Jéné bunin: “Dunyadiki Eng Bextlik Musulmanlarning Hali Néchük ?”

2018-08-01
Uyghur tili tetqiqatchisi jéné bunin.

Uyghur tili tetqiqatchisi jéné bunin.

 Social Media

Xitayning Uyghur diyaridiki jaza lagérliri xelq’ara jama’etning diqqitini qozghawatqan we uning Uyghurlargha qaratqan basturushliri qattiq eyibliniwatqan bir mezgilde, xitay hökümitimu xitaygha mayil bir qisim chet’el taratquliridin paydilinip özini aqlashqa urunmaqta. Ikki ay ilgiri Uyghur élidin ayrilishqa mejbur bolghan, amérikiliq Uyghur tili tetqiqatchisi jéné bunin özining “Dunyadiki eng bextlik musulmanlarning hali néchük ?” dep téma qoyghan maqalisi arqiliq xitayning Uyghurlar heqqidiki saxta teshwiqatigha reddiye berdi. Uyghur élining eng yéqinqi weziyitini öz közi bilen körüp kelgen bu chet’ellik tetqiqatchining maqalisi arqiliq yorutulghan Uyghurlarning heqiqiy weziyiti we hal-ehwali Uyghur mesilisini yéqindin közitip kéliwatqan tetqiqatchilarda zor inkas qozghimaqta. Amérikidiki loyola uniwérsitétining dotsénti, doktor rayin sam mezkur maqalida yorutulghan dunyaning diqqitini tartishqa tégishlik muhim mesililer heqqide toxtaldi. Tepsilatini muxbirimiz gülchéhre anglitidu.

Xelq’araliq axbarat wasitiliride Uyghur rayonidiki yighiwélish lagérliri toghriliq xewer we tenqidlerge ulinip amérikiliq tetqiqatchi jéné buninning “Dunyadiki eng bextlik musulmanlarning hali néchük ?” namliq maqalisi 27-iyul küni Uyghur diyari tetqiqatchisi doktor darrén baylér tehrirlikide gherb dunyasida tarqitilidighan “Xitay ottura asiyasidiki hayat sen’iti” namliq tor bette, feysbok we bashqa ijtima’iy uchur wasitiliride élan qilindi. Xitayning ötken yili etiyazdin bashlap Uyghurlarni keng kölemlik lagérlargha qamawatqan shundaq éghir bir weziyette, Uyghur diyaridiki özgirishlerdin bashqa Uyghurlarning ichki dunyasidiki iztiraplarni yorutup bergen bu maqale ijtima’iy taratqularda keng tarqilip, belgilik diqqet we mulahize qozghimaqta.

10 Yillardin buyan Uyghur tili tetqiqati élip bériwatqan jéné bunin ependi Uyghur élige köp qétim barghan bolup, u bu on yilning yérimini dégüdek Uyghur diyarida ötküzgen we Uyghur til-yéziqini puxta ögen’gen. U axirqi qétim bu yil may éyida Uyghur élidin ayrilishqa mejbur bolghan. Jéné bonin ependi Uyghur diyarining eng yéqinqi emeliy ehwalgha shahit bolghan bir chet’ellik tetqiqatchi hésablinidu.

U maqaliside körsitishiche, Uyghur aptonom rayonluq partkom tashqi teshwiqat idarisining mu’awin bashliqi gheyret seley ötken yili awghustta “Shinjang géziti” de élan qilghan maqaliside Uyghur rayonidiki musulmanlarni “Dunyadiki eng bextlik kishiler” dep atighan. Jéné bunin ependi xitay hökümitining Uyghurlarni qanunsiz halda jaza lagérlirigha solap xelq’ara jem’iyetning küchlük endishisini qozghighan hazirqi peyttimu, mana shu xildiki teshwiqatlardin paydilinip, özining u jaydiki basturush siyasetlirini aqlashqa urunup, saxta teshwiqatlarni dawrang qiliwatqanliqini izahlighan.

Aptor bu maqalisini Uyghur tamaqliri heqqidiki tetqiqati üchün, xitayning ichidiki 50 tek sheherde échilghan 200 ge yéqin Uyghur ashxana we réstoranlirida élip barghan ziyaretliri dawamida, xitayning Uyghurlargha qaratqan kontrolluq we basturush siyasetlirining bu Uyghurlarning igiliki, iqtisadi, kündilik turmushi, oy-pikri, rohiy haletlirigiche intayin chongqur selbiy tesir körsitiwatqanliqini misallar arqiliq yorutqan.

Bunin ependi bu maqaliside yene emeliyette Uyghurlarning özlirining échinishliq weziyitini anglitishqa amalsiz halette ikenlikini, ularning gherb axbarat wasitiliri turmaq, hetta chet’ellikler bilen sözlishishiningmu xeterlik weziyet yaritidighanliqini, emma ene shundaq éghir bésim we qiyin weziyettimu Uyghurlarning öz ümidini, qelb sözlirini ustiliq bilen we yumuristik kinayiler arqiliq ipadilep bildürüshke mahir ikenlikini eskertidu. U özining Uyghurlar bilen élip barghan qisqa söhbetliride, ularning chiray ipadiliri, kinayilik sözliri arqiliq, qandaq signal bérishke tirishiwatqanliqini oqurmenlerge kengri we intayin inchike yorutup béridu.

U xitay chégrasi ichidiki Uyghurlar bilen sirtidiki Uyghurlarning öz-ara tughqanchiliq, dostluq méhri muhebbiti we yardimini yetküzüshkimu charisiz halette ikenlikini özining bir kona tonushining bu qétim körüshkende ensizlik ichide turup éytqan “Hazir hetta men séni tonumaymen” dégen sözi bilen ipadiligen.

Jéné bonn bultur etiyazdin bashlap hazirghiche milyondin artuq Uyghurning jaza lagérlirigha solan’ghanliqi, yoqap ketkenliki, hetta tuyuqsiz ölüp kétiwatqanliqigha, özi yaxshi tonushidighan kérem isimlik Uyghur réstoran xojayinining a’ilisining échinishliq qismitini misal qilidu.

Jéné bunin bir qanche qétim Uyghur diyari we xitay ichidiki réstoranlarda nurghun Uyghurlar bilen tonushqan bolup, u bu qétim uchrashqanda, yillar awwal uchrashqan waqittikidin xélila oruqlap ketken bir ashpezdin uning oruqlap kétishning sewebini sorighanda, u ashpezning menilik qilip: “Ötken yil biz hemmimiz bekla oruqlap kettuq” déyish arqiliq pütün Uyghur millitining béshigha kelgen külpetlerdin bésharet bergenlikini yazidu.

Jéné bunin yene bezi Uyghurlarning özige Uyghur rayonidin her ayda saqchilarning xitay ölkilirige kélip Uyghurlarni tutup kétidighanliqini, yéqinda ün-didarda chet’el bilen alaqisi bolghanliqi üchünla tutqun qilin’ghanlarning 400 din ashidighanliqi, yéqinqi aylarda hetta xitay ichide échilghan réstoranlarning igiliri we ashpezlik yaki kütküchilik qiliwatqanlarning köp sandikiliriningmu da’iriler teripidin mejburiy yurtigha qayturup kétilgenliki üchün, ashxanilarning taqilip qéliwatqanliqini sözlep bergenlikini bayan qilghan. U yene yalghuz özi bilidighan 200ge yéqin ashxanining bultur 6 sining adem qis bolushi seweblik taqalghanliqni misal qilip körsitidu.

Ötken hepte erkin asiya radi’osi ziyaritini qobul qilghan jéné bunin, özining igiligen we hés qilghan bir qatar ehwallarni rawan Uyghur tilida sözlep, Uyghur élining nöwettiki éghir weziyiti “Téxi yéterlik derijide yorutulmidi” dégen idi. Uyghur mesilisini yéqindin közitip kéliwatqan tetqiqatchilardin amérikidiki loyola uniwérsitétining dotsénti, doktor rayin sam mezkur maqalining kishilerni Uyghur élining eng yéqinqi weziyiti toghruluq paklar we intayin zor qimmetlik uchurlar bilen temin étidighanliqini bildürüp mundaq dédi:

Aptorning Uyghurlarning ichki hés tuyghulirighiche yorutushqa tirishqan, bolupmu hazirghiche yorutulmay kelgen xitayning ichkiridiki Uyghurlar weziyiti heqqidiki melumatlarmu intayin muhim ehmiyetke ige dep qaraymen, bu hazirqidek xitayning bésimi astida Uyghur mesilini yorutush üchün Uyghurlarla emes belki zhurnalist we chet’ellik tetqiqatchilarningmu belgilik xeter hem riqabetke yüzliniwatqanliqining janliq misali. Emma Uyghurlar heqqide yéngi we téximu toghra melumatlarning chiqip turushi, dunyaning xitayning heqiqiy yüzini éniq körüshige paydiliq. Biz Uyghurlarning qandaq échinishliq bir weziyette ikenlikini bilimiz, emma bolupmu mushuninggha oxshash heqiqiy shahitlarning ispatliq maqalisi dunyagha Uyghurlar yüzliniwatqan weziyetni yorutushqa yene nurghun ehmiyet bérishke tégishlik terepler barliqini ipadilep turuptu. Bu haldiki maqaliler Uyghurlar heqqide bizge yéngi chüshenchilerge ige qilidu”.

Aptor jéné bunin bu bir yil ichide qeshqer kochiliridiki nurghun Uyghur réstoranliri we dukanlarning taqilip, kochilarda Uyghurlar körünmes bolup qalghanliqidek köz bilen körgili bolidighan özgirishlerni teswirlep bergen idi. Shundaqtimu hazirqi chiqiwatqan xewer we maqalilerde “Uyghur weziyiti téxi toluq yorutulmidi” dégen bonn ependi bu maqalisi arqiliq Uyghur jem’iyitining her tereplime özgirishlirini teswirlep, qeshqerde bir qanche ay turush jeryanida körgen Uyghurlarning rohiyitidiki özgirishlerni bir Uyghurning éytqan: “Bizning rohimizgha oq tegdi” dégen sözi bilen sherhiligen.

Mezkur teswirlerni oqughandin kéyinki oylighanlirini ipadiligen doktor rayin sam, “Bizning rohimizgha oq tegdi” dégen bir Uyghurning bayanining némini ipade qilidighanliqini bildürüp özining chüshenchisini otturigha qoyup mundaq dédi: “Milyonlap Uyghurning lagérlargha solinishidin ularning qandaq shara’itta ikenlikini tesewwur qilalaymiz, lékin bu yerde éghir bedel tölewatqanlar ularla emes lagérlargha solan’ghan we yoqap ketkenlerning tuyuqsiz judaliqta qalghan a’ilisi, dostlirimu oxshashla rohiy jehettin éghir bedel tölimekte. Bu Uyghur bolup qalghanliqi üchünla basturushqa uchrawatqan bu milletning heqiqiy rohiy halitining intayin simwolluq bir teswiri, démek minglighan, milyonlighan Uyghurlar tutuldi, yoqap ketti, tutulmighanliriningmu rohi yarilandi”.

Aptor jéné bunin Uyghurlarning keng kölemde tutqun qiliniwatqanliqi yaki yoqitiliwatqanliqining béshariti süpitide, özining burundin bilidighan tonush-bilishlirini sürüshtürgende Uyghurlardin eng köp alidighan jawabning hemishe “Yoq” dégen jawab ikenlikini, bu Uyghurchidiki “Yoq” sözining, bir yerge ketken yaki élip kétilgenlikini emes emes, bu yerde iz-déreksiz yoq bolghanliqini ipade qilidighanliqigha éniqlima bergen. U, jenubtiki sheherlerdiki “Adem yoq” bir mahiyetlik weziyetni teswirligen.

U yene Uyghurlarning, weziyetning yaxshi emeslikini “Bek ching” dégendek sözler bilen ipadileydighanliqi, teshwish ichidiki Uyghurlarning birining xitayning lagérlirigha solan’ghanliqini “Oqushta, öginishte” “Terbiyileshte” dégendek ibariler bilen ipade qilishning omumlashqanliqini sherhiligen.

U yene xitayning Uyghur diyarida Uyghurlarni yuqiri téxnikiliq közitish sistémisi arqiliq qandaq nazaret qiliwatqanliqi, musulmanlarning diniy étiqadini qattiq kontrol qilip, namaz oqushnimu cheklewatqanliqi, Uyghurlarning omumyüzlük halda xitayning bayriqini chiqirishqa, kompartiyige ipade bildürüp qesem bérishke mejburliniwatqanliqidek ménge yuyush siyasetlirini bayan qilghan. Aptor shuningdek yene xitay da’irilirining Uyghurlarning medeniyiti, ana tilini cheklesh we diniy kontrolluqi qatarliq siyasetliri peyda qilghan endishe hem tesirlernimu otturigha qoyghan.

Maqalida yene Uyghurlarning pasport ishlitip, chet’elge chiqishi cheklen’gendin sirt hetta ündidarda chet’eldiki bireri bilen alaqisi barlarningmu nöwette jazaliniwatqanliqi, xitay hökümitining Uyghur élining ichidiki Uyghurlarnila emes chet’ellerdiki Uyghurlarnimu ularning a’ile ezalirini görüge élish, tehdit qilish, bésim ishlitish siyasetliri arqiliq Uyghurlarning éghzini yépish we awazini öchürüshke urunup kéliwatqanliqini körsetken.

Doktor rayin sam, maqalining eng zor muweppeqiyiti heqqide toxtilip, “Bu maqalidiki pakitliq misallar bizge xitayning Uyghur rayonida élip bériwatqan, közitish sistémisi, qayta terbiyilesh lagérliri we bashqa cheklimilirining peqet Uyghurlarnila nishan qiliwatqanliqidek bu siyasitining bir irqiy we milliy kemsitish siyasiti ikenlikini qaytidin ispatlighandin bashqa, Uyghurlar yüzliniwatqan tragédiyening peqet rayon xaraktéridin halqighan yershari xaraktérlik bir krizis ikenlikini tonushimizgha yardem béridu, chünki Uyghurlar özining yurtidila emes xitayda hetta bashqa dölette tursimu beribir xitay hökümitining her türlük tehditige uchrimaqta. Emma bu mesile lagérlar qurulup ispatlinip 6 aylar ötkendin kéyin emdilikte Uyghurlarla emes, chet’ellik tetqiqatchilar, zhurnalistlar we bezi siyasiyonlarda belgilik tesir qozghimaqta. Epsus biz kéchiktuq, lagérlarda ademler ölüwatidu, insanlar bériwatqan qurbanlar, bu qorqunchluq siyasetning pütkül Uyghur jem’iyitige élip kelgen buzghunchiliq we selbiy tesirlerning ornini toldurghili bolmaydu. Bu intayin jiddiy mesile, buni dunya jama’etchiliki tonushi we muwapiq heriket qilishi kérek, hélimu kéchiktuq bizning jiq waqtimiz qalmidi” dédi.

Jéné bunin maqalisining axirida, Uyghurlarning yenila “Weziyet haman yaxshilinip kétidu” dégen ümidini yoqatmay iztirap ichide yashawatqan bolsimu, lékin waqit ötkenséri ularning weziyitining barghanche nacharlishiwatqanliqini qeyt qilghan. U, Uyghurlarning özi körgen we hés qilghandek bu tragédiyening peqet bir chüsh bolup qélishini arzu qilghanliqini ipade qilghan.

Jéné bunin ependi aldinqi hepte ziyaritimizni qobul qilghinida, gerche özining bir til tetqiqatchisi süpitide Uyghur élide ziyarette bolup yashap turghan bolsimu, beribir xitay hökümitining uni qesten yataqsiz qoyup qistishi bilen özining Uyghur élidin ayrilishqa mejbur bolghanliqini, özining dostliri, tonushliriningmu lagérlargha élip kétilgenlikidin intayin azabliniwatqanliqini, shulargha bolghan séghinish we Uyghur élige bolghan güzel héssiy baghlinishining, Uyghur élining weziyitini yorutushigha türtke bolghanliqini bildürgen idi. gülchéhre

About The Eastturkestan Government in Exile
The Official Website of Eastturkestan Government in Exile

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s

%d bloggers like this: