Stalin Mawning Uyghurélini Igilishige Qandaq Yardem Berdi?

2018-07-12
aaaaaaaaaaa

1949-Yili, 4-aydin kéyin, maw zédong rehberlikidiki xitay kompartiyesining xitaydiki qanunluq bir hökümet süpitide hakimiyet qurushi, özlirining iqtisadiy we igilikini qurushi shuningdek xelq’araliq siyasiy ornini tiklesh weziyiti shekillendi.

Xitay kompartiyesining bu ishlirida we musteqil sherqiy türkistan jumhuriyitini qurghan ili, tarbaghatay we altaydin ibaret rayonlarni hem pütün Uyghurlar diyarini öz kontrolluqi astigha élishta stalinning ruxsiti we yardimini élishqa mohtaj idi. Amérika tarixchisi doktor charlés kra’usning wilson merkizi teripidin élan qilin’ghan “Stalin 1949-yili shinjangda xitay kompartiyesining küchini qandaq ashurdi” mawzuluq maqaliside qeyt qilinishiche, xitay kompartiyesining shinjangni ishghal qilishi sowét ittipaqining yardimisiz emelge ashmaytti.

Xitay kompartiyesi özining dölet qurushi we Uyghurlar diyarini ishghal qilishidin ibaret köp türlük éhtiyajini hel qilish üchün 1949-yili, 7-ayda xitay kompartiyesi merkizi komitétining wekili lyu shawchi bashchiliqidiki wekiller ömikini mexpiy türde moskwagha ewetip, sowét ittipaqi rehbiri stalin qatarliqlar bilen ikki aygha sozulghan söhbetler élip bardi.

Ikki aygha yéqin waqit sozulghan 9 türlük söhbet témisi ichide xitay azadliq armiyesining Uyghurlar diyarini igilishi we az sanliq milletler mesilisi muhim salmaqni igiligen bolup, stalin xitay kompartiyesining xitay xelq jumhuriyitini 1949-yili, 10-ayda élan qilish we Uyghurlar diyarini tézlikte ishghal qilish teklipi berdi shuningdek stalin xitay kompartiyesining bu rayonni ishghal qilishigha ayropilan we bashqa yardemlerni béridighanliqini bildürdi.
Wodrow wilson merkizide in’glizchigha terjime qilin’ghan we rusche esli kopiyesi saqlan’ghan bu heqtiki sowét arxipliri xitay kompartiyesi qoshunlirining 1949-yili 10-11-ay ichide Uyghurlar diyarini igilesh jeryanidiki sowét ittipaqining körsetken yardemlirini chüshendürüp béridu.

Eyni zamanda, mawzédungning moskwani ziyaret qilghanda stalin bilen chüshken süretliridin biri.

Eyni zamanda, mawzédungning moskwani ziyaret qilghanda stalin bilen chüshken süretliridin biri.

RFA Archive

Enqerediki hajiteppe uniwérsitétining tarix oqutquchisi, Uyghurlarning yéqinqi zaman dewri siyasiy tarixi, jümlidin sowét-xitay munasiwetliri tarixi heqqide izden’gen doktor erkin ekremning qarishiche, lyu shawchining bu ziyariti xitay kompartiye hakimiyitining resmiy xelq’ara sehnige chiqishini belgilesh xaraktérige ige bolup, xitay kompartiyesining eyni waqitta dunyada peqet sowét ittipaqighila tayinish yoli bar idi, chünki u amérika we bashqa dunya chong döletliri teripidin étirap qilinmaytti. Xitay kompartiyesi mezkur seperdin Uyghurlar diyarini igileshte stalinning yol qoyush imkaniyitige ige boldi.

Wodrow wilson merkizi terjime qilip élan qilghan arxip matériyalliridin melum bolushiche, xitay kompartiyesi Uyghur diyarini ishghal qilishqa alahide qiziqqan we ehmiyet bergen bolsimu, emma ular bu jayni ishghal qilishning asan emeslikini chüshen’gen, shunga bu urushning uzun’gha sozulup kétishni hés qilghan. Doktor charlés kra’usning qeyt qilishiche, xitay kompartiyesi üchün shinjang bek yiraq, ishenchlik qatnash wasitisi yoq, shundaqla qisimning keypiyati sus, gensu qatarliq ölkiler téxi toluq azad bolmighan idi. Qazaqistandiki Uyghur tarix tetqiqatchisi, “Uyghurlarning qedimdin hazirghiche étnik-siyasiy tarixi” namliq eserning aptori qehriman ghojamberdining éytishiche, maw Uyghur diyarini 1950-yillarda igileshni oylashqan. Xitay armiyesining Uyghur diyarini ishghal qilishqa aldirimasliqi we buning üchün zor qoshun ewetishni oylishishidiki seweb, u waqitta sherqiy türkistan jumhuriyitining milliy armiyesining barliqi, yene bir tereptin gomindang qoshunliriningmu téxi kompartiyege teslim bolmighanliqi idi.

Charlés kra’us maqaliside sowét arxiplirigha tayinip, sowét ittipaqining xitay kompartiyesining shinjangni ishghal qilishigha yardem bergenlikini körsitip, sowét ittipaqi terep xitay azadliq armiyesining Uyghur diyarini igilishide uni “Birinchidin, téz sür’ette bésip kiridighan qatnash qorali bilen teminligen, ikkinchidin azadliq armiyening hujum qilip kirishi üchün hel qilghuch rol oynaydighan bashqa yardemlerni, yeni ayropilan, yéqilghu yardemliri bergen. Üchinchidin, ashliq yardimi bergen bolup, bu xitay armiyesining eng béshini qaturghan mesililerning biri bolghan” deydu. U yene “Xitay armiyesi ishghalgha qatnashqan 90 ming kishini béqish üchün zor miqdarda ashliq we bashqa ozuq -tülüklerge éhtiyajliq idi” dep körsitidu we “Sowét ittipaqining 10 ming tonna ashliq bergenliki qeyt qilidu”.

Wodrow wilson merkizide élan qilin’ghan maw zédongning 1949-yili, 26-séntebir küni stalin’gha yollighan télégrammisida yardem éhtiyajliri we özlirining qiyinchiliqliri toluq bayan qilin’ghan bolup, maw zédong shinjanggha 500 ming kishilik qoshun kirgüzmekchi bolghanliqi éytip: “Bu jayning yolliri nachar, shara’iti qiyin, adem az, hem bu yerde yémeklik yoq,  shunga biz sizning ozuq-tülük, kiyim -kéchek, muhim rehbiriy shexsler we bezi qisimlarni yötkesh üchün 30-50 dane toshughuchi ayropilan yardemliri bérishingizni ümid qilimiz we buninggha éhtiyajliq” dep yazghan.

22552762_10214600203224435_6347107039811566389_n

Maw zédong stalindin ürümchi-lenju-shi’en hawa yoli échishqa yardem bérishni telep qilghan.

Maw yene eger shu yili noyabir éyida qoshunlarni ewetmigende, qish chüshüp ketkenséri qoshunni ewetish qiyinliship, qoshun ewetishning 1950-yilining mart we aprél aylirigha sozulup kétidighanliqini eskertip, ” Bu, shinjang mesilisini hel qilish üchün paydisiz bolidu” dep agahlandurghan.

Qehriman ghojamberdining éytishiche, mawning shinjanggha 500 ming kishilik qoshun ewetmekchi bolghanliqi we stalinni yardem bérishke aldiritishi bir taktikidin ibaret bolup, u stalinning xitay kompartiyesining tézlikte Uyghur diyarigha qoshun ewetip igilesh telipidin paydilan’ghan idi.

Stalin mawgha ayropilan bergendin kéyin, maw yéqilghu telep qilghan.Maw zédong 1949-yili, 5-öktebir küni stalin’gha télégramma yollap, sowét ittipaqining yéqilghu jehetlerdin yardem bérishini telep qilip, “Biz shinjang ölkisini tézlikte igilesh üchün hawa qatnishi arqiliq sujudin ürümchige bir déwiziye qoshun tashlimaqchi boluwatimiz. Emma bu ishta biz yéqilghu-bénzin jehettin qiyinchiliqqa yoluquwatimiz” dégen.

Maw zédong yéqilghu qiyinchiliqini hel qilish üchün stalindin ürümchige tézlikte ming tonna bénzin yetküzüp bérishni, buning 200 tonnisini qumulgha yetküzüp bérishni, ürümchige péng déxu’eyning orunlashturushida eskerlerni toshush üchün besh zapas ayropilan chiqirishni ötün’gen.

10-Ayning 14-küni stalin mawgha yollighan télégrammisida özining mawning aldi bilen bir déwiziyeni shinjanggha kirgüzüshining toghra ikenliki we ming tonna bénzin hem besh ayropilan we ürümchi, qumulda turidighan ayropilan xadimlirini bérishke qoshulghanliqini bildürgen.

Ene shuningdin xitay azadliq armiyesi Uyghur diyarigha keng kölemde atlan’ghan bolup, aldi bilen bir tanka bronéwik polki aldin yürer qoshun süpitide yürüsh qilip, 10-ayning otturilirida ürümchige yétip kelgen we bashqa qoshunlarmu arqimu-arqidin jay-jaylargha kélip orunlashqan. 1949-Yili, 10-ayning 24-küni xitay armiyesining ürümchi we bashqa jaylargha orunlishish ehwali heqqide stalin’gha doklat qilin’ghan bolup, bu doklat sowét ittipaqi xadimi kawaliyof arqiliq stalin’gha ewetip bérilgen.

Sowét ittipaqi ilgiri-kéyin öz herbiy transport ayropilanlirini ishqa sélip, xitay kommunist armiyesining bir tümendin artuq esker we ofitsérini we zor türkümdiki éghir qoralliri, oq-dorilirini ürümchige toshup bergen.

Doktor erkin ekremning éytishiche, eslide maw zédong Uyghurlar diyarigha 1950-1951-yilliri arisida yürüsh qilishni, xitay xelq jumhuriyitinimu 1950-yili qurushni oylashqan bolup, chünki bu chaghda u pütün xitayni toluq igilep bolmighan idi. Emma stalin uni aldiratqan. Buningdiki seweb amérika bashliq gherb küchlirining bu ölkide xitay kompartiyesige qarshi siyasiy küch hasil qilishidin endishe qilghan idi. ümidwar

About The Eastturkestan Government in Exile
The Official Website of Eastturkestan Government in Exile

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s

%d bloggers like this: