B D T Yighinida Uyghur Rayonidiki Irqiy Kemsitish Mesilisi Muzakire Qilindi

2018-08-07
B d t belgisi chüshürülgen sehne arqa körünüshi. B d t bash shtabi. 2013-Yili 3-séntebir.

B d t belgisi chüshürülgen sehne arqa körünüshi. B d t bash shtabi. 2013-Yili 3-séntebir.

 AP Photo/Bebeto Matthews

B d t ning kishilik hoquq kéngishining 7‏-awghust ötküzülgen irqiy kemsitishni tügitish heqqidiki yighinida Uyghur rayonidiki lagérlar mesilisi otturigha qoyulup, xitay hökümitidin yighiwélish lagérlirini qurup, milyonlighan Uyghurni qamashta qandaq qanuni asasqa tayan’ghanliqini sorash telep qilin’ghan.

B d t kishilik hoquq kéngishining irqiy kemsitishke xatime bérish toghrisidiki mezkur yighini 3 heptidek dawamlishidu. Yighinning aldida dunyadiki 20 dek xelq’ara ammiwi teshkilat b d t gha doklat sunup, xitay hökümitining Uyghur, tibet, mongghul we bashqa étnik hem diniy guruhlargha ma’arip, medeniyet, til, diniy étiqad, ishqa orunlishish, adil sotlinish, iqtisadi tereqqiyat qatarliq jehetlerde irqiy kemsitish siyasiti yürgüzüwatqanliqini otturigha qoyghan.

Dunya Uyghur qurultiyi kishilik hoquq kéngishige doklat sun’ghan ammiwi teshkilatlarning biri. B d t ning irqiy kemsitishni tügitish komitéti seyshenbe küni jenwediki binasida yuqiriqi ammiwi teshkilatlarning wekillirini yighin’gha chaqirip, ularning teklip pikirlirini anglighan. Yighin’gha Uyghurlargha wakaliten dunya Uyghur qurultiyi re’isi dolqun eysa qatnashqan bolup, u yighinda xitayning Uyghur rayonidiki lagérlar mesilisige shundaqla normal diniy étiqad bilen diniy ashqunluqning chek-chégrasigha chüshenche bérishi kéreklikini tekitligen. U seyshenbe küni ziyaritimizni qobul qilip, yighinda otturigha qoyghan mesililer heqqide melumat berdi.

Dolqun eysa: “Bir qanche nuqtilarni otturigha qoydum. Birinchi, jaza lagérlar mesilisini. Bezi xelq’ara teshkilatlar élan qilghan sanliq melumatlarda jaza lagéridiki insanlarning 3 milyon’gha yéqinlashqanliqi heqqide uchurlarning chiqiwatqanliqini, bu lagérlarda ölüm ehwallirining kélip chiqiwatqanliqini, shunga mezkur komitétning xitaydin bu lagérlarni échishta qandaq qanuni asasqa tayan’ghanliqini sorishini, lagérlardiki insanlarning éniq sanini bérishi kéreklikini, diniy étiqad jehette xitay hökümitining némini normal diniy étiqad, diniy ashqunluq, dep ayriydighanliqigha jawab bérishi kéreklikini otturigha qoydum”.

Dolqun eysaning ilgiri sürüshiche, u yighinda yene Uyghurlarning sayahet, heriket we alaqe erkinliki cheklinip, chet’eldiki Uyghurlarning a’ilisi bilen bolghan pütün alaqisining üzüp tashlan’ghan, Uyghurlarning iqtisadi, medeniyet, ma’arip jehetlerde zor kemsitishke uchrawatqanliqini tekitligen.

Dunya Uyghur qurultiyi bu yil 17‏-iyul küni b d t ning irqiy kemsitishni tügitish komitétigha yollighan doklatida xitayning Uyghurlargha irqiy kemsitish siyasiti yürgüzüwatqanliqini ilgiri sürüp, xitay wekiller ömikining bu nöwetlik b d t yighinida bezi halqiliq so’allargha jawab bérishi kérekliki telep qilin’ghan. Doklatta, Uyghurlar xitay jinayi ishlar edliye sistémisining kemsitishige uchrap, Uyghur tutqunlirining qanuni hoquqi depsende qiliniwatqanliqi, térrorluqqa qarshi turush qanunining Uyghurlargha qaritilghanliqi, diniy étiqadning jinayetke aylandurulup, pikir we ipade erkinlikining boghulghanliqi, Uyghur namayishchilirining öltürülgenliki, pasportlirining tartiwélinip, sayahet qilish, yötkilish erkinlikining cheklen’genliki tekitlen’gen idi. Lékin, d u q ning yollighan doklati b d t irqiy kemsitishni tügitish komitétining tor bétide élan qilinip uzun ötmey élip tashlan’ghan. Buning néme üchün élip tashlan’ghanliqigha héchqandaq chüshenche bérilmigen. Biz seyshenbe küni b d t irqiy kemsitishni tügitish komitétigha téléfon qilip, d u q ning yollighan doklatining néme üchün élip tashlan’ghanliqini soriduq. Komitétning bir xadimi deslep so’alimizgha jawab bérishni xalaydighanliqini bildürgen bolsimu, lékin so’alimizni anglap özining buninggha jawab bérelmeydighanliqini bildürdi.

U mundaq deydu: “Men bilmeymen. Méning bu ishtin xewirim yoq iken. Belki bu ishni mayadin sorap baqsingiz bolghudek. Chünki, sizning so’alingiz bek konkrét mesiliken. Men téxi sizning so’alingizni ammiwi teshkilatlarning komitétqa yollighan doklati qandaq bolghanda ölchemge toshidu?, dégen mesile toghrisida bolsa kérek, dep oylap qaptimen. Men bu komitéttin yötkilip chiqqili 3-4 heptidek boldi. Men 3‏-komitétqa téléfon qilip sorishingizni tewsiye qilimen”.

Biz kishilik hoquq kéngishining 3‏-komitétigha téléfon qilghan bolsaqmu, lékin téléfonimizni héchkim almidi. Dolqun eysa seyshenbe künki yighinda irqiy kemsitishni tügitish komitétidiki xadimlar bilen ayrim körüshüp, mezkur mesilige jawab bérishni telep qilghan. Uning bildürüshiche, mezkur komitétning bir xadimi doklatning élip tashlinishigha uningdiki bezi atalghularning seweb bolghanliqini ilgiri sürgen. Lékin dolqun eysa muxbirimizgha doklattiki atalghularda mesile barliqini ret qildi.

Dolqun eysa: “Men dédim, bu némidin boldi, dések, buninggha komitétning re’isi qarar berdi. Shuning qarari bilen bolamdu, désem, shuningki bilen bolidu, dédi. Emma muzakire qiliniwatidu, lékin qararni shu bérip, shu chiqiriwetti. Ishletken tillarda mesile bar, deydu. Biz shunchilik diqqet qilduq, burunqi doklatlirimizda sherqiy türkistan, dégen sözlerni ishletken, biz bu qétim imkan bar b d t ning qa’idisige chüshmeydighan sözlerni ishletmiduq, biz pütün ölchem bilen yazghan, her sözni ishletkende tilgha diqqet qilduq, dések, lékin héliqi menbe körsetken yer bar emesmu, shu yerde sherqiy türkistan, dégen söz bar. Shuningda deydu, biz déduq, heqning yazghan maqalisini biz özgertelmeymiz, dédim. U bir mesile emes, peqet bahane qiliwatidu. Bulargha shu xitay bésim qilghan gep”.

Seyshenbe künidiki yighinda Uyghur mesilisi nahayiti muhim salmaqni igiligen. Dolqun eysaning bildürüshiche, irqiy kemsitishni tügitish komitétidiki xadimlar Uyghurlarning ishqa orunlishishta qandaq kemsitishke uchrawatqanliqi, iqtisadi tereqqiyati, Uyghur tijaretchilirining tutqun qilinishi, chet’eldiki Uyghur oqughuchilirining qayturulush ehwali, qazaqistan hökümitining Uyghurlargha tutqan mu’amilisi, Uyghur balilirigha diniy isimlarni qoyushning cheklinishi, adem etkeschilikining ziyankeshlikige uchrash ehwaligha da’ir nurghun so’allarni sorighan.

B d t xitayning irqiy kemsitishni tügitish jehettiki ehwalini axirqi qétim 2009‏-yili 75-nöwetlik yighinida körüp chiqip, xitaygha bezi teklip-tewsiyelerni bergen idi. B d t irqiy kemsitishni tügitish komitéti bu qétim özining 10‏-we 13‏-awghust künliridiki yighinida xitayning irqiy kemsitishni tügitish xelq’ara ehdinamisini ijra qilish ehwalini yene körüp chiqip, uning irqiy kemsitishni tügitish ehdinamisini ijra qilish ehwalini bahalaydu. Xitay terep ötken qétimqi yighinda Uyghurlargha irqiy kemsitish élip bériwatqanliqini ret qilghan idi. erkin

About The Eastturkestan Government in Exile
The Official Website of Eastturkestan Government in Exile

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s

%d bloggers like this: