére juwa kiyiwalghan, yüz-közlirini saqal basqan bir qachqun yeken térebaghdiki bir qoruning ishikini astighine chékidu. Bir hazadin kéyin qorudikiler jin chiragh yandurup, yigha-zar bilen bu kishini kütüwalidu. Bir kona yotqan’gha orinip uxlawatqan chöchüridek 5 bala chöchüp oyghiniship, yillarche körmigen mehbus atisigha heyranliq bilen qarap qalidu. Jür’et nizamidin dadisining shu kéchisi quchaq échip, saqal basqan yirik yüzini balilarning mengzlirige bir-birlep sürkep söygenlikini hélihem hayajan ilkide esleydu. 

Nizamidin ependi mekitning tümental yézisida “Hüseyin ustam” dégen yéngi isim bilen qurulush etritige orunlishiwalghandin kéyin yekendiki balilirini öz qéshigha ekéliwalidu. U uzun ötmeyla özining ilgiriki tonush-bilishlirining yardimi bilen bu qurulush etritini kéngeytip, japaliq ishlep tümental yézisida yerlik xelqning ishenchige we hörmitige érishidu. U eslimiside shu yillardiki kechmishliri heqqide ajayip xatirilerni qalduridu.

Qachqunluq, qorqunch, tewekkülchilik we ghuwa ümid ichide hayat dawamlishidu. Terep-terepke tutush buyruqi chiqirilghan mehbus nizamidin ependi mekitning topiliq yézilirida héchkimning xiyaligha kelmigen bir shekilde baliliri bilen ashu mudhish yillarni ötküzidu. Bügün amérikada yashawatqan jür’et nizamidin öz baliliqidiki eng untulmas yillarni xitay türmisidin qéchip jan saqlawatqan mehbus dadisining himayiside dolan yézilirida ötküzgenlikini tilgha alidu.

(Dawami bar)

Munasiwetlik xewerler

https://www.rfa.org/uyghur/yoruq-sahillar/qaraqurum-burkiti-03262019143623.html?encoding=latin

Qaraqurum bürküti: nizamidin hüseyinning hayati (29)

Muxbirimiz qutlan
2019-04-09

Nizamidin hüseyin ependi a'ilisi we perzentliri bilen bille. 1964-Yili may.

Nizamidin hüseyin ependi a’ilisi we perzentliri bilen bille. 1964-Yili may.

 RFA/Qutlan00:00/00:00

Anglash
Awazni köchürüsh

Yigirme toqquzinchi qisim: elwida tarim boylari

Qaraqilchin türmisidiki tuzaqtin aman qalghan nizamidin ependi bu dehshetlik jehennemdin choqum qéchip qutulush iradisige kélidu. 

Aldinqi ikki qétimliq qéchip tutulush we tutulghandin kéyinki aylarche éghir jaza uning iradisini sunduralmaydu. Dégendek 1969-yili martning shamalliq bir kéchisi qaraqilchin türmisige ichimlik su toshush wezipisige chiqqan nizamidin ependi kéche qarangghuluqidin paydilinip su artilghan éshekni min’giniche közdin ghayib bolidu. 

Jür’et nizamidin merhum dadisining türmide yézip qaldurghan eslimiside shu qétimliq qéchish jeryani heqqide qisqiche bayanlarning barliqini eskertip ötidu. 

Nizamidin hüseyin qaraqilchin türmisige qamalghan 3 yil jeryanida, yeni 1966-yilidin 1969-yilighiche bolghan mezgilde uning ayali hörnisaxan yekendiki bir nawayxanida ishlep chöchüridek 5 balisini baqidu. Insan qimmiti we ghururi depsende qilin’ghan ene ashu éghir yillar heqqide eslime qaldurghan nizamidin ependi merhum repiqisi hörnisaxan’gha béghishlap munu misralarni yazidu:

Bolmisa anining japaliq ejri,

Kélemdu balining bexti-teliyi?

Bolsimu mertiweng ershi-elada,

Ketmisun qulaqtin ana elliyi.

Nizamidin ependi qaraqilchin türmisidin qéchip ketkendin kéyin jay-jaylargha tutush buyruqi élan qilinip, waraqchilar chaplinidu. Saqchilar we ting-tingchilar kocha-koylarda timisqilap yürüp, uning iz-dérikini qilidu. Haman tutulup qélish xewpi közge körünüp turghan ashu qorqunchluq mezgillerde nizamidin ependi qebristanliqni qonalghu, oghri-qimarwazlar topini qalqan qilip, jan saqlashqa mejbur bolidu. 

Dolqun eysa buningdin 30 yillar ilgiriki kechmishlirini esliginide merhum ustazi nizamidin hüseyinning jem’iyetning her qatlamliridiki türlük-tümen insanlar bilen özige yarisha mu’amilisi bar bir kishi ikenlikini tekitleydu. U 1980-yillarda nizamidin ependining öyini ziyaret qilip uning bilen hal-mung qilishidighan kishiler arisida dangliq ölimalar, meshhur ziyaliylar bilen birge yene eng töwen qatlamdiki baqqallar, ushshaq tijaretchiler, nawaylar we hetta oghri-yanchuqchilarningmu barliqini tilgha alidu.

Türmidin qachqandin kéyin gah yoshurunup, gah oghri-yanchuqchi we qimarwazlar topigha qoshulup jan saqlighan nizamidin ependi asta-asta saqchi we ting-tingchilarning közini ghelet qilidu. 

U yekenlik qurulushchi ustamlargha shagirt bolup mekitning tümental yézisida bir mezgil ishleydu. Andin japadin qorqmasliqi we ésil peziliti bilen asta-asta yüz tépip, “Hüseyin ustam” gha aylinidu. Kéyinche yeken we mekit nahiyeliridiki yighiwélish orunliridin boshap chiqqan oghri-yanchuqchi, lükchek-qimarwaz we bashqa her xil salahiyettiki kishilerni teshkillep, yüz kishilik qurulush etriti quridu. Ular tümental yézisining qurulushlirini höddige élip xéli köp pul we shu etrapta yüz tapidu.

Ikkinchi yilining axiri “Hüseyin ustam etriti” höddige alghan qurulushni muddettin burun hem süpetlik tamamlap, tümental we yarköl yerlik hökümetlirining maxtishigha we mukapatlishigha érishidu. Del shu künlerde qaraqilchin türmisidin kelgen ikki saqchi tümentalda peyda bolidu. Chaqmaq tézlikide qarar chiqarghan nizamidin ependi özining qurulush etritidiki birqanche lükchekni ishqa sélip, ikki saqchini urghuzup, ulargha “Oghri” dégen qalpaqni kiydüridu-de, yarköl chong etritining qamaqxanisigha solitiwétidu. Nizamidin ependi shu kéchisila mekittin ayrilip qeshqerge kétidu.

Qeshqerge qéchip kéliwalghan nizamidin ependi derhal yekendiki xotun-balilirini aldurup kélip, shimalgha kétish qararigha kélidu. U “Yeken köwrüki qurulush etriti” dégen namda ürümchige quruq mangghan bir herbiy mashinini kiralaydu-de, ürümchige qarap yolgha chiqidu. 

Jür’et nizamidin shu yillardiki baliliq dewrlirining hélihem éside barliqini tilgha alidu. U özining dadisi bilen birge melum bir kéchisi mekittin ayrilip qeshqerge kelgenlikini, uzun ötmey yekendiki anisiningmu qeshqerge kélip ular bilen jem bolghanliqini hélihem esleydu. Uning eslishiche, ularning pütün a’ilisi 1969-yilining axirliri bir herbiy yük mashinisigha olturup qeshqerdin ürümchige qarap yolgha chiqidu. Yolgha chiqishning aldinqi kéchisi anisi hörnisaxan yoldishi nizamidin ependi mekitte qurulushta ishlep tapqan pullirini 5 balining paxtiliq kiyimlirining estiri arisigha tiqip tikiwétidu. Qorqunuch, wehime we tewekkülchilikke tolghan bu seper ularni xuddi shamal uchurghan qamghaqtek bu bir a’ile kishilirini namelum kélechekke qarap élip kétidu.

Jür’et nizamidin shu yillardiki xatirilirini eslep, özlirining 1970-yili kirishi bilen jenubtiki birqanche yilliq qachqunluq, japa-musheqqet we riyazetlik hayatni axirlashturup ürümchige qaytip kelgenlikini bayan qilidu. U dadisi nizamidin ependining yene öz délosi üstidin Uyghur aptonom rayonluq hökümet organlirigha dawamliq erz sunush niyitige kelgenlikini tilgha alidu.

Dolqun eysa bügünki künde merhum ustazi nizamidin hüseyin heqqide toxtalghinida, uning hayatining goya bir qehrimanliq dastanigha oxshaydighanliqini, uning qaynam-tashqinliqqa tolghan hayat kechürmishlirining her bir détalidin bir kino sinariyesi pütidighanliqini ilgiri süridu. Dolqun eysa yene nizamidin hüseyinning 20 yilliq türme hayatining qéchish we dawamliq qéchish bilen ötken, xitay réjimigha qet’iy boy bermigen bir hayat bolghanliqini alahide tekitleydu.

1990-Yillarning otturilirida merhum nizamidin ependining qéshida bolghan shagirtliridin izchi hebibulla xaliq nöwette gérmaniyede panahlanmaqta. U ustazi nizamidin ependi toghriliq toxtalghinida, uning 20-esirdiki Uyghurlarning siyasiy tarixida riwayetlik bir shexsning obrazini tikligenlikini eskertip ötidu. Uning tekitlishiche, nizamidin ependining hayatidiki tinimsiz qarshiliq körsitish, réjimgha boy bermeslik we ümidwar yashash rohi Uyghurlarning hazirqi zaman siyasiy iradisining yarqin bir örniki bolushqa munasip iken. 

(Dawami bar)

Munasiwetlik xewerler

Qaraqurum bürküti: nizamidin hüseyinning hayati (30)

Muxbirimiz qutlan
2019-04-16

Élxet
Pikir
Share
Print
Nizamidin hüseyin ependi oghli jür'et nizamidin bilen sanjining taghliq rayonlirida. 1977-Yil.

Nizamidin hüseyin ependi oghli jür’et nizamidin bilen sanjining taghliq rayonlirida. 1977-Yil.

 RFA/Qutlan00:00/00:00

Anglash
Awazni köchürüsh

00:00/00:00

Anglash
Awazni köchürüsh

00:00/00:00

Anglash
Awazni köchürüsh

Ottuzinchi qisim: qazaq awullirida panahlinish

1970-Yilining yaz aylirida qeshqerdin qara mashina bilen ürümchige qéchip kelgen nizamidin hüseyin siyasiy atmosférasini jiddiychilik qaplighan bu sheherning shawqunluq qoynigha yene kirip kélidu. 

Nizamidin ependi ömrining axirqi yillirida türmide yézip qaldurghan eslimiside 1958-yili qolgha élin’ghandin buyanqi on nechche yilliq türme hayati we qachqunluqtin kéyin 1970-yilining otturilirida özining ürümchige qaytidin ayaq basqanliqini tilgha alidu.

Nizamidin hüseyin ürümchige kélip bir mehel pash-panahsiz temtirep yürgendin kéyin axiri ürümchi ottura köwrükning gherbiy qismidiki dönglükte qed kötürüp turghan paltaxun bayning méhman sariyigha bash tiqidu. 

Baliliq eslimiliri hélihem éside saqlan’ghan jür’et nizamidin baliliqidiki ashu untulghusiz körünüshni hayajan ilikide esleydu. Yük-taqlarni mürisige artqan dadisi bilen anisi chöchüridek 4 balining qolliridin yétilep, gugum chüshken bir axshimi saybaghdiki paltaxun méhman sariyining ishikini qaqidu. . . 

10 Yildin artuq türme hayati, tinimsiz qachqunluq we janni aliqan’gha élip tewekkülchilik qilish netijiside bighubar yashliqtin qiranliq mezgilige kirip kelgen nizamidin hüseyin öz ghayilirini tughqan bu sheherde emdilikte yat bir insan bolup qalidu. U saqchilargha yene tutulup qélishtin éhtiyat qilip, kündüzliri méhmansarayning yatiqida békinip yétishqa mejbur bolidu. Ayali hörnisaxan balilirini yétilep nizamidin ependining ürümchidiki kona dostliri bilen alaqilishidu we bash tiqqudek bir jay tépishning yolini izdeydu.

Yillar rehimsiz, dewr zulmetlik, etrapni telwe shamallar qaplighan bolsimu, emma eyni waqitta ghayilik sepdashlirining ortaq meqset üchün qurulghan dostluq we eqidisi bu soghuq sheherde nizamidin ependi we uning a’ilisige ghuwa ümidning nurini parlitidu. Hemdul qawan, inayetxan we tillaxan aylam qatarliq kona tonush-bilishliri ular üchün tépirlap, qolidin kélidighan hemme yardemlerni körsitidu.

Nizamidin ependining eslimiside déyilishiche, ular 1970-yili 8-ayda tonush-bilishlirining wasitisi bilen sanjining qazaqlar merkezlik olturaqlashqan ashil yéza ittipaq chong etritige orunlishidu. Nizamidin ependi “Hüseyin ustam” dégen nam bilen bu yézigha yaghachchi bolup ishqa kiridu.

Nizamidin ependi eslimiside özi we a’ilisining sanjidiki bu qazaq awuligha orunlishishida ayalining yeken ottura mektipide bille oqughan dosti, sha’ire we naxshichi xeyrigül abitning yardem qilghanliqini alahide tilgha alidu.

Jür’et nizamidinmu bu heqte eslime teqdim qilip, merhum apisining dosti xeyrigül abit xanimning eslide tonulghan sha’ire we naxshichi ikenlikini, kichikide bu xanimning ularning yekendiki öyige köp qétim méhman bolup kelgenlikini eskertip ötti. Xeyrigül abit xanimning yardimi we tonushturushi bilen nizamidin ependining a’ilisi sanjining ashil yézisigha orunlishidu. Buning bilen salahiyiti pütünley özgergen nizamidin ependi bu qazaq awulida bir mezgil panahlinish we uh dewélish pursitige érishidu.

Jür’et nizamidin 1970-yili awghustning axirliri a’ilisidiki 7 jan kishining sanjining ashil yéza ittipaq awuligha qedem basqanliqini, bu yerge kelgen tunji künidiki baliliq xatirisining hélihem éside ikenlikini tilgha alidu.

1990-Yillarning otturilirida merhum nizamidin ependining qéshida bolghan, nöwette gérmaniyede panahliniwatqan shagirtliridin izchi hebibulla xaliq ustazi nizamidin hüseyinning sanji, mori we guchung taghliridiki hayati heqqide özining anglighanlirini bayan qilip ötti. 

Dolqun eysa aldinqi ewlad Uyghur serxilliri heqqide pikir bayan qilghinida ustazi nizamidin ependining namini hörmet bilen tilgha alidu. U ustazi nizamidin ependining qachqunluq hayatida Uyghur diyarining hemme bulung-puchqaqlirighiche kézip chiqqanliqini, 1989-yili özining nizamidin ependi bilen bille mori taghlirigha chiqip 15 künlük untulmas ziyarette bolghanliqini tilgha alidu.

(Dawami bar)

Munasiwetlik xewerler

Kent Sékrétari Kériyediki “Perishtiler Mektipi” ning Orni Qurulmisi Heqqide Toxtaldi

2018-08-28
Mekit nahiyeside ata-anisi "Terbiyelesh lagéri" gha ekétilgen balining deryadin süzüwélin'ghan jesiti (sizma nusxisi).

Mekit nahiyeside ata-anisi “Terbiyelesh lagéri” gha ekétilgen balining deryadin süzüwélin’ghan jesiti (sizma nusxisi).

 RFA/Uyghur

Ashkarilinishiche, kériyediki ata-anisi tengla yighiwélish lagérigha ekétilgen, a’ilide héchqandaq ige-chaqisi qalmighan balilar üchün qurulghan ikki atalmish “Perishtiler mektipi” din biri nahiye bazirida؛ yene biri bolsa kériyening yéngi’awat yézisida berpa qilin’ghan. Alaqidar xadim muxbirimiz bilen ötküzgen söhbitining bügünki qismida mezkur ikki mektepning éniq orni, uninggha qoshna bolghan idare-jem’iyetler we mektepning bina qurulmisi heqqide melumat berdi.

Biz kériye nahiyeside ata-anisi tengla terbiyeleshke ekétilgen we a’iliside héchqandaq bir qarighuchisi qalmighan balilarning “Perishtiler mektipi” namidiki ikki yataqliq mektepke orunlashturulghanliqidin xewer tapqandin kéyin, bu mekteplerning éniq orni, muhiti we bina qurulmisi heqqidimu melumat igiliduq. Melum bolushiche, kériye nahiye bazirida ötken yili qurulghan atalmish “Perishtiler mektipi”, nahiye baziridiki bir bashlan’ghuch mektepning ornigha tesis qilin’ghan؛ nahiyelik su idarisi we mughula shipaxanisi etrapigha jaylashqan. Besh qewetlik bir binasi bolghan bu mektep yesli, bashlan’ghuch we ottura mektep siniplirini öz ichige alghan.

2 Ming etrapida oqughuchisi bar bu mektep, bu yil kirgendin kéyin, sighimchanliq jehettin éhtiyajni qamdiyalmighandin kéyin, bu yil 4-ayda yéngibagh yézisida “Perishtiler mektipi” din yene biri berpa qilin’ghan. Melum bolushiche bashlan’ghuch we yeslidin teshkillen’gen bu mektepning oqughuchiliri ilgiriki sabiq merkizi bashlan’ghuch mektep we sabiq merkizi yeslidin ibaret ikki orun’gha orunlashturulghan. Melum bolushiche, yéngibaghdiki bu atalmish perishtiler mektipining bashlan’ghuch qismi 4 qewetlik, yesli qismi ikki qismi qewetlik binadin tüzülgen. Xitay da’iriliri Uyghur rayonidiki yighiwélish lagérlirinimu sheher merkizi yaki etrapigha tesis qilghan, yeni uning mewjutluqini yerlik ahalilerning neziridin uzaq tutmighan bolsimu, emma uni égiz qoruq tamlar bilen qorshash arqiliq lagér ichidiki ijra’atlarni el-jama’ettin yoshurup kéliwatqan idi. Melum bolushiche, da’iriler bu atalmish perishtiler mektipinimu nahiye we yézining bazar merkizige tesis qilghan bolsimu, uning ichidiki ehwallarni el-jama’etning közidin yiraq tutushqa tirishqan. Mektep qorusi saqchilar teripidin nazaret qilin’ghandin bashqa, mektep tamlirigha bixeterlik simliri yeni tikenlik simlar orunlashturulghan.

Uyghur rayonida bir milyondin artuq kishining yighiwélish lagérigha toplan’ghanliqi xewiri dunyagha ashkarilan’ghandin kéyin, bu weziyetning balilarning hayatigha körsetken we körsetküsi tesirimu alaqidar tereplerde jiddiy endishe peyda qilghan idi. Ilgiri éniqlashlirimiz dawamida ata-anisi terbiyeleshke ekitilgenlerdin xotende 8 yashliq esma semetning üstige qaynaqsu töküwalghanliqi, mekitte 9 yashliq bir balining deryadin jesiti süzüwélin’ghanliqi qatarliq birqanche weqe ashkarilan’ghan we Uyghur rayonidiki balilar weziyitining échinishliqliq ikenlikidin bésharet bérilgen idi.

Yuqiriqi uchurlardin kériyede 3 mingche balining tikenlik simdin qorshalghan mekteplerde, saqchilarning nazariti astida yétishtürülüwatqanliqi melum. Emma mektep etrapidiki bu saqchilarning we u tikenlik simlarning bu balilarning rohiy dunyasigha qandaq tesir körsitiwatqanliqi hazirche melum emes. shöhret hoshur

Xitay Hökümitining Sha’irning Éghizini Etmekchi Bolushi Lagérlarning Qismen Ehwalini Ashkarilidi

19399981_1756043627747114_4222261753105056497_n

2018-08-28

En ren texellusidiki tunggan sha’ir shüy xawshin yéqinda xitay bixeterlik xadimlirining parakendichilikige uchrighan. Bir qisim insan heqliri teshkilatliri buni “Xitay hökümiti Uyghurlarning zor kölemlik tutqun qilinish ehwali heqqide söz qilmaqchi bolghan en renning éghizini étish herikiti” dep izahlighan.

Melum bolushiche, 16-awghust küni xitay bixeterlik xadimliri uning öyige kelgen we en ren’ge torlargha qalaymiqan nersilerni chaplimasliq heqqide agahlandurush bergen. “Qalaymiqan nersiler” déyilgenler uning Uyghurlargha munasiwetlik tutqun we yighiwélish lagérliri heqqidiki tor yazmilirini körsitidiken.

Amérika qelemkeshler jem’iyiti buningdin xewerdar bolghandin kéyin buninggha inkas qayturup: “Xitay da’iriliri en rendek bir sha’ir insan heqliri mesilisini otturigha qoyghanda uninggha tehdit sélishning ornigha uning gépige qulaq sélishi lazim idi” dégen.

En ren radiyomiz xitay bölümining ziyaritini qobul qilghanda: “Méning bu mesililerni qayta-qayta tilgha élishimdiki seweb shuki, shinjangda hazir zor kölemlik tutqun dawam qiliwatidu. Eger buninggha perwasiz mu’amile qiliniwerse, buning aqiwiti bekmu yaman bolidu. Shunga meyli néme körsem kördüm, ishqilip axirqi tiniqim qalghuche Uyghurlar üchün sözleymen” dégen.

U ziyaret jeryanida yighiwélish lagérlirining Uyghurlarni, ularning medeniyet we diniy étiqadini nishan qiliwatqanliqini bayan qilip, bu ehwalning gitlér gérmaniyesi dewridiki paji’ege bekmu oxshaydighanliqini tekitligen. eziz

Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Sürgündi Hökümiti Parlaméntining Exmetjan Osman Heqqidiki Jiddiy Qarari

37381721_2634664836559092_7715500231449640960_n

Qarar nomuri (2018) 1 -nomurluq

Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Sürgündi Hökümiti Parlaménti re’isjumhur Exmetjan Osmanning üch yilliq xizmiti jeryanida arqimu-arqa ötküzgen gumanliq, ishenchisiz bir qatar heriketliri hökümitimizge xeter keltüridu we éghir intizamsizliq dep qaraldi. Shu wejidin Exmetjan Osman heqqide chare körüsh toghrisida jiddiy muzakire élip bériwatqanidi. Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Sürgündi Hökümiti re’isjumhuri Exmetjan Osmanning wezipisini qandaq qilish, dawamlashturishi yaki tizdin toxtutushi heqqide parlaméntta awazgha qoyup, pikir éliwatqan bir waqitta, re’isjumhur Exmetjan Osman yéngi bir oyun oynap chiqti. Exmetjan Osman bashbashtaqliq qilip, hökümitimizning asasiy qanunigha qarshi halda  shexsiy namidin, höhümetimizdiki hich kishining xewiri yoq halda Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Sürgündi Hökümiti we Parlaméntini tarqitiwétkenliki heqqide kimler bilendur xupiyane hazirlan´ghan atalmish seperwerlik bayanatini jakarlidi.

Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Sürgündi Hökümiti   jumhurre’isi Exmetjan Osman özini meydan’gha keltürügen parlaméntni bashbashtaqliq bilen asasiy qanunimizgha qarshi halda tarqitiwitishtek telwiliki parlaméntning jiddiy qarar élishini téximu zörüriy we téximu texirsiz bir  halgha keltürdi.Exmetjan Osman yene hökümetke reyis bolghandin keyin qaranghuluqtiki hökümetke qarshi küchler bilen hemkarliship, hökümizimiz we hökümet ezalirigha qarshi, yer asti paaliyetlerni qildi. Hökümet heqqide hökümettikiler bilen emes hökümetke qarshi küchler bilen mexpiy hemkarliship keldi.

Exmetjan Osman Xitaylar bilen hökümettikilerning ruxsitisiz xupiyane alaqe qilip, hökümet we hökümet ezalirining düshmen aldidiki heywisini yerge urdi. Exmetjan yene hökümet rayisi bolghan üch yil ichide iqtisadiy jehettin hökümet ichide ochuq-ashikare bolmidi. Kirim chiqim meseliliride qanunsizliq qildi.Exmetjan parlament ezalirining, xelqimizning we hökümettiki 7 kishlik  aliy kengeshning ishenchisini yoqutup qoydi. Exmetjan Osmanning bu yoqarqi bir qatar qilmishliri Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Sürgündiki Hökümitining qanunliri boyiche qarighanda éghir siyasiy xataliq bolup, buningha sel qarap hergiz kechüriwitishke bolmaydu.

Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Sürgündi Hökümetning xizmet tertibide mohim qararlar, bayanatlarning hemmisi 7 kishilik da’imiy hey’etning meslihetidin ötküzülüshi qarar qilin’ghan bolsimu, Exmetchan Osman izchil türde intizamsizliq bilen, hetta bérilgen purset we tekrar agahlandurushlarghimu pisent qilmastin, xatalirini tekrar-tekrar dawam qilghanliqi, hetta eng eqelliy bolghan hökümet namidiki mal-mülük we tor sehipilirining parollirighiche shexsiy igiliwélip, bashqa birnechche bashqurghuchi bolushi kérekliki heqqidiki hökümet ezalirining telep we tekliplerge qulaq yopurup yürishliri, parlament ezaliri  teripidin éghir intizamsizliq dep qaraldi!

Exmetjan Osman hökümet xizmetliridiki shexsiyetchilik, ishenchisizlik we  özemchilliki sewebidin, parlaméntimiz 10-ayda bir qétim jiddiy yighin chaqirip, bu mesilini bir terep qilishni oylushuwatqanidi.  Epsuski, bu échilmaqchi bolghan yighindin özige paydisiz bir qarar chiqishini mölcherligen Exmetjan Osman, aldinala heriketke ötüp, hökümet we parlamentni tarqitiwitip bashqidin qurush heqqidiki atalmish seperwerlik élani arqiliq yene bir qétim özining ornini saqlap qélish urundi.

Exmetjan Osmanning hökümet we parlamentni öz aldigha tarqitiwétish heqqidiki bu semimiyetsizliki, bu düshmenliki sewebidin Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Sürgündiki Hökümiti tarixidiki ikkinchi chong setchiliknining yüz berishining aldini élish üchün 2018-yili  10-ayda Türkiyede chaqrilidighan hökümet yighinini saqlap turmay,  hökümet we parlaméntning pewqullade tor yighini chaqrish arqiliq Exmetjan Osman heqqide derhal qarar maqullashni we ochuq ashkare élan qilishni toghra taptuq.

Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Sürgündi Hökümiti Parlaméntining köp sanliq ezalirining qatnishishi we mutleq üstün awaz bilen maqullishi netijiside töwendikildek qarar élindi.

1. Exmetjan Osmanning shexsiy namidin élan qilghan Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Sürgündi Hökümiti Parlaméntini tarqitiwitip bashqidin qurush heqqidiki atalmish seperwerlik élani qanunsiz.
2. Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Sürgündi Hökümitining re’isjumhuri Exmetjan Osmanning re’islik wezipisi mushu qarar élan qilin’ghandin bashlap resmiy élip tashlandi. Shunga uning re’isjumhur namini sü’i’istimal qilip, herqandaq tür we shekilde élan qilidighan yazma yaki awazliq bayanliri hökümetke wekillik qilmaydu!

3. Exmetjan Osmangha qattiq agahlandurush bérilidu we uning parlament ezaliqi saqlap qélindi. Exmetjan Osman Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Sürgündiki Hökümitining kanadadiki kishlik hoquq we insan heqliri ishxanisining mesuluq wezipisini özi ixtiyar qilghan muddetche dayim ötep turishigha ruxset qilinidu.

4.Exmetjan Osman Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Sürgündi Hökümitining jumhur reyisi bolghan mezgilde bashqurghan hökümetke munasiwetlik muhim matériyallar, mal-mülük, teshwiqat we neshir qilishqa alaqidar muessesilerni hökümetning munasiwetlik tarmaqlirigha melum muddetkiche ötküzüp berishi kérek.

5.Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Sürgündiki Hökümitining Jumhur reyislik wezipisi, Exmetjan Osmanning jumhur reyislik wezipisi emeldin qalghan deqiqidin bashlap qaytidin saylam échilghiche bolghan ariliqta Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti asasiy qanunining 26-maddisining bu heqtiki munasiwetlik mezmunlirigha asasen qanunluq bir terep qilinidu.

Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Sürgündi Hökümetining bu qarariparlament ezlalirining köp sanliq awazi bilen testiqlandi we élan qilin´ghan kündin bashlap resmiy küchke ige. Bashqilarning mezkur hökümet qararini süyistimal qilishi we inkar qilishi birdek qanunsizliq bolup, jawapkarliqi sürüshte qilinidu.

Sherqiy Türkistan Sürgündi Hökümeti we Parlaménti
Sherqiy Türkistan Hökümeti Mu’awin jumhurre’is: Hizirbek Gheyretullah

Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Sürgündi Hökümeti Parlamént re’isi: Küresh Atahan

Sherqiy Türkistan Sürgündi Hökümeti Bashministér: Isma’il Chinggiz

28. Aughust 2018

ÇİN’İN HOTEN’DE 10 NAZİ KAMPINDA EN AZ 300 BİN UYGURU ESİR TUTTUĞU BİLDİRİLDİ

Uygur Haber ve Araştırma Merkezi (UYHAM)

Çin işgal yönetiminin 2017 yılından itibaren Doğu Türkistan genelinde bir biri ardı sıra açtığı ve ve 1-3 milyon Müslüman Uygur ve Kazak Türkü’nün haksız ve hukuksuz olarak   açılan bu  Çin Nazi kamplarında hukuksuz olarak tutuldukları açıklandı.
Haber Merkezimize ulaşan bir görgü şahidinin verdiği bilgiye göre Hoten vilayeti genelinde  10 adet Yeniden Eğitim Merkezi  tanımlanan Toplu Cezalandırma kamplarının bilgisine ulaşabildiklerini ve bu kamplarda en az 300 bin kişinin tutulduğu  bilgisini paylaştı.

Görgü Şahidinin verdiği bilgilere göre Hoten merkez,bağlı ilçe ve yerleşim yerlerinde  bulunan Çin Nazi Kamplarının adları  ile bu kamplarda hapis tutulanların sayısı şöyle ;

  1. Hoten’in Karakaş İlçesi 2 No.lu Orta Okul  KampıTutuklu Sayısı 5.000 kişi
  2. Hoten-Karakaş İlçesi  Halk İşleri Müdürlüğü yanındaki Özel Eğitim Merkezi Kampı  Tutuklu sayısı 9.000 kişi (Hepsi Kadın tutuklu)
  3. Hoten-Karakaş İlçesi Merkez Öğretmen Okulu(Sifen) kampı Tutuklu Sayısı 10.000 kişi
  4. Hoten Karakaş İlçe Tren İstasyonu yanındaki Kamp Tutuklu sayısı 100 bin kişi
  5. Hoten Karakaş Urçi Kenti kampı Tutuklu sayısı 15.000 kişi (Tamamen kadınlardan oluşuyor.)
  6.  Hoten Karakaş Bostanköl Sanayi Bölgesi’deki Tarım Ünivesitesi kampı  Tutuklu sayısı 60  Bin kişi
  7. Hoten Yörünkaş Kenti Meslek Yüksek Okulu Kampı tutuklu sayısı 60 bin kişi
  8.  Hoten-Gazun İlçesi Öğretmen Okulu (Sifen) Kampı Tutuklu sayısı 15 bin kişi
  9. Hoten Kaypaçüy kenti Kampı tutuklu sayısı bilgisine ulaşılamamıştır.
  10.  Hoten Laskuy kent Pazarı Kampı : Tutuklu sayısı bilgisine ulaşılmamış olup,bu kamp Hoten genelindeki Çin Nazi Kampları içinde en büyük  ve  tutuklu sayısı bakımından da en kalabalık kamp olarak biliniyor. Bu kamp,  Müslüman Uygur tutuklulara uygulanan baskı,zulüm ve  envaiçeşit Çin işkencelerinin tamamının uygulandığı  en Kötü  ve  korkunç bir ölüm kampı olarak biliniyor. Bölge sakinleri bu kampa hapsedilenlerin bir daha sağ çıkmayacaklarını beliriyorlar.

Çin’in Doğu Tür kistan’daki Ölüm Kampları Artık Birleşmiş Milletlerin De Gündeminde

Çin işgal yönetimi Doğu Türkistan’da yaşayan ve bu toprakların tarihi sakinleri ve sahipleri olan Müslüman Uygurlar,Kazaklar,Kırgizlar ve diğer Türkleri Hitler Almanyasının Nazi ölüm kamplarından ilham ve örnek alarak kurdukları   bu kamplara kapattıkları  1-3 milyon arasındaki masum ve suçsuz insanları toptan katlederek yok etmek isitiyor ve şimdiye kadar da bu kampların varlığını inkar idiyordu.Ancak,BM.Irk Ayırımcılığını Önlme ve Mücadele Etme Komitesinin 08-13 AĞustos 2018 tarihleni arasında Cenevre kentin’de  Doğu Türkistan’daki Bu Çin ölüm kamplarınını ele alındığı bir özel toplantı düzenleyerek konuyu uluslar arası düzeyde tartışmaya açarak gündeme taşıdı. Çinli delegeler her ne kadar bu kampların var olmadığını ve kkimiserir bu kamplara hapasedilmediğini inkar etse de hiç kimse b Çin’in bu yalanlarına ınınmıyor.Toplantı sonunda bir açıklama yapah BM.Irkı Ayırımcılığı ile Mücadele Komitesinin Başkan Yardımcısı Mc….. Çin Temsilcileri ne kadan irkara kaltışırsa kalkışsın,elemizde bu kampların varlığı ile ile ilgili çok sayıda  inandırıcı bilgi ve belge bulunmaktadır.Biz BM.olarak bu  inisani sorunun takipçisi olmayı sürdüreceğiz .” demiştir.
13.08.2018 tarihinde dünyanın önde gelen gazetelerinden The Washington Post gazetesinde ” Çin’in Uygurlara Karşı Acımasız Uygulamaların Göremezden Gelemeyiz.,” başlığı ile yayınladığı bir haber yorumunda  Doğu Türkistan genelinde  bulunan en az bin adet kampta  yaklaşık  1-3  milyon  arasında Uygur ve Kazak tutuklunun hapsedilimeş olduğunu yazmıştır.

http://www.uyghurnet.org/59735-2/

Tarixiy shahit: sherqiy türkistan jumhuriyiti sehiye ishlirigha alahide ehmiyet bergen idi

2018-08-23
Uyghur tébabet tetqiqatchiliqi bilen shughullan'ghan yaponiyelik tetqiqatchi masajiruning "Uyghur tébabetchiliki" namliq maqalisige qoyulghan süret.

Uyghur tébabet tetqiqatchiliqi bilen shughullan’ghan yaponiyelik tetqiqatchi masajiruning “Uyghur tébabetchiliki” namliq maqalisige qoyulghan süret.

RFA/Qutluq

Uyghur diyarining tarixtiki sehiye, saqliqni saqlash ishliri ötken esirning 40-yilliridin bashlap rawajlinish basquchigha kirgen bolup, buningda 1944-1949-yilliridiki milliy azadliq inqilabning ghelibisi muhim rol oynighan. Tarixiy menbelerge qarighanda, 1944-yili, 12-noyabir küni ghuljida qurulghan sherqiy türkistan jumhuriyiti hökümiti élan qilghan özining 9 maddiliq xitabnamisining beshinchi maddisida “Saqliqni saqlash we sehiye ishlirini rawajlandurdi” ghanliqini jakarlighan idi. Ene shu prinsip boyiche sherqiy türkistan jumhuriyiti hökümiti 1945-yili, 1-ayda sehiye nazaritini qurup, qasimjan qembirini mezkur nazaretning naziri qilip békitti, 1945-yili, 3-ayda her qaysi nazaret rehberlikini yene bir qétim tengshesh élip barghanda, 20-mart küni hökümet hey’iti 37-nomurluq qarar maqullap, qasimjan qembirini sehiye nazirliqidin qaldurup, uning ornigha muhiddin exmetni sehiye naziri qilip belgilidi. Qasimjan qembiri bolsa hökümetning kadirlar bölümini bashqurdi.

Sehiye nazariti qurulghandin kéyin bir qatar xizmetler élip bérilghan bolup, bularning eng muhimi xelqning dawalinish shara’itini yaxshilash, saqliqni saqlash imkaniyetlirini ashurush boldi we bu meqsette ghulja shehiride puqralar üchün xizmet qilidighan doxturxana qurush, nahiyelerdimu doxturxanilarni yaki dawalash ponkitlirini qurushni ishqa ashurushqa kirishildi. Hökümet ghulja shehiride dora dukanlirini échip, xelqning dora bilen teminlishini kapaletke ige qildi. Tébbiy kurs we tébbiy mekteplerni échish arqiliq tébbiy xadimlarni terbiyelidi. Elwette, urush waqtida tébbiy xadimlar asasen herbiy qisimlar üchün xizmet qildurulghan bolup, urush toxtighandin kéyin ammiwi tébbiy xizmetlerni kücheytish peydin- pey yaxshilandi.

1945-1949-Yilliridiki milliy inqilab qatnashquchisi, ghuljidiki milliy armiye bash doxturxanisida tébbiy xadim bolup ishligen, 1961-yili sowét ittipaqigha köchüp kétip tashkent shehiride olturaqliship qalghan doxtur shamil almasbékof ependi öz eslimiliride qeyt qilishiche, sherqiy türkistan jumhuriyiti hökümiti puqralarning pütünley heqsiz késel körsitish we heqsiz dawalinish tüzümini yolgha qoyghan. Késellerni opératsiye qilishmu heqsiz bolghan. Bimarlar peqet dorilarni aptékilardin sétiwalatti. Emma iqtisadiy qiyin kishilerning dorilirimu heqsiz teminlinetti. Doxturgha barghan bimar qandaq millettin we bay-kembeghel bolushtin qet’iynezer késel körsitish we dawalinishtin ortaq behrimen bolalaytti.

Uning éytishiche, puqralarning sheherlik doxturxanidin bashqa yene ghulja shehiridiki milliy armiye bash qomandanliq shtabining bashqurushidiki herbiy gospitaldimu dawalinishqa bolatti. Puqralarning herbiy orunlarning doxturliri teripidinmu heqsiz késel körsitish we dawalinishqa érishish pursiti her qaysi polklar jaylashqan jaylargha qaritilghan idi. Chünki milliy armiyening bash doxturxanisidin bashqa yene ottura yönilish qisimlirining herbiy doxturxanisi, shimaliy yönilish qisimlirining doxturxanisi we polklarda kichik kölemdiki doxturluq ponkiti, batalyonda doxtur we tébbiy xadimliri bar idi. Milliy armiye doxtur we tébbiy xadimliri her millet puqraliri üchün xizmet qilishtin héchqachan bash tartmighanliqi üchün her millet xelqining yuqiri hörmitige érishken idi.

Üch wilayetning tébbiy xizmetliride sowét ittipaqi alahide muhim rol oynighan bolup, pütün dorilar sowét ittipaqidin kéletti. Dorilarning beziliri sétiwélinsa, beziliri insanperwerlik yardemliri sheklide bérilgen idi. Ghulja shehiride bir qanche jayda aptékilar échilghan, sowét ittipaqi terep yardemge ewetken sowét Uyghurliridin moskwadiki tébbiy uniwérsitétni püttürgen hakim jappar yarullabékof, sowét ittipaqidin herbiy doxtur süpitide milliy armiye herbiy doxturxanisida yétekchi doxtur bolup xizmet qilghan sowét Uyghurliridin maxmut rozibaqiyéf, shamil qatarliq doxturlarning roli chong bolghan idi. Ular bir tereptin tébbiy xadimlarni terbiyelesh kurslirida ders berse, yene bir tereptin késellerni dawalaytti.

Hökümet yuqumluq késelliklerni dawalash we uning aldini élish ishlirighimu alahide ehmiyet bergen idi.

1945-Yili, 12-ayda tékes, mongghulküre we bashqa bir qisim jaylarda yuqumluq kézik késili tarqilip ketken bolup, bu xil késellik asasliq charwichi we bir qisim déhqanlar arisida tarqalghan idi.

Hökümet hey’iti 1946-yili, 8-yanwar küni mexsus 191-nomurluq yuqumluq késellikni kontrol qilish we dawalashqa a’it qarar qobul qilip, jiddiy xizmet élip barghan.
Shamil almasbékofning sözlep bérishiche, 1948-yili ilida yawa chéchek késili tarqilip, hökümet yene pütün doxtur, tébbiy xadimlar we herbiy tébbiy xadimlar hem tébbiy mektep oqughuchilirini ishqa sélip, ili wilayitide aldi bilen 160 mingdin artuq ademge, heqsiz chéchek waksinisi urghan, arqidin dawamliq waksina emlesh élip barghan, qisqa waqit ichide bu xizmetler orundilip bolun’ghan. Uning éytishiche, “Pütün waksina urush, dézinféksiye we bashqa dawalash ishlirining hemmisi heqsiz élip bérilghan bolup, mana bu sherqiy türkistan hökümitining parawanliq we xelqperwer siyasitining roshen ipadisi, emeliyette eyni waqitta sherqiy türkistan hökümitining iqtisadiy anche bek yaxshi emes idi. Lékin bu ishlargha zor meblegh ajratti, xelq buningdin bek tesirlen’gen idi”.

Sherqiy türkistan jumhuriyiti sehiye nazaritimu 1946-yili bitimghiche bolghan ariliqta”Hépzi shé’et” (salametlikni saqlash) dep atalghan ammiwi ten-saghlamliq terbiyisi we bilimliri béridighan qosh ayliq zhurnal chiqirip tarqatqan. Bu Uyghur diyari tarixida tunji qétim neshr qilin’ghan mexsus saqliqni saqlash boyiche qosh ayliq tébbiy ilim zhurnili idi.Muxbirimiz ümidwar

Onsuning jam bazirida 31 yashliq ana amine qadir yighiwélish lagérida jan üzgen

2018-08-23
Melum "Yighiwélish lagéri" aldida pos turuwatqan xitay saqchi.

Melum “Yighiwélish lagéri” aldida pos turuwatqan xitay saqchi.

 BBC

Muxbirimizning aqsudiki lagérlar heqqide ehwal igilishi dawamida onsu nahiyesining jam bazirida yéqinqi 3 ay ichide 7-8 kishining yighiwélish lagéridin jesiti chiqqanliqi, ölgüchilerdin birining jam bazirining tümen kentide olturushluq bir perzentning anisi, 31 yashliq ana amine qadir ikenliki ashkarilandi.

Aqsudiki lagérlar heqqide ehwal éniqlishimiz dawamida lagérda hayatidin ayrilghanlarning sani we kimliki heqqidimu melumat soriduq. Saqchi xadimliridin biri onsu nahiyesining jam yézisidiki 31 yashliq bir ayalning buningdin birqanche ay ilgiri lagérda jan üzgenlikini ashkarilidi. U ölgüchining tümen kentidin ikenlikini tilgha alghan bolsimu, emma u isim-familisi qatarliq tepsiliy kimliki heqqide melumat bérelmidi.

Biz bu yip uchigha asasen onsu nahiyesining jam bazarliq saqchixanisigha téléfon qilduq. Saqchi xadimliri deslepte buning “Dölet mexpiyetliki” ikenlikini tilgha élip, ehwal heqqide melumat bérelmidi. Saqchixanidiki yene bir xadim jam yézisida yéqinqi 4 aydin béri 7 -8 kishining lagéridin jesiti chiqqanliqini, bulardin birining amine qadir isimlik 31 yashliq bir ayal ikenlikini ashkarilidi.

Melum bolushiche, amine qadir bir perzentning anisi bolup, yoldishi namelum seweb bilen birqanche yil burun tügep ketken. Ilgirilep ehwal éniqlishimiz dawamida bir dölet amanliq saqchi xadimi amine qadirning yürek késili qozghilip jan üzgenliki heqqide gep tarqalghanliqi, emma heqiqiy ölüm sewebining özigimu namelum ikenlikini bayan qildi.shöhret hoshur

Xitayning milletler ara nikah teshwiqatlirigha gherblik mutexessisler qandaq qaraydu?

2018-08-23
Xitayche kiyindürülgen Uyghur qizning xitay bilen orunlashturulghan toy murasimidiki rahetsiz we naraziliq chirayi.

Xitayche kiyindürülgen Uyghur qizning xitay bilen orunlashturulghan toy murasimidiki rahetsiz we naraziliq chirayi.

 Social Media

Xitay da’iriliri bir qanche yil awwal Uyghurlarning bilen xitaylarning toylishish nisbiti heqqide tekshürüsh élip bérip “Junggodiki milletler we dinlar” torida “Jenubiy shinjang yézilirida Uyghur bilen xenzularning nikahlinishni tekshürüshtin doklat” namliq tekshürüsh doklatini élan qilghan idi.

Mezkur maqalida Uyghur bilen xitaylarning nikahlinish nisbitining xitaydiki bashqa az sanliq milletlerge qarighanda eng az bolup 1 pirsentkimu yetmeydighanliqi körsitilgen. Démek, xitaylar bilen toy qilghan az sanliq milletler ichide Uyghurlarning nisbitining eng töwen ikenlikini xitay metbu’atlirimu mu’eyyenleshtürgen. Halbuki, xitay hökümiti Uyghur élide Uyghur we bashqa az sanliq milletlerni keng kölemde lagérlargha solawatqan bir peytte teshwiqat wasitiliri we taratqulirida Uyghur-xitay ikki millettin toylashqan a’ililerni teshwiq qilishni kücheytkenliki melum.

Uyghurlarning nöwettiki weziyiti chet’el metbu’atining asasliq diqqet nuqtisigha aylan’ghan, 2-3 milyon Uyghurning lagérlarda ikenliki ilgiri sürülüwatqan, Uyghurlar kishilik hoquq, diniy étiqadi we medeniyet mirasliri misli körülmigen depsendichilikke uchrawatqan bu mezgilde Uyghur qizlirining xitay saqchi we herbiy ofitsérliri bilen toylishishqa, toy murasimlirining  pütünley xitayche shekilde ötküzülüshke mejburlan’ghanliqi heqqidiki süretlik teshwiqatlar ijtima’iy taratqularda keyni-keynidin tarqitilmaqta.

Chet’ellerdiki Uyghur közetküchiler chén chwen’go Uyghur aptonom rayonigha partkom sékrétari bolup kelgendin buyan Uyghurlar bilen xitaylarning munasiwitini yumshitish, hetta ularni tughqanlashturup we nikahlinishqa mejburlap, milliy we diniy perqlerni yoq qilishqa urunuwatqanliqini ilgiri sürmekte.

Xitay teshwiqatlirida bolsa bu xildiki toylashqanlarning hékayilirige romantik tüs bérilip, ular özliri xalap muhebbetleshken, din we millet halqighan heqiqiy muhebbet hékayisi dep teshwiq qilip, bu a’ililerni milletler ittipaqliqining ülgiliri qilip körsetmekte.

Bu hadise chet’ellerdiki Uyghur mesilisige yéqindin diqqet qilip kéliwatqan mutexessisler bilen közetküchilerde qandaq inkaslarni peyda qiliwatidu? ularning bu mesilige bolghan qarashliri néme?

Bu heqte amérikidiki washin’gton shtatliq uniwérsitétining doktor aspiranti derrén baylér ziyaritimizni qobul qilip, özining bu yil-4ayda Uyghur diyarini ziyaret qilip kelgenlikini, xitay hökümitining Uyghurlargha mejburiy yürgüzüwatqan basturush siyasetlirige shahit bolghanliqini bildürdi.  U xitay teshwiqatliridiki bu süretlerni körgendin kéyin “Xitay-Uyghur toylishishi shunchilik omumiy bir ishqa aylan’ghan bolsa, néme üchün sapla Uyghur qizlar bilen xitay yigitlerning toylashqanliqi körsitilidu, néme üchün Uyghur yigitning xitay qizigha öylen’genliki heqqide teshwiqat qilinmaydu,” dégen so’al peyda bolghanliqini bildürdi.

Uning qarishiche, bu xil mejburiy nikahlinish nahayiti ghelite, chüshiniksiz, bu tipik monopol qilghuchilarning élip baridighan tedbirliri iken. Bolupmu bu xil toy süretlerdiki xitaygha nikahlan’ghan qizlarning chiray ipadilirdinla Uyghurlarning omumyüzlük rohiy haliti, bextsizliki, amalsizliqi chiqip turidiken. U yene “Buning ikkila milletke netijisi yaxshi bolmaydu yaki chongqur azab we yaki éghir paji’e élip kélidu. Bir hökümetning kishilerning nikah erkinlikinimu monopol qilishtek bu xil qilmishini tesewwur qilish heqiqeten tes” dédi.

Uyghur larning weziyitini yéqindin közitish kéliwatqan amérika layola uniwérsitétining proféssori rayan sam gerche özining xitaylar bilen Uyghurlarning öz ara nikahlinish mesilisi üstide mexsus tetqiqat élip barmighan bolsimu, emma bu hadisining yéqinqi 10 yilda peyda bolup xitay teripidin küchlük rewishte teshwiq qiliniwatqanliqini bildürdi. U bu xil teshwiqattiki ortaqliqning xitay er bilen Uyghur qiz nikahlan’ghan misalning asasliq salmaqni igileydighanliqi, bolupmu Uyghurlar her jehettin qattiq basturuluwatqan bir peytte bu xil sün’iy teshwiqatlar heqiqeten ademning könglini parakende qilidu, dédi.

Kanadadiki biritaniye kolumbiyesi uniwérsitétining qanun oqughuchisi shawn jang yéqinqi aylardin buyan Uyghur rayonidiki yighiwélish lagérlirining ornini éniqlash jehette sün’iy hemrah resimlirini analiz qilip, nurghun tetqiqat maqalilirini élan qilip kelmekte.

U özimu ilgiri xitayda oqush jeryanida Uyghur élide ziyarette bolghan iken. Uning qarishiche, Uyghurlar bilen xitaylar arisida toylashqanlar bar bolsimu, sani intayin az iken. Chünki xitaydiki éghir milliy kemsitish, bolupmu xitaylarning Uyghurlargha bolghan milliy kemsitishi tepeylidin bundaq nikahni Uyghurlarning qobul qilishi tes iken. Bu ikki millet otturisidiki diniy we irqiy perqler, örp-adet jehettiki pütünley oxshimasliqlar we bashqa tüpkiy milliy ziddiyetlerni xitayning sün’iy yasap chiqqan ikki milletning nikahlinish hékayiliri arqiliq hel qilalishi mumkin emesken. Eksiche bu milletler otturisidiki ziddiyetni téximu keskinleshtürüshi mumkin iken.

Yéqinqi mezgillerde radi’omizgha kelgen inkaslardin melum bolushiche, xitaylar bilen nikahlishishqa qarshi chiqqanliq “Esebiylikke qarshi turush qanuni” diki “Esebiylikning ipadiliridin biri” hésablinidiken. Bu hem “Ikki yüzlimichi” likiningmu roshen ipadisi iken.

gülchéhre

Uyghur ana: érim lagérda, üch yérim yashtiki qizimning iz-dériki yoq

2018-08-24
Lagérgha élip kétilgen hesen awudin.

Lagérgha élip kétilgen hesen awudin.

 RFA/Erkin Tarim

Türkiye qazaqistan bilen qirghizistandin qalsila muhajirettiki Uyghurlar eng köp olturaqlashqan dölet hésablinidu. Türkiyediki Uyghurlar yurtidiki uruq-tughqanliri bilen téléfon alaqisi üzülüp qalghanliqtin beziliri ijtima’iy taratqularda öz ehwalni anglatsa, yene beziliri birleshken döletler teshkilatigha oxshash xelq’araliq organlargha erz yézip, ata-ana we bala-chaqilirining iz-dérikini élishqa tirishmaqta. Türkiyede yashawatqan Uyghurlardin béliqiz hebibulla ziyaritimizni qobul qilip, a’ilisidin tutqun qilin’ghan yoldishi hesen awudin we bir yérim yashta yurtida qalghan qizi sekine heqqide melumat berdi. U bügün, yeni qurban héytning üchinchi küni radiyomiz ziyaritini qobul qilip, a’ilisidikilerning tutqun qilinishining sewebliri hemde özining 5 kichik balisini élip chet’elge qéchip chiqishining jeryanliri heqqide melumat berdi.

Béliqiz hebibulla xanimning éytishiche, uning yoldishi hesen awudin 2017-yili 4-ayning 1-küni kechqurun öyidin tutup kétilgen. U 2016-yili türkiyege qéchip kelgendin buyan ürümchide tutup kétilgen yoldishi hesen awudindin we kichik qizi sekinedin xewer alalmighan. U bu heqte melumat bérip mundaq dédi: “Men béliqiz hebibulla, 1980-yili tughulghanmen. Bu yil 38 yashqa kirdim. Ürümchi shehiri tengritagh rayoni bishüyüen olturaq rayonidiki 1202-nomurluq öyde olturattim. Méning 6 balam bar. Yoldishim bilen eng kichik qizim ürümchide qalghan idi. Yoldishimni bultur, yeni 2017-yili 4-ayning 1-küni kechte öyimizdin tutup kétiptu. Shu küni tutup kétilgen péti hazirghiche héchqandaq iz-dériki bolmidi.”

“Siz türkiyege qachan keldingiz, misirgha némishqa ketken idingiz?” dégen so’alimgha u mundaq jawab berdi: “Men 2016-yili 9-ayning 27-küni 5 balamni élip türkiyege keldim. Kichik qizim 1 yérim yashta bolup, nopusi bolmighachqa pasport bérilmey ürümchide qélip qalghan idi. Men türkiyege kélip 2 kün turup misirgha kettim. Misirgha bérishimdiki seweb yoldishim eger kichik qizimning pasportini béjirelise, misirdin ürümchige bérip qizimni ekéliwélish üchün idi. Misirda 8 ay turush jeryanida balilirimni oquttum.”

Béliqiz hebibulla xanim 2017-yili 4-ayning 1-küni yoldishining tutup kétilgenliki toghrisida xewer kelgendin kéyin misirdiki Uyghurlarni tutqun qilish weqesi yüz bergenlikini we özining zor qiyinchiliqlargha yoluqqanliqini bayan qilip, mundaq dédi: “2017-Yili 4-ayda yoldishimni xitayning tutup ketkenliki toghrisidiki xewer kelgendin kéyin, misirda Uyghurlarni tutup xitaygha qayturush weqesi yüz berdi. Bu heriket bashlan’ghan haman 4-ayning 26-küni misirdin qéchip türkiyege kéliwaldim. Istanbulning sefaköy rayonida öy ijarige élip, 5 balam bilen birlikte turuwatimen. Ötken yili 3-ayning 26-küni yoldishim bilen téléfonda sözleshkendin kéyin alaqimiz pütünley üzülüp qaldi. Shu kündin hazirghiche peqet alaqe qilalmidim. Hazir 5 balam bilen safaköy rayonidiki fasil kochisida turuwatimen.”

Béliqiz hebibulla xanim yoldishining yighiwélish lagérida ikenlikini anglighanliqini, 1 yérim yashliq qizi sekinenimu xitaylarning balilarni yighiwélish yéride tutup turuwatqan bolushi mumkinlikini bayan qilip, mundaq dédi: “Men hazirghiche yoldishim bilen qizim öldimu yaki tirikmu héchqandaq xewer alalmidim. Balilirimning dadisining ismi hesen awudin. Yoldishim hazir ürümchide yighiwélish lagérida. Kichik qizim dadisigha qalghan idi. Anglishimche, dadisini lagérgha élip ketkendin kéyin kichik balilarnimu yighiwélish yérige élip kétiptu. Emma hazirghiche nede ikenliki toghrisida éniq bir xewer alalmidim. Kichik qizimning ismi sekine hesen, bu yil 3 yérim yashta. Qizim bekla kichik, uni qutuldurush üchün nurghun organlargha erz yazdim we yéziwatimen. Men birleshken döletler teshkilatighimu erz sundum. Amérika qoshma shtatliri qatarliq barliq döletlerning yoldishim bilen qizimni qutuldurup bérishini ümid qilimen. Allaning yardimi bilen qizimni yénimgha ekéliwélishqa tirishimen.”

Béliqiz hebibulla xanim ata-anisi bilenmu alaqe qilalmaywatqanliqini bayan qilip, mundaq dédi: “Ata-anam hayat, ular hazir yeken nahiyiside. Ularning ehwali nedin-negiche, héchnéme bilmeymen. Tor alaqisi üzüwétilgechke héchkim bilen körüshelmeywatimiz.”

Béliqiz hebibulla xanim özining uniwérsitétni püttürgenlikini, “Pilanliq tughut siyasitige xilapliq qilding” dep jazalimisun dep öydin chiqmay bala terbiyeligenlikini bayan qilip, mundaq dédi: “Yoldishim hesen awudin ürümchi beyge meydani (seymachang) diki qushxanida qassapliq qilatti. Men 6 bala tughdum. Balilirimning 4-5-6-liri tughulghanda xitaydin qorqup öydin chiqmay baqtim. Chünki xitay hökümiti ikkidin köp bala tughushqa ruxset qilmaytti. Men uniwérsitétni püttürgendin kéyin bir yerde ishlimey a’ilemde bala terbiyilep, öydin chiqmay yashidim. ‘5-iyul ürümchi weqesi’ yüz bergen mezgildimu bir amallar bilen teqibge uchrimighan iduq. Emma balilirimizni kéyinche pul bérip balilirimizni nopusqa aldurduq, bizning ürümchi nopusimiz bolghachqa saqchilarning teqiblirige duchar bolmiduq.”
Béliqiz hebibulla xanim 2015-yiligha kelgende weziyetning bekla chingip ketkenlikini, xitay saqchiliri öylirini axturghanliqini bayan qilip, mundaq dédi: “2015-Yili weziyet chingip ketkende saqchilar öyni tekshürüp ‘öyüngde qara kiyim bar iken’, ‘qara kiyimlerni keymeysen’ dédi. Men ‘maqul’ dédim. Biz ürümchide xitayning qattiq so’al-soraqlirigha anche uchrimiduq, emma chet’elge chiqqandin kéyin xitayning bésimi tüpeylidin qizim bilen körüshelmeywatimen, yoldishim hazirmu solaqliq. Ata-anam lagérdimu, öldimu yaki tirikmu unimu bilmeymen. Biz 7 bala iduq. Ikki akam, ikki inim, ikki acham bar. Bir inim qaramayda, ulardinmu xewer yoq.”
Ziyaritimizning axirida béliqiz hebibulla xanim yene muhajirettiki Uyghur qérindashlarni xitayning jaza lagérlirigha qamalghan uruq-tughqanliri heqqide guwahliq bérishke chaqirdi. U sözide öz a’ilisining béshigha kelgen bu xil tutqun qilinish paji’esining alliqachan pütkül Uyghurlarning béshigha kéliwatqan ortaq paji’ege aylan’ghanliqini tekitlidi. U bundaq shara’itta muhajirette yashawatqan Uyghurlarning özi bilgen ehwallarni dunyagha anglitish we xitay hökümitining Uyghurlarni basturuwatqanliqi heqqide ispat bérish mejburiyitining barliqini tekitlidi. erkin tarim

Qazaqistan parlamént ezasi almutada Uyghur yigit bashliri bilen uchrashti

2018-08-24
Qazaqistan parlaménti aliy kéngishining ezasi shahimerdan nurumof yigit bashliri yighinida. 2018-Yili, 23-awghust. Almuta, qazaqistan.

Qazaqistan parlaménti aliy kéngishining ezasi shahimerdan nurumof yigit bashliri yighinida. 2018-Yili, 23-awghust. Almuta, qazaqistan.

 RFA/Oyghan

23-Awghustta almuta shehirining abdulla rozibaqiyéf namidiki 153-mektep-gimnaziyesining mejlis zalida qazaqistan Uyghurlirining jumhuriyetlik étno-medeniyet merkizi yénidiki yigit bashliri kéngishining kéngeytilgen yighini bolup ötti. Yighin ikki qisimdin, yeni qazaqistan parlaménti mejlisining ezasi, qazaqistan Uyghurlirining jumhuriyetlik étno-medeniyet merkizining re’isi shahimerdan nurumofning yigit bashliri bilen uchrishishi we jumhuriyetlik yigit bashliri kéngishining teshkiliy mesililirini qarashtin tüzülgen. Yighin’gha almuta shehiri we almuta wilayitidin kelgen yigit bashliri bolup 200 ge yéqin adem qatnashti. Ularning ichide bishkektin kelgen méhmanlar, qirghizistan aliy kéngishining sabiq ezasi tursuntay selimof bashliq wekillermu bar.

Deslep sözge chiqqan qazaqistan parlaménti mejlisining ezasi, qazaqistan Uyghurlirining jumhuriyetlik étno-medeniyet merkizining re’isi shahimerdan nurumof qazaqistan prézidénti nursultan nazarbayéf ilgiri sürgen “Qazaqistan-2050: döletning yéngi siyasiy yoli” istratégiyisi, “Menggülük el” milliy idiyisi, “Kélechekke nishan: meniwi yéngilinish” namliq maqalisi boyiche élip bériliwatqan ishlar, milletler dostluqi, birlik, ittipaqliq heqqide öz qarashlirini otturigha qoydi. U yene qazaqistan hökümiti yaritiwatqan shara’itlardin paydilinip, milliy ma’aripni, medeniyetni, edebiyatni, sen’etni rawajlandurushning muhimliqini tekitlidi. Shahimerdan nurumof ana tilni, ana tilidiki mekteplerni saqlap qélishning zörürlükini körsitip, 5-séntebirgiche bala toplashta we ahaliler arisida bu heqte teshwiq qilishta yigit bashlirining asasliq rol oynaydighanliqini alahide tekitlidi.

Andin sözge chiqqan almuta sheherlik aliy kéngishining ezasi, abdulla rozibaqiyéf namidiki 153-mektep-gimnaziyesining mudiri shawket ömerof bügünki künde milliy ma’aripning aldida turuwatqan jiddiy mesililerni hel qilishning muhimliqini tekitlidi we özi bashquruwatqan gimnaziyening érishken utuqliri heqqide toxtaldi.
Yighinning ikkinchi qismida qazaqistan Uyghurlirining jumhuriyetlik étno-medeniyet merkizi yénidiki yigit bashliri kéngishining yéngi re’isini saylash mesilisi qarap chiqildi. Bu lawazimgha bir nechche namzat körsitilgen bolsimu, yighin qatnashquchiliri bir éghizdin yarmuhemmet kibirofni jumhuriyetlik yigit bashliri kéngishining re’islikige saylidi.

Yarmuhemmet kibirofning éytishiche, jumhuriyetlik yigit béshi kéngishi qurulup, uning tunji re’islikige merhum abduréshit mexsutof saylan’ghandin buyan yigit bashliri nezir-chiragh we toy-tökünlerni bashqurushtin tashqiri yene Uyghur mekteplirige bala toplash, gézitlerge mushteri toplash, Uyghur tiyatirigha bilet tarqitish, ehwali éghir a’ililerge maddiy yardem körsitish qatarliq köpligen ishlarni emelge ashurup kelgen iken. U mundaq dédi: “Qazaqistanda köp mehellilerni, charin, chapay dégen mehellilerni su bésip ketkende her bir yurttin pullarni yighip yardem qilduq. Chapayni su basqanda biz millitige qarimay, her bir öyge kirip, ulardin ‘néme qilip béreyli?’ dep soriduq. Qolimizdin kelginiche yardem berduq. Xelq ‘hökümettin burun, héch qaysisi oylimighan ishni siler Uyghur yigit bashliri qilip, éhtiyajimizdin chiqtinglar’ dep rehmet éytqan idi. Undaq ishlar nahayiti köp.”

Yarmuhemmet kibirofning pikriche, mezkur yighinda asasiy gep Uyghur mektepliri heqqide bolghan bolup, sözge chiqqanlar qandaq qilsa ana tilda oquwatqan Uyghur balilirining sanini köpeytkili bolidu dégen mesilini muzakire qilghan iken. U parlamént mejlisining ezasi shahimerdan nurumofningmu ene shu mesilige alahide étibar bergenlikini tekitlidi.

Uyghur tilidiki mekteplerni saqlap qélish üchün yigit bashliri qandaq ishlarni yürgüzüwatidu?

Almuta wilayitining talghir nahiyisige qarashliq güldala yézisining bash yigit béshi azad qurbanofning éytishiche, heqiqetenmu ana tili we ana tildiki mektep mesilisi qazaqistan Uyghurliri üchün muhim mesile bolup qalmaqta iken. U bashquruwatqan güldala yézisida 500-600 etrapida Uyghur a’ilisi yashawatqan bolup, hazir ularning sani bashqa yézilardin köchüp kéliwatqanlar hésabigha yenimu köpeymektiken. Bu yéza mektipide 1000 din oshuq Uyghur balisining bilim éliwatqanliqini, shularning 270 nepirining ana tilda oquwatqanliqini, köpchilikte sowét dewridin kéliwatqan ruspereslik chüshenchisining orun alghanliqini otturigha qoyup, mundaq dédi: “Musteqilliqtin buyan Uyghur sinipliri sani barghanséri aziyip kétiwatidu. Biz her qandaq murasimlarda birinchi bolup shu mesilini qoyduq. Bolupmu xanim-qizlar buninggha köp arilashti, chünki ular erlerge qarighanda öz sözide turidu. Bizge qazaqistan hökümiti shunchilik imkaniyetlerni bériwatidu. Shuningdin paydilinayli deymiz. Meshreplerni ötküzüp kéliwatimiz. Kochilarni arilap, ana tilida sözleshke, oqushqa dewet qiliwatimiz.”

Azad qurbanof bu yilimu teshwiq qilish ishlirini téximu kücheytip, 1-sinipqa kelgenler sanini 20 din ashurushqa tirishidighanliqini, ehwalning heqiqetenmu maxtighudek emeslikini, emma hemme imkaniyetlerning Uyghurlarning öz qolida ikenlikini bildürdi.

Igilishimizche, Uyghurlar köpchilikni teshkil qilidighan teshkensaz, qaratoruq, chong aqsu yézilirida rus tilidiki 1-sinipqa kéliwatqan Uyghur balilirining sani her qaysi siniplarda 70 tin éship ketken bolsimu, emma Uyghur siniplirini toldurush qiyin bolmaqtiken. Ziyaritimizni qobul qilghan emgekchiqazaq nahiyisi qoram yézisining bash yigit béshi qurbanjan islamofning éytishiche, hemme ish birlikte, yeni yigit bashliri, medeniyet merkizi, xanim-qizlar, mu’ellimlerning birlikte heriket qilishida iken. U öz waqtida qoram yézisidimu Uyghur tilida oquydighan balilarning nahayiti azlap ketkenlikini, peqet teshwiqat ishlirini kücheytkendila ehwalning yaxshilinishqa qarap yüzlen’genlikini bildürüp, mundaq dédi: “Biz toy-nezirlerde teshwiq qiliwatimiz. Bu yil Uyghur oqughuchilar az bolup qalghanliqtin yurtqa qattiqraq éytip, chüshendürduq. Balilarning kélechikini oylanglar dep éytiwatimiz. Chüshen’genler biz terepke ötüwatidu. Hazir 1-sinipqa 26 adem yighilip qaldi. Teyyarliq sinipighimu kéliwatidu. Yash balilirimiz ulargha maddiy yardem bériwatidu. Teshwiqat qilmisa, bolmaydiken.”

Igilishimizche, 2018-yilliq hökümet saniqi boyiche qazaqistandiki Uyghurlarning nopusi 265497 kishige yetken. Almuta shehiri we almuta wilayitide sap Uyghur tilliq we arilash, yeni qazaq, Uyghur we rus tilliq mekteplerde bilim éliwatqan Uyghur balilirining sani 15 minggha yéqin iken. Ularning sani ayrim yézilarda heqiqetenmu töwen bolup, bu Uyghur jama’etchilikini teshwishlendürmektiken. Nöwette ehwalni yaxshilash üchün köp ishlar yürgüzülmektiken. Almuta shehiride üch Uyghur mektipi bar bolup, ular dostluq mehellisidiki abdulla rozibaqiyéf namidiki 153-mektep-gimnaziyesi, zarya wostoka mehellisidiki murat hemrayéf namidiki 150-ottura mektep we sultanqorghan mehellisidiki mesum yaqupof namidiki 101-mektep gimnaziyesi iken. 153-Mektep gimnaziyesige her yili 1-sinipqa 100din oshuq, teyyarliq sinipigha 100 ge yéqin Uyghur balisi oqushqa kélidiken. Mezkur mektepler sheher boyiche aldinqi qatarda turidighan mektepler bolup, mektep tamamlighanlarning mutleq köp qismi aliy oqush orunlirida bilim almaqtiken.

 oyghan

Sénator marko rubiyo “Fokus” xewerler qanilida Uyghurlarning weziyitini tonushturdi

2018-08-24
Sénator marko rubiyo "Fokus" xewerler qanilida Uyghurlarning weziyitini tonushturmaqta. 2018-Yili, 23-awghust. Amérika.

Sénator marko rubiyo “Fokus” xewerler qanilida Uyghurlarning weziyitini tonushturmaqta. 2018-Yili, 23-awghust. Amérika.

 foxnews.com

Hörmetlik radi’o anglighuchilar, “Fokus” xewer qanilining tonulghan programma riyasetchisi takkér karlson 23-awghust künidiki axshamliq söhbet programmisida Uyghurlarning weziyitige mexsus orun berdi. U “Xitay tehditi” dep mawzu qoyulghan bu programmisigha amérika kéngesh palata ezasi marko rubiyoni teklip qilip, uningdin Uyghurlar we xitay hökümiti heqqide so’allarni soridi.

Riyasetchi takkér karlson programmisining kirish qismida amérikida bir qisim kishiler özining diktatoriliqqa qarshi ikenlikini ilgiri sürsimu, emma xitaygha oxshash heqiqiy bir diktatorgha kelgende jimip qalidighanliqini, kishilik hoquq xatirisi intayin nachar bolghan xitay hökümitining hazir özining gherbiy qismidiki shinjang Uyghur aptonom rayonida bir milyondin oshuq musulmanni yéghiwélish lagérlirigha solash bilen birge yene rayon’gha zor kölemde xitay köchmenlirini yötkesh arqiliq ularning medeniyitini yoq qilishqa urunuwatqanliqini bayan qilip ötti. Andin u kéngesh palata ezasi marko rubiyoning bu mesilige köngül bölüwatqan sanaqliq sénatorlarning biri ikenlikini éytip, uni sözge teklip qildi. Takkér karlson marko rubiyodin: “Bir milyondin ibaret bundaq zor sandiki ademning lagérda yétiwatqanliqi rastmu, bu rast bolsa némishqa bu heqte köplep eks sada yoq” dep soridi.

Sénator rubiyo buninggha jawab bérip: “Bu rast. Gugulning yershari épide bu lagérlar nahayiti éniq körünidu. Emma biz xewerlerge qaraydighan bolsaq, özining épide bu lagérlar éniq körünidighan gugul shirkiti hazir xitay bazirigha qaytip kirish üchün xitay bilen hemkarlishiwatidu. Xitay hökümiti ‘qayta terbiye merkizi’ dep atalghan bu orunlarda kishilerni öz ismini özgertish qatarliq her türlük ishlargha mejburlawatidu. Bu yerde diqqet tartishqa tégishlik bir nuqta shuki, Uyghurlar ashqun kishiler emes,” deydu.

Sénator marko rubiyo sözi dawamida yene xitaygha téxnikilirini sétip bériwatqan amérika téxnika shirketliri bilen birlikte yene islam dunyasini tenqid qilidu: “Bu yerde ademni ghezeplendüridighan bir qanche mesile bar. Birinchidin, amérikining we yawropaning bir qisim shirketliri özining nazaret téxnikilirini xitaygha sétip bérip, ashu insanlarning qéyin ehwalgha qélishigha yol échip bériwatidu. Mesilen, xitay hökümiti amérikining d n a téxnikisini ishlitip turup, u insanlarning d n a uchurini mejburiy yighiwatidu. Bu éhtimalliq intayin yuqiri. Ikkinchidin, dunyadiki ereb döletliri, musulman döletlirige qarap baqayli. Adette bashqa bir ish bolsa otturigha sekrep chüshidighan ottura sherqtiki musulman döletler bu mesilige kelgende pütünley süküt ichide turuwatidu. Elwette buning jawabi pul. Xitayning puli pütün dunyani aylinip, hökümetlerge para bérish arqiliq ularni bu mesilide éghiz achalmaydighan qilip qoydi. Xitay bu döletlerni özlirining qebih we wehshiy siyasetlirini körüp turupmu gep qilmay sükütte turushi üchün para berdi. Eslide bular del shi jinping hakimiyitining heqiqiy yüzini körsitip béridighan siyasetler idi.”

Riyasetchi takkér karlson marko rubiyoning jawabidin heyran qélip, “Bu heqiqetenmu heyran qalarliq ishken. Se’udi erebistan we misir hökümetliri dunyadiki chong musulman hakimiyetlerdur. Ular xitaygha musulmanlargha qiliwatqan zulumini toxtitish heqqide bir bésim ishletmidimu?” dep soridi.

Marko rubiyo buninggha jawab bérip: “Shundaq, ular tilgha élipmu baqmidi. Xelq’araliq organlardimu shundaq. Axiri ötken hepte bir xelq’araliq organ bu mesilide xitay hökümitini jawab bérishke qistidi. Emma islam döletlerning özi chiqip birnerse dep baqmidi. Dégenliri bolghan teqdirdimu ular nahayiti yumshaq sözler. Eger bir gherb döliti herqandaq bir din’gha tewe bolghan bir milyon kishini ashundaq soliwalghan bolsidi, u halda biz nahayiti zor chuqanlarni anglighan bolattuq. Emma Uyghurlar mesilisige kelgende bu döletlerning hökümetliri köpinchisi xitay hökümitidin para alghan yaki xitay hökümitining meblegh sélish heqqidiki wedilirini alghan bolghachqa közini yumuwaldi. Menche, bu kishining ghezipini qozghaydighan we qobul qilghili bolmaydighan bir yasalmiliq. Hazir tramp hökümiti bu mesilige diqqet qilip, bir ish qilishqa tirishiwatidu. Men buningdin intayin xursen boluwatimen,” dédi.

Sénator marko rubiyo söhbet programmidiki sözide yene amérikiliqlarningmu xitay heqqidiki tonushining yéterlik emeslikinimu eskertip ötti we “Nurghun amérikiliqlar 1991-yilidin béri heqiqetni chüshenmey kelgen idi. Ular téxi emdi oyghiniwatidu. Xitay bizning heqiqiy menidiki riqabetchimiz emes, ular durus niyet bilen heqiqiy riqabetlishishni emes, belki türlük oyunlar bilen bizning ornimizni igileshning koyida boluwatidu,” dédi.

Marko rubiyo sözini dawam qilip “Epsuski, bir qisim amérika shirketliri xitay bilen tijaret qilishqa shunchilik hewes qilidu. Ular amérika mudapi’e ministirliqi we besh burjeklik bina bilen mudapi’e pilanlirida hemkarlishishni xalimaydu-yu, emma xitayning armiyisi üchün xizmet qilidighan uniwérsitétliri bilen hemkarlishidu. Men prézidént tramp bilen heptide az dégende bir qétim téléfonda körüshüp, uni righbetlendürüp turuwatimen. Chünki bu hökümet uzun yillar boyiche dawam qilghan süy’istémaldin kéyin axiri xitaygha qarshi ornidin des turghan birdin-bir hökümettur,” dédi. Marko rubiyo söhbet programmisining axirida programma riyasetchisi takkér karlsonning bu mesilige orun bergenlikige xursenlikini ipadilep sözini ayaghlashturdi.

Hörmetlik radi’o anglighuchilar, yéqindin buyan Uyghurlar mesilisi amérikidiki mana mushundaq nurghunlighan muhim xewer we söhbet programmilirida orun élip, amérika jama’itining Uyghur mesilisige bolghan chüshenchisini we éngini ashurushta muhim rol oynimaqta. Takkér karlsonning axshamliq programmisimu her küni kech sa’et 8′ de fokus qanilida tarqitilidighan we nurghun kishiler, bolupmu amérikidiki ong qanat siyasetni yaqilaydighan kishiler köplep köridighan programmilardin biri. irade

The Dark Side of the China Dream: Erasing Ethnic Identity

What makes a nation strong? Nineteenth-century Chinese intellectuals were consumed by this question as they witnessed the decline of a once-dominant empire.

Over a century later, the need to bolster internal cohesion and to project strength abroad motivates China’s current leaders more than ever before, especially as the head-rush pace of modernization that marked the last three decades slows.

Under the iron rule of President Xi Jinping, the Chinese leadership is determined to show the historical inevitability of the “rejuvenation of the Chinese nation,” united around the pursuit of the “Chinese Dream.”

Enjoying this article? Click here to subscribe for full access. Just $5 a month.This, they believe, requires a homogenous citizenry, where differences of culture, religion and ethnicity — not to mention political viewpoints that could challenge one-party rule — must be erased.

uyghur-mehbus-1

Uyghurs (a predominantly Muslim, Turkic people) and Tibetans, who together still make up the majority of China’s westernmost regions, bear the brunt of these systematic efforts to erase ethnic identity.

Any pretence of tolerance for these communities has now disappeared. In its place is the pervasive criminalization of cultures and religions where the goal of “national cohesion” is seen to justify the means.

The human cost was laid bare at the United Nations this week. Gay McDougall, a member of the UN Committee on the Elimination of Racial Discrimination, said the mainly Muslim Xinjiang Uyghur Autonomous Region (XUAR) is today a “no rights zone” – with estimates of up to 1 million people held in counterextremism centers.

Chinese officials rejected the claims. An editorial by the Global Times on Monday said it was through “the strong leadership of the Communist Party of China and the national strength of the country… that Xinjiang has been salvaged from the verge of massive turmoil.”

timthumb

Yet the XUAR today is characterized by omnipresent high-tech surveillance, the expansion of mass “education” camps, heavily armed street patrols, ubiquitous security checkpoints, and other intrusive policies violating human rights.

The use of the Uyghur language is suppressed and many Muslim cultural and religious practices are banned. The wearing of the burka or having an “abnormal beard” are considered “extremist” and prohibited under so-called “de-extremification” regulations.

Various restrictions have been implemented by local authorities: families are required to hand in copies of the Quran and other religious items to the government; children with Islamic names have been ordered to get a new moniker; students are no longer permitted to observe Ramadan; people found praying or in possession of religious books are sent to “education” camps – an Orwellian label for what is the mass internment of Muslim Chinese.

27973768_2363111790381066_8354679534147756579_n

The marginalization of Uyghur culture starts at school. By 2020, the XUAR government is aiming for more than 90 percent of minority students to receive “bilingual education.” In practice, this means that Mandarin Chinese is the general language of instruction, while their own Uyghur language is relegated to being merely one of the subjects taught.

In Tibetan-populated areas, the authorities use the same reasoning of national cohesion and identity to justify ethnic and religious persecution. Tashi Wangchuk, a Tibetan language advocate, was imprisoned for “inciting separatism” in May. His comments in a video documentary on China’s failure to protect Tibetan language and culture was used as evidence that he was “conspiring to undermine the unity of nationalities.”

The Dalai Lama is branded a “separatist force” and it is illegal to hang a portrait of him or pray together for him. Thousands of government officials have been stationed in monasteries to enhance surveillance of monks and their families. To marginalize Tibetan Buddhist monks’ links with the community, monasteries are prohibited from undertaking many traditional roles, such as teaching Tibetan language courses.

29244109_1659944204061375_2036231155299397047_n

Instead, thousands of talented students from Tibetan primary schools are relocated every year from their hometowns to boarding schools in faraway provinces. During their formative years these students study the uniform national curriculum with limited Tibetan language education, live in a Han Chinese-dominated environment, and are unable to participate in Tibetan cultural and Buddhist religious practices. They are drilled to learn “the five recognitions,” namely “the recognition of the country, the Chinese nation, the Chinese culture, the Communist Party of China, and socialism with Chinese characteristics.”

Policies like these may very well succeed in erasing the traditional identities of specific minority groups in China. However, this will not equate to forging a stronger national whole. Experience shows that those who suffer systematic, state-sponsored discrimination like that being experienced by Uyghurs and Tibetans are more likely to coalesce around new identifications based on disenfranchisement and resentment.

Meanwhile, the repertoire of repression and surveillance trialled in these two regions will shift to an ever-growing number of other “suspicious” segments of Chinese society. This is an unending quest for a uniform, obedient citizenry, that never questions the wisdom of the Great Helmsman, as the official press is starting to refer to Xi.

Too often, leaders believe they can achieve strong, unified national identity by encouraging exclusion and intolerance. They believe that their success at mobilizing fear of people who do not look, speak, or worship like the majority will be the glue that binds the nation together.

=

They are mistaken. The answer lies not in fearmongering and erasure, but in equality and non-discrimination. What will make Uyghurs, Tibetans, and others feel they are part of the Chinese nation is being treated like full citizens, with equality before the law and human rights that are protected and respected by the state.

States thrive by embracing diversity and treating all citizens – racial, ethnic, linguistic, religious, and other minorities – with dignity, respect, and equality before the law. To forcibly suppress differences to try to impose a uniform national identity upon people has historically been a path to conflict, chaos and large-scale human tragedy.

It is not too late for China to change tack — heeding the advice of the United Nations would be a good place to start.

Nicholas Bequelin is East Asia Director at Amnesty International.

https://thediplomat.com/2018/08/the-dark-side-of-the-china-dream-erasing-ethnic-identity/

Eziz Wetendashlargha Pewqullade Jiddiy Agahlandurush!

 

Yaman Niyetlik Ademler Sözligenche Xatalashsa, Heriket Qilghanche Patqaqqa Patidu! Düshmenler Öz-Ara Bir-Birini Urup Halak Bolidu!
-Xatiremdin

 

35386819_1034032263404665_2739997248594116608_n

Autori:Küresh Atahan

Xitaylar we xitayistlar weten ichi we téshida her türlük aghdurmichiliq heriketlirini pilanlap, milliy heriket we meshhur kishilirimizning inawitini töküwatidu. Bu ish düshmen teripidin pilanliq we programmiliq rijisorluq qiliniwatidu! Biz bolsaq xudimizni bilmey xuddi qanxor xorazlardek bir birimizge hürpiyip ot échiwatimiz, , qarghidek bir-birimizning közini choqulawatimiz, qangha boyilip ketken bolsaqmu etraptiki tamashibinlargha diramma qoyup bériwatimiz! Dawa qoshunimizdiki beziler qaymuqup qalghachqa özlirimu bilmestin millitimizge matem düshmenge toy bolidighan bu oyunning ichige béshichilap kirip boldi! Qoshunimizda özini yaxshi kontrul qilalmaydighan qéri balilarmu xéli köp bolup, ular hili tipiship, hili tépiship turidu. Bu yéngiliq emes, emma bu oyundin ustiliq bilen paydilanghan düshmenler milliy dawa qoshunimizda biz oylap tektigimu yételmeydighan oyunlarni oynap xelqimizni her tereptin parakendichilik ichige tiqip qoydi! Eger biz bu yaman süpetlik ajizliqimizgha qarap hoduqup ketmey, ulargha, teshkilatlargha we xelqimizge egiship beshimizni chökürüp méngiwersekla, ular waqit ötkenche özlikidin tüzülüp, düshmen ümütsizlik patqiqigha pétip qalidu. Eger biz öz-ara qarshi toplargha bölünüp, bir-birimizni sésitsaq u halda ölmekning üstige tepmektekla aqiwiti bek yaman bolidu.Qéri balilar bir-birining közige chechiwatqan topini, sizlermu tozutup bermengizlar!

Wetendashlargha Jiddiy Agahlandurush! Hey qérindashlar sizlerge semimi bir meslihetimiz bar. Milli dawa qoshunimizgha torda ziyan keltüridighan ishlarni biz dimisekmu siler obdan bilisiler. Milliy dawani, gholluq shexislerni we teshkilatlarni qarilaydighan qilmishlardin qettiylik bilen yiraq turunglar. Xitaylar boliwatqan ichkiy majralarning üstige binzin chéchip, otni yélinjitip etrapni kül we xarabiliqqa aylanduriwetmekchi boliwatidu. Xitay bu suni leyitip özi xalighan beliqni tutuwatidu, awal topa tozutup andin torghach oghurlawatidu. Siler özenglarning zimmisige chüshkenni qilinglar, chong ishlarni teshkilatlar hazir bolmisa erte, erte bolmisa ögünlikke qolgha alidu!Silerge qorqunuchluq körünüp kétiwatqan bezi ziddiyetlerning dayim qaranghu dunyada turiwermey yara éghiz alghandek bir qetim tiship chiqqinimu yaxshi boldi. Emdi hemme terep özidiki ajizliq we kemchiliklerni kördi we özlirini teximu kücheytish üchün tirishidu! Jemiyet ziddiyet ichide tereqqiy qilidu.Eger mushundaq waqitta sépimizni jimjitliq we saxta birlik we ittipaqliq qaplap ketken bolsa eng qorquydighahan ish bolatti. Teshkilatlar we shexisler ottursida yüz bériwatqan bu bir qatar hadisilerning ziyinimu bolghandek uzaq ötmey paydisimu bolidu. Öz-ara düshmenlik riqabetke, riqabet bizni dostluqqa, dosluq bizni qérindashliqqa bashlap mangidu. Biz tirishmighanlirini dewir we tarixning shallap septin chiqiriwétidighanliqini bilip yettuq. Bu hemmimizge yaxshi derislik bolup qalsun!

Milliy inqilap sépimizdiki jidelchilerni waqit ötkenche yesli we bashlanghuch mekteplerdiki ösmürlerge oxshitidighan bolup qalduq! Ular bir-biri bilen ettigende soqushsa axshamda öz-ara hemkarlishiwalidu! Talishiwatqini yaki yeydighan bir burda nan yaki bir oyunchuq. Qéri balilargha egiship hergiz öz-ara urushmanglar, eger ularning arqisigha kirip parchilinip ketsenglar, ular ertela ittipaqlishiwélip, silerni chetke qaqidu, yalghuz qoyidu, ularning arqisigha kirip jidel-majragha arlashqanlar tügümes belalargha qaldi we qalidu!Siler milliy dawaning soghurtisi, teshkilatlarni, siyasiy paaliyetchilerni uyghun bir shertler ichide qoghdap turunglar, nazaret qilinglar. Chünki teshkilat silerning, siler xalimisanglar teshkilat we teshkilattikiler silerge paydisiz ishni qilalmaydu. Teshkilat, siyasiy paaliyetchiler we özenglarni dayim kontrol qilip turunguzlar, ular yazghan bir-birini düshmendek inkar qilidighan nersilerni tortura we sotsiyal médiyelerde tarqatmangizler, sizler tarqitiwatqan nersiler körünishte paydiliqtek qilghan bilen emeliyette xelqimizni ümitsilendüridighan, milliy dawagha payda keltürmeydighan zeherlik nerselerdur.

Yéqindin béri düshmen qesten chiqiriwatqan qaraquyunning perqige barmay, muhim shexisler, arqidin ularning qollighuchiliri öz-ara jengki-jidelge chüshti. Quruq chaqmaqtin ot chiqirip xitayning momisigha qaymaq süridighan tiyatirchilarmu sehnige chüshüp xelqimizni parakende qildi. Teshkiliy qurulmilar ajizlap, xeliq milliy inqilap sépidin tarqap, ixtiyarsiz halda sotsiyal médiyediki jamaet toplirigha bölünüp ketti. Shexisning we toplarning qiliwatqan ishliri istixiyilik bolghachqa teshkilatlarning sewiyisidiki ishlarni qilalmaydu. Buninggha teshkilat we teshkilattikilerning xataliqliri we yitersizliki sewep boldi. Bu ishta xeliq bilen teshkilatlar hemkarliship, jamaet pikirini, eqilni, bilimni we maddiyetni birleshtürishi lazim! Millitimizning tarqaq, teshkilatsiz we istixiyilik heriketliri milliy dawayimizgha paydisiz aqiwetlerni keltürüp chiqiriwatidu. Milliy dawadiki küchimiz ajizlap ketkenni hésapqa qatnmighanda, otturgha chiqiwatqan ishlar düshmenning aghdurmichiliq heriketlirige paydiliq bolup qéliwatidu. Hadise düshmenler teripidin lopa eynekte körsütülüp millitimiz ümütsizlikke duchar boldi. Milliy dawagha paydisiz hadisiler yeni teshkilatlar, toplar we shexisler arisidiki ziddiyetler we bir-birini qarilaydighan her türlük yazmilar we notuqlar xelqimizni bizar qildi. Undaq birlikke, ittipaqliqqa we jamaet pikirige paydisiz nersilerni tarqitip yürmeslikingizlarni töwenchilik bilen ümüt qilimimiz! Bizning hazir herqandaq chaghdikige qarighanda téximu köp ittipaqliqqa, hemkarliqqa we öz-ara köyünishke ehtiyajimiz bar qérindashlar. Bizning shu tapta bir-birimiz bilen aqchi, kökchi dep urushushqa emes birlikke, hemkarliqqa, ittipaqliqqa, bashqiche éyitqanda nahayiti köp ademning maddiy we eqiliy küchige ihtiyajimiz bar qérindashlar. Xataliq ötküzdi depla bir qisim milliy dawagha töhpisi alahide körünerlik bolghan ademlerni milliy herikettin shalliwitelmeymiz. Bundaq bolishidiki sewep sepni toluqlap ketküdek jiddiy peyitlerde sepligüdek küchimizmu yoq! Eger biz xataliq ötküzgenlerni we yene bir qisim shühbilik insanlarni septin uzaqlashtursaq ularning ornigha „tongriliqtin ming teste qurtulsam merezda keldi ornigha“ digendek ish bolidu. Biz sépimizde bar kishiler bilen Allahqa tewekkul qilip bu dawani dawamlashturmaqtin bashqa tallashqa ige emesmiz! Bizning yoqutushqa qarighanda islahat qilishqa ihtiyajimiz téximu küchlük! Bar küchümiz bilen yolimizdikilerni qédirlishimiz, azghanlarni yiteklishimiz xelqimizni weten milletke sadiq pikir bilen terbiyelishimiz lazim!

Bir ishni wujutqa chiqirish shu ishning mutexesis we alimlirini telep qilidu. Bir ishta mutexesis we alim bolush üchün bashta adem bolush kérek! Ghelbe qilish üchün esker bolush kérek! Epsus bizde „Alim“ we „Marshal“ köpüyüp ketti! Alim we mutexesislerning qaysi rast qaysi saxta bilip bolush qiyin bolup qaldi! Özini sorighan sheher soraptu, degen gep bar! Yiteklesh emes, belki egiship méngishingiz millitingizni qutulduriwélishi mumkin! Milliy dawada bir-biringlarning ishigha, kespige we xizmitige orunsiz chat kériwalmanglar! Weten-millet üchün xizmet qilghanda kespinglar nime bolsa ishni shu yerdin qabiliyitinglargha yarisha bashlanglar!Dost bilen dost ottursidiki riqabetni, düshmenler ara ziddiyet derijisige kötüriwetmenglar!

Ishni Az Qilsanglarmu Süpetlik Qilinglar! Qilalmisanglar aranglardiki kesip ehli bolghan qabiliyetlik kishilerge egishinglar!Medeniyet sewiyesi, ilmiy sewiyesi we ang sewiyesi töwen kishilerning milliy dawagha paydisidin ziyini köp bolidu! Namrat, bilimsiz, hesetxor we shexsiyetchi kishilerni milliy dawaning rehberlik qatlimigha yéqin yolatmanglar! Ilmiy sewiyesi, bilim sewiyesi we ang sewiyesi töwen kishilerni jan chiqip ketken teqdirdimu béshinglargha élip kötürmenglar! Yalghanchilar, kazzaplar we saxtapezler silerni, silerge uqturmay millitinglar, dininglar hemde bayriqinglar bilen aldawatidu we aldaydu! Bizning eshu sheytanlargha deydighinimiz: Niyitinglar dorust bolmisa chong ishlargha tutush qilmanglar! Bundaq ish axiri bérip bashqilarnimu, özenglarnimu nabut qilidu!

Chong Ishlarni Qilishta Sheytanning Arqisigha Kirmenglar!Kichik bir xata milyon kishining jénigha zamin bolidu, bir xeliqning bextige olturup qoyidu!Bizning hazir hayajangha emes eqilge tayinidighan waqtimizdur! Bir milletni yiteklesh we heqiqi bir rehberge egishish nazuk ishlar bolup, her kim özini dengsigini yaxshi!

Teshkillininglar!Terbiyelininglar! Bir-biringlargha mehkem yépishinglar!Biz xelqimizni milliy dawadiki rolini jariy qildurushqa chaqriq qilghaniduq! Bu chaqriqlarning rushen ünümi boldi, millitimiz yette yashtin yetmish yashqiche millitimiz wetinimiz üchün, xelqimiz üchün nime qilip bereleymen, degen sualni özidin soridi we qolidin kélidighan shekilde xitaylarning bizning üstümizdin yürgüziwatqan érqiy we kultural qirghinchiliqigha deslepki qedemde inkas qayturdi.

Xelqimiz qozghaldi, japakesh analar, sebiy balilarmu dawa sépige qoshulup, xitayning her türlük jinayetlirige qarishi xeliq urushigha atlandi we oxshimighan dewlet we rayonlardiki teshkilatlarni we siyasiy paaliyetchilerni jawap bérishke hemde oyghunishqa chaqriwatidu! Xelqimiz dadil otturgha chiqip teshkilatqila qarap olturmay shexsiy, ailini birlik qilip, kespiy alahiydiliklirini asas qilip we köngli yéqinchiliqni künlük qilip, xitay zulumigha qarshi heriketke ötti. Xitaygha qarshi heriket xitayning xelqimizge qarshi élip bériwatqan insan qélipidin chiqqan étnik, kultural we dininiy zulumi toxtighiche milliy dawa ichidila küchüyüp barmay pütün dunyani qaplighan xeliqaraliq heriketke aylinidu! Xitaylar biz Uyghurlarni, türük dunyasini, islam dunyasini we insaniyetni haqaretlidi! Biz xitaygha ishligen bu éghir jinayitining hésabini bergüzmey turup toxtap qalmasliqimiz, teshkilatqila qarp qalmasliqimiz lazim! Biz taza yaxshi oylisaq her birimiz bir teshkilat, her aile bir teshkilat birliki. Küchimizni tarqaqliqtin birleshtürishimiz, dane-dane yéghip, asman pelek kelkün peyda qilidighan, awal sanaqsiz jiralardin éqip wadilargha chüshken bulaq suliri yighilip tosqunsiz ezim deryalarni peyda qilghandek küch hasil qilip xelqimizning mewjutliqi, tereqqiyati we qudret tépishigha qarshi tosalghularni sirip-süpürüp méngishimiz lazim! Biz choqum xudaning iradisi bilen shundaq qilalaymiz!

Xeliqimizning hazirqi yérim oyghanghan bu hali teshkilat we siyasiy yétekchilerge qoyulidighan telepni éghirlashturdi, Xitayni sarasimge saldi, dunya jamaetining diqqitini tartti, xelqaraliq xitaygha qarshi zor éqim peyda qildi. Bu haletni saqlap qelishimiz, kücheytishimiz we netije qazinishimiz lazim! Bu xelIq heriketige oxshap kétidighan istixiyilik oyghunush teshkilat we siyasiy paaliyetchilirimizningmu uyqusini échiwatidu, köz aldimizda kishini xushal qilidighan netijiler kütmekte. Emme hazir ilgirki milliy heriket qoshunida aktip rol alghanlar bilen, yéngidin otturgha chiqqanlar arisida ediologiye we ang-sewiye tereptin ziddiyet körülüshke bashlidi. Yengi sepke qétilghanlardiki tejribisizlik we bilimsizlik, ularning herikitini déhqanlar herkitige oxshutup qoyiwatidu.Chünki ular milliy inqilap ochighi bolghan teshkilatlarda emes, xitayning jandin ötüdighan zulumi we tömür tapini astida isyan kötürüshke mejbur bolghanlar bolup, bu ikki qoshun ottursidiki musapini soghaqqanliq bilen qisqartip, bir ittipaqliq berpa qilish intayin muhim. Dimisimu nisbeten iqtidarliq, tejiribilik we bilimlik kishilirimizning köpi teshkilatlarning ichide, yéngidin otturgha chiqqan wetenperwer, milletperwer xelqimiz oxshimighan rayon we dewletlerde, teshkilatlardin mustesna halda musteqil qoshunlarni berpa qilmaqta.Bu qoshun yiteklesh we terbiyeleshke muhtaj! Konilar bilen yéngilarni milliy ang, milliy irade, siyasiy sewiye, dunya qarash, milliy we diniy pirinsiplar asasida bir-birige tutashturush lazim! Bu ikki goruppini hazirche ortaq bayraq we ortaq ghaye we ortaq ediologiye astigha jem qilish pilani shekillenmigechke, ular ottursida hel qilmisaq bolmaydighan birqisim ziddiyetler otturgha chiqiwatidu. Xeliq herkitining serkerdiliri tariximiz, milliy medeniyitimiz we siyasiy küreshlirimiz heqqide sistimiliq ilmiy telim terbiye körmigechke yaki milliy heriketni qoyuq ottura sheriq édiologiysige teqlit qilghachqa hemde milliy dawada tejribisizrek, bilimi töwenrek we ang sewiyesi arqida bolushtek kamchiliqliri bilen mesilini téximu murekkepleshtüriwétip baridu we ichkiy ziddiyetlirimizni ixtiyarsiz rewishte éghirlashturiwetip baridu.

Milliy dawa qoshunida peyda bolghan bu yéngi küchning kimlerning emrining astida bash kötüriwatqanliqi melum emes. Emma ular wetenperwer, milletperwer, qeyser, eqilliq we jessur kishilerdur! Biz ulargha sewirchanliq bilen heqiqetni tonutqan chéghimizda milliy dawa tereqqiyatida bir sekresh barliqqa kélidu! Dawa qoshunida peyda bolghan yéngi küchler terbiylense bizge paydiliq, terbiyelenmise qiliwatqan ishlirimizgha paydisiz rol oynaydu. Ularning bizdin roshen perqining yene biri, ular hör dunyada turupmu yüriki pok-pok tepekkur qilidu. Qurghan jemiyetliri, teshkilatliri, tor dunyasidiki isimliri, we ishlitiwaqtan atalghulirining hemmiside xuddi wetendikigila oxshash xitaydin ürküsh alametliri ipadiliunip turidu. Dindar emma dinni chüshenmeydu, islam heqqide azraq bilimi bar emma sistimiliq özige xas izdinish tarixi yoq, teqwa emma, teqwaliqini desmiy qilip, rehberlik ornigha ötiwalghan. Din, milliy medeniyet, iqtisad we siyasetni chongqur oqumighan yaki chüshenmeydu. 1400 yil awalqi jengknamilerge qarap bugün üchün pal salidu! Ulargha teshkilat we gholluq shexislirimiz alargiy qilidu. Bugünki bexitsizlikni teshkilatlardin köridu, özliri ittik bir ish qiliwetküsi bar, armangha tushluq derman yoq,ular dawagha yéngi bolghachqa bek aktip, tejiribe qazan´ghanche asta peskoyigha chüshüp barghanche boshushup hazirqi teshkilat we teshkilatchilar ichige ghimisside kiriwalidu! Bularni eshu hayajan bilen algha ilgirleshke, heqiqiten küchlük teshkilatlarni qurushqa we küchlük shexislerdin bolushqa téxnika ishlitip righbetlendürishimiz lazim! Milliy herikette peyda bolghan yengi küchler ikkige bölinidu. Biri xitayni indekke keltürüshni meqset qilidu, emelge ashmaydighanliqini körüp ümütsiz! Ikkinchisi ümmetchilik yolini xelqara démokratiye sistimisining üstige dessitip, musulmanlarni qozghap xitayni meghlup qilishni oylayduyu, unninggha yarisha kitaptiki abzaslardin bashqa kargha kelgüdek bir nerse yoq!

Bularning ortaq alahiydiliki teshkilatlardin renjish, gholluq shexislerning inwaitini töküsh boliwatidu! Her ikkilisi siyasiy dawada adetlenmigen isimlarni qoyush, milletke biwaste munasiwetlik simiwol we motiplashqan isimlardin qéchish, xitay bilen muresselishish we ortaq yol tépish üchün xiyalet dunyasida turup pikir qilishtur. Bularning yene nurghun xususiyetliri bar. Teshkilat we rehberlirini qarilash, ammiwiy heriketlerge musape saqlap muhamile qilish. Dawada ayirimichiliq tüsini alghan atmospira peyda qilish, xelqiqni yumshaq bolmighan ishlargha dewet qilish, özliri qol tiqip ishlimeslik. Namayish, xelqara munasiwet we teshkilatlarni kichik chüshürüsh. Hayatliq we siyasiy heriketlerde Amérika bashliq gherip dewletliri qaynaqliq bir menbege ige turup, Amérika bashliq gherip dunyasi we Israiliyeni qarilash, xitay toghriliq weten we millitimizning menpeetige uyghun hichqandaq körünerlik bir ish qilmasliq! Hemme yerde dinni bazargha sélish, térrorni teshebbus qilish, yerlik teshkilatlarni bijiriksizlkte qarilash, özliri poqni ikkige bölelmey xeliqni azdurup we qaymuqturush, teshkilatlardin yamanlap, ademlerning teshkilatqa bolghan semimiyitini, ishenchisini we yaxshi könglini sowutush qatarliqlar! Bular yoqarda tilgha alghan jehetlerdin bir qatar ishlarni qilip, ishni teshkilattin yamanlashtin bashlap öz aldigha téximu ajiz, téximu tarqaq we teximu bijiriksiz teshkilatlarni qurushqa qeder élip keldi.Bu süyqestning yiltizini xitay istixbaratining muhajirettiki xelqimiz ichide élip bériwatqan aghdurmichiliq heriketlirige baghlimaqtin bashqa charimiz yoq!

Körünüp turuptiki ularning biri teywen, xongkung we chet-eldiki demokratchi xitaylarning noxtisini millitimizning béshigha salsa, yene bir goruppisi milliy dawada xitay teshwiqatigha maslishidighan, milliy herkitimizning hulini kolap xelqimizni dunya jamaetige millet üchün emes, din üchün, weten üchün emes ümmet üchün we xitayghila emes belki dunya kapirlirigha, jümlidin gherip dunyasigha qarshu bir jamaet pikiri peyda qilishqa tirishiwatidu. Bunda ketiwerse anche uzaq ötmey qoshuninimiz parchilinip küchimiz ajizlighanni hesapqa almighanda, wetendiki konsentratsiyon Kamfler pütün dunya miqyasigha kéngiyip, hür dunyadiki uyghurlarghamu dunya qepez bolup qelish mumkinchiliki körüliwatidu! Xitaylar yaman, saman astida su yügürtüp, suni leyitip béliq tutiwatidu.

Xitay éyitqandek milliy dawagha éghir peshwadin birni urdi. Bu tépiktin milliy herkitimizde bir silkinish boldi we xelqimiz ittik özini tüzep, hushini yighiwatidu! Qismen ziyanlar boldi, emma netije xuda xalisa chong bolidu. Hazirqi ehwalda bizning undaq bir zerbige berdashliq bérishke toluq küchimiz yetmeydu. Shunga yüz bérish éhtimalliqi bolghan apetni böshükidila jamaet pikiri arqiliq yoq qilmisaq, uning kélichektiki ziyinini hergiz toldurup bolalmaymiz! Küchimiz, eqlimiz we bilimimiz bu pilansiz heriket netijiside parchilandi! Meselen: Amerikida bir aydin köpraq waqittin beri aqsray aldida élip beriliwatqan namayish, namayish sheklide qalmay, pütün dunya miqyasida milliy dawada bir qorqunushluq bölünüsh hasil qiliwatidu. Bu ishtin yaman niyetlik ademler we xitaylar ünümlük paydilinip, bizge ornini asan tolduriwalghili bolmaydighan ziyanlarni sélishqa bashlidi. Bu namayishni teshkilligen balilarmu yaman niyetlik kishilerning küshkürtishi bilen dawaning ghiltang yollirida teyilip qopop heriket qiliwatidu we özlirimu bilmey nurghun xataliqlarni ötküziwatidu.Chünki ularning yénida ulargha toghra meslihet körsütidighan küch yoq!Ular hayajan we qizghinliq bilen qarisigha heriket qilidu, bir ishi toghra bolghani bilen toqquz ishi xam we xata boliwatidu!

Biz bashta Amérikida bashlanghan namayishliridin xéli chong ümitlerni kütken iduq. Waqit ötkenche namayishning xaraktéri özgürep xitaygha qarshi emes, milliy dawayimizgha qarshi keypiyat küchüyüp ketti. Eslide bu namayish qandaq bedel tölesh kérek bolsa shundaq bedel tölep Amérika we bashqa dewletlerdiki teshkilat we dangliq shexisler bilen qoyuq alaqe we meslihet ichide dawamlashqan bolsa sewiyesizlik, qalaymiqanchiliq we xataliqlar hazirqidek köp bolup ketmeyti. Namyishqa niyiti dorust bolmighan ademler we sewiyesiz kishiler resmiy qol tiqqandin keyin weziyet bashqiche özgirep ketti.

Milliy dawada bizge qarshi küchlerning ichide xitayning qarshiliqidin bashqa milliy nadanliqimizdin kélip chiqqan putlakashanglarmu bar. Bu ikki merezdin qurtulalmiduq! Biridn qurtulsaq yene biri bizni pittek chaqidu. Bu niyiti yaman düshmenler özini özi urup yiqitmughiche xelqimiz toghra yolni tapmidi. Yaman niyetlik ademler sözligenche xatalashsa, heriket qilghanche patqaqqa patidu! Düshmenler özlirini özliri urup Axiri yiqitidu! Niyiti yamanning qazini töshüktur! Bu xudaning bizdek ajiz milletlerge bergen büyük inhamidur! Niyiti dorust bolmighan ademlerning özini özi ish-heriketliri we gepsözliri arqiliq ashikarilighini téximu yaxshi boldi…Milliy herkitimizning höddisidin chiqish undaq addiy ish emes. Sherting toshmisa beshingni tashqa uriwersengmu hetta öliwalsangmu beri bir.Milliy herikette chaqriq küchige ige ademler, teshkilatlar we eserlerni berpa qilmay turup netije yaratqili bolmaydu. Biz 50-60 yilda milliy dawada erishken yoqarqi qediriyetlerni qoghdap qalayli! Milliy dawa yolida bundaq keng kölemlik bir qoshun berpaqilmaq undaq adettiki kishilermu qilalaydighan ish emes. Bu ish üchün militimiz eghir bedellerni berdi. Biz güdeklik bilen hemmini Hesen Mexsumning izdin yengidin bashliyalmaymiz!

Düshmenler chotni xata soqti. Xelqimiz nadan bolghan teqdirdimu unchiwala nadan emes. Millitimizning méghiz bilen shakalni ayrighuchikii bar. Medeniyet sewiyesi, ang sewiyesi we mukkemmel exkaqi bolmighanlar qiliwatqan ishinila bash chökürüp qilishi hemmige qara-qoyuq chépiliwalmasliqi lazim. Azraq bir ish qilip qoyup taghni öriwetkendek körenglesh we otanchidek warqirash yaxshi exlaq emes, bu haldiki insanlardin xuda saqlisun, ihtiyat qilish lazim.Waqti kelse bir ormanni, bir tal choka tayaq üchün ot déngizigha aylanduriwétidu! Men hazir milliy dawa yolida peyda bolghan qara-qursaq emma qéni qizziq bir türküm ademlerning qiliwatqan ishida xitayning qara qoli bardek oylaydighan bolup qaldim.Xitaylar bizge uqturmay öz-ara kallimizni soqushturghili turdi. Eyni waqitta bu oyunni merkizi asiyadimu bir qetim oynap ghelbe qilghanidi.Xitayning Ghelbisi Hesen mexsumning öltürilishi, Ablikimxan Mexsumning zeherlinishi we Abduqadir Yapchanning Türmige tashlinishi bilen axirlashti. Emdi xitay xotni yötkep ikkinchi goruppini tarmar qilinghan ümmetchilerning we atalmish dunya kapirlirigha qarishi jihatchilarning qoli bilen yoq qilmaqchi boliwatidu.

Échinishliq bolghini xelqimiz yene bir qétimliq xelqaraliq bir sirliq oyunning qurbanliqi üchün hazirliniwatidu. Hazir otturgha chiqiwatqan bezi goruppilar dindar, teqwa, wetenperwer we milletperwerdek körüngini bilen sistemiliq terbiye körmigen. Ularning qiliwatqan ishliri biri milliy dawayimizgha ökte qopush, xitay bilen emes milliy herkitimiz bilen küresh qilish boliwatidu. Bular teshkilat tursa teshkilatsiz heriket qiliwatidu yaki yéngidin teshkilat quriwatidu. Bulardin bu xil ehwalda aldirap milliy dawa üchün xeyir kütüsh taza toghra emes! Chünki bularning qiliwatqanliri, qilmaqchi bolghanliri bilen sighishalmaydu, meqsidi dawani ilgirlitish emes teshkilat we muhim shexislerning inawitini töküsh üchün heriket qiliwatqandek tesir bériwatidu.

Yéngidn bash kötüriwatqan küchler dindardek otturgha chiqqan bilen dinsizlar bilen hemkarlishidu, uyghur bolghini bilen milliy herkitimizge chishtirniqi bilen qarshi, musulman bolghini bilen, ular dessigen yediki jamiler cheqilidu quraniy kerimler köydürilidu, diniy alimlar öltürilidu! Bulargha egishiwatqan étiqatchilar dunyani, xelqara weziyetni, her türlük tereqqiyatlarni we milletler hemde dewletler ottursidiki munasiwetlerni toluq chüshenmeydu. Siyaset qilimen deydu, dinni arlashturidu, dinni terghip qilimen deydu, siyasetni arlashturiwalidu. Undaq bolsa milliy heriket üchün erte ettigen nime qilisen dise uni janabiy Allah bilidu, deydu! Emma oqughan, qabiliyetlik, bilimlik we imanliq, toghra-dorust ademler 10, 20, we 30 yilliq pilanni Allahqa keskin ishinip turup tüzeleydu! Chünki ular öz millitini, tarixini, küresh yollirini, siyasetni, tarixni we pelesepini bilidu! Eger biz orta esir zihniyitidiki qaram, qopal we terbiye körmigen ademlerge dawaning bir teripini tashlap bersek, buzghunchiliqlargha süküt qilsaq eng chong gunah ishligen bolimiz qérindashlar! Bundaq edep-exlaq, haya we sili rehimni bilmeydighan qara qursaq lükcheklerning qoligha qalghan dawa hazirqidinmu ming hesse yaman bolup ketidu.

Bundin kéyinki milliy dawada ilgirleshler, netijiler körünse, yenila kochilarda tuyuqsiz peyda bolup qalghan xitayist bediwiy haram putaqlarning we sellini tetür yögep yétip, uxlap qopap soymam qeni, dep jöylüydighanlarning emes hemde suning éqishi we tükning yétishigha qarap heriket qilidighan saxtakarlarning sewebidin emes, ular hem ularning terepdarliri hazir hedep tor dunyasida dumbalawatqan, tenqitlewatqan, milliy herkitimiz 50-60 yildin béri ming teste yétishtürgen, egiri-toqay yollarda chéniqqan we yéterlik bilim we tejiribe jehettin yétiship chiqqan muntizim qoshunning sewebidin qolgha kelidu. Millitimiz dawa qoshunimizdikilerning gorohliship üstünlük talishish ishlirida yenggilteklik qilsa bolmaydu. Yéngidin milliy heriketke qoshuliwatqanlarni teshkilatlarda chéniqturushqa ehmiyet bérish lazim! Eger millet özining teqdirini bu tiptiki oqumighan, qara qursaq, sawatsiz yat milletning chomaqchillarigha, xitayistlargha weyaki chalasawat rohbanlar sinipidiki insan süritidiki kinsanlargha amanet qilsa, xuddi qozini qassapqa tapshurghandekla ish bolidu.

Nime qilish kérek. Hemmimiz birlikte öz-ara yéqinliship, öz-ara hemkarliship, öz-ara yitekliship, öz-ara tüzütüp, öz-ara artuqchiliqlirimizni jariy qildurup, düshmenning süyqestlirini berbat qilidighan yol heqqide izdinishimiz kerek! Eger miliy dawagha ökte qopqan bu kishilerning niyiti dorust bolghan teqdirdimu, bu yéngi chiqqan qoshunlar gheripke, dunyagha we milliy herkitimizge integiratsiyon qilinmisa, ularning gherip dunyasida qiliwatqan qalaymiqan we sewiyesiz ishlirining waqit ötkenche milliy dawagha ziyini derijidin tashqiri éghir bolidu. Chünki milliy inqilap bilim, sewiye we milliy iradeni özige inirgiye qilidu. Bu tipta otturgha chiqip perde arqisida qoshun toplawatqan, din arqiliq özini niqaplap, bayraq arqiliq milletni aldap, namayish arqiliq milletni parchilawatqanlardin hezer eylishimiz, xelqimizge bu heqte bilge aqturishimiz we ularning yaman niyetlik yitekchiliridin yéterlik shekilde uzaq turishimiz lazim.

Hey eziz millitim! Eger yoqarqi agahlandurushqa qulaq salmisanglar bugün wetende millitimizning béshigha kéliwatqan ishlar hayal bolmay yeni ertelam hür dunyadiki uyghurlarning béshighamu kelidu. Bugün bizning béshimizgha kelgenler erte türük dunyasining, örgünlükke pütkül insaniyetning béshigha kélidu! Bu xil yaman niyetlik ademler Xitayning shirin gepige, yumshaq méligha aldinip, xelqimizni ming parche qiliwetti, milliy dawa sépidikiler heriket qiliwatqan tor dunyasi hazir tertipke sélinmisa bolmaydighan késel tarqitidighan wirus dunyasigha aylandi! Uyghur Jemiyetini waqit, bilim we iqtisad israpchiliqi qaplap ketti. Tor dunyasidapeyda bolghan bash-bashtaqliq, gheywet-shikayet we ghum we öchmenlik qatarliqlar chashqan uwisigha oxshaydighan bu qaranghu tor dunyasidiki toplardin tarqap, teshkilatlarni ajizlashturiwatidu we milliy dawa qoshunimizdiki gholluq shexislerning inawitini meqsetlik töküliwatidu!Tor dunyasidiki xitayistlar, diniy ashqunlar millitimizning 60 yilliq siyasiy küreshlirining netijisini berbat qiliwétishtin burun közünglarni échip, teshkilatlarning etrapigha toplininglar, teshkilattiki muhim shexislerning etapigha toplishinglar! Teshkilatni, dangliq shexislerni we milliy heriketimizni qarilawatqan shühbelik shexislerdin uazq turunglar! Millitimizge kisilini dawalap adem qurtuldurush muamilisi qilinglar, chapiqini alimen dep közini qarighu qilip tashlimanglar! Bu xil tiptiki kishilerdin étiyat qilinglar, bu tiptiki ademlerdin eger toghra yiteklenmise millitimize hergizmu xeyir kelmeydu, bularni milliy dawagha ige qilip qoyush xitayning momisigha uyghurning qénini sürtüp bergenge oxshash ish bolidu. Eniq jakarlishimiz we xelqimizge bildürishimiz kérekki, bu tiptiki ademler peqet özigila wekillik qiludu, milletke we milliy iradige, siyasiy küreshlirimizge hergizmu wekillik qilalmaydu! Uyghurning uyghurlarni térorchi yaki xitayist körsütidighanlargha ihtiyaji yoq! Uyghurlar térrorist emes bolghandek, uyghurlar xitayistmu emes! Pekinde qara bayraq kötürüp xitayni öltürgen we Chingdawda jihat tughi kötürüp awamni chanighan térrorchilar Uyghur emes! Bundaq deyishimizde millitimizning janijan menpetige chétilidighan nurghun akadimik sewepler bar! Milliy inqilap nezeriyisi, medeniyet sewiyesi we milliy iradisi qatarliq tereplerdin salahiyet we qabiliyiti bolmighanlar yitekligen ish düshmenge yeni bashqilargha qarshi turdum dep özini reswalashturup qoyushtin bashqa ishlargha yarimaydu. Amérikida turup shodüyjangdek warqirimanglar qérindashlar!

Hazir milliy dawani tertipke salidighan waqit bolup qaldi. Özimizni özimiz sorap, milliy dawa heqqidiki sewiyemizni östüreyli! Beziler bilip turup, pursetni süyistimal qilip, özini chaghlimay arqa-arqidin xataliq ötküzgili turdi. Hey azghun qérindashlirim siler pütün dunya miqyasida qilighan, qiliwatqan we qilidighan namayishni milliy dawani aghduriwetish üchün qiliwatamsiler yaki milliy dawagha hesse qoshush üchünmu? Nime üchün özenglarning qiliwaqtan ishigha bash chökürüp köngül qoyup, qabiliyitinglargha yarisha béshinglarni chökürüp ish qiliwermey, salayitinglar, sewiyenglar we qabiliyitinglar yetmeydighan ishlarghimu chat keriwalisiler! Nime üchün teshkilat we dawa qoshunidiki muhim shexisler bilen hepilishisiler? Nime üchün bir qisim teshkilat we shexislerdin azghine xatalarni tépiwelip, dawrang qilip, teshklat we aktip siyasiy paaliyetchilirimizning yüzini töküsiler?! Emdi boldi qilinglar, siler weten-milletning kütken yéridin chiqinglar, analirimiz bergen aq sütni halallanglar! Niyitinglar heqiqi dorust bolsa qilghan gunahliringlar üchün töwbe qilip, özenglarni bésiwelinglar, kichik bir ishni qilip bir séseq tuxum tughqan mekiyandek qaqaqlimanglar! Silerning milletke xitap qilishinglargha xataliringlarni tüzütüp, xelqimizge egiship mangalisanglar yene 10-20 yil bar téxi.Hazir silerning u ish bu ishqa arliship, qoshuq selip, herining uwusini buzup etrapni maliman qilish emes, béshinglarni chökürüp ügünidighan, tejiribe toplaydighan we ish qilidighan, köplep izdinish élip baridighan, ilgirkilerdin deris alidighan we kemterlik bilen ün-tünsiz algha ilgirleydighan waqtinglardur!

Axirida deydighinim: Xata qilmaydighan adem yoq! Hemmimizning xatasi bar! Hemmimizning xatalarni tüzütüshke purset bar waqitta tüzütüp, bir birimizni quchaqlayli qérindashlar! Angliq rewishte teshkillineyli, teshkilatlargha toplishayli, xatalirimizni tüziteyli, milliydawani islahat qilayli, bilimlik, tejiribilik we talantliq chonglarimizgha egisheyli!

Her Üch Adem Bar Yerde Bir Bashliqqa Egishinglar! Bir adem üchke, üch ADEM ottuzgha, ottuz ADEM üch yüzge, üch yüz ADEM üch minggha, üch ming ADEM üchyüzmingha, üch yüzming ADEM üch milyongha, üch milyon ADEM ottuz milyongha HEQIQI bash bolalaydighanlargha egeshsun! Milliy Herkitimizde otturgha chiqiwatqan nurghun ziddiyet we jidel-majralar xelqimizni yiteklep mangidighan shexsiyetlerning sapasining bir-biridin töwenlikidin kélip chiqiwatidu! Yoqardiki meselilerni asta-asta xelqaradiki melum bir nopuzluq sistimigha chüshürüp hel qiliwalsaq, u halda bashqa ishlarmu arida söz-chöchek we pitne-pasat tarqatmastin özlikidin tüzülep ketidu!

Bashliqni Zinhar we zinhar Quliqi Yumshaqken, Chiqishqaq Iken we Yuwash Ademken, At-Ishek Qilip Minip Oynisaqmu Kari Yoqken, Teywen Yardem Qilidiken, Teqwaken, Mujayidken, Arqisida Amerika Barken, Tuqqini Beyjingda Emeldarken, Besh Waq Namaz Oquydiken, Hajimken, Xiroyinkeshken Dep Emes Oqughanmiken, Qabiliyetlikmiken, Milletchimiken, Ang-Sewiyesi Yoqurimiken, Qehrimu, Behrimu Barmiken, Qolidin Ish Kelemdiken, Kimning Ewladiyken, Texitde olturghandek Düshmenge Qarshi keskin Jengklerde Aldinqi Sepkimu Chüshelemdiken Dep Saylanglar!Bashliq Digen Qoydek Yowash Bolmaydu, Shir we Erarislandek Sürlük we Heywetlik Bolidu! Bashliq Yighlisa Yer Yighlaydu, Bashliq Külse Asman Shatlinip Kétidu! Siler Saylighan Rehbiringlar Perishtidek Milliy Irade Aldida Itaetchan, Inqilapta Peyghremberdek Aldin Körer We Siyasette Sheytandek Eqilliq Bolsun!!!

 

Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Sürgündiki Hökümiti

Hürmet bilen: K.Atahan

03.08.2018 Germaniye

Letter of Concern Over the Disapearnce of Rahile DawutParticipate and advocate

Terry Branstad
US Ambassador to China
US Embassy in Beijing
No. 55 An Jia Lou Lu 100600

images (24)

Dear Ambassador Branstad,

On behalf of the American Anthropological Association, we are writing to express our concern over the disappearance of Rahile Dawut, a celebrated anthropologist and renowned scholar from China’s Uighur ethnic minority group.

Dr. Dawut was last seen in December, 2017. Her family and friends believe she was secretly detained as part of the Chinese government’s severe crackdown on Uighurs. Human rights groups estimate that hundreds of thousands of Uighurs, a predominantly Muslim group, have been detained for weeks, months or years in “re-education centers” in China’s far western Xinjiang region.

Our Association stands for advancing understanding of the human condition through anthropological research, and for applying this understanding to addressing some of the world’s most pressing problems. It is often said that anthropology is a field of knowledge that is dedicated to making the world safe for cultural differences.

Dr. Dawut, and anthropologists in general, have a long and rich tradition of reporting on distinctive cultural perspectives, allowing people to give voice to these perspectives in their own words.

While Uighurs’ unique culture has been under scrutiny by China recently, Dr. Dawaut, who wrote and lectured widely on Uighur folklore and traditions, is far from being a threat of any kind. In fact, until recently, her work had been supported with grants and awards from China’s Ministry of Culture.

The American Anthropological Association is the world’s largest professional and scholarly society for our field. Founded in 1902 and currently with 10,000 members worldwide, we are dedicated to rigorous scholarship, academic freedom, and the protection of human rights.

We strongly urge the US Embassy in Beijing to do what you can to locate and offer protection to Dr. Dawut. Please don’t hesitate to contact us if we can provide additional information.

Sincerely,

Edward Liebow, PhD
Executive Director
American Anthropological Association

 

http://www.americananthro.org/ParticipateAndAdvocate/AdvocacyDetail.aspx?ItemNumber=24182