Marko rubiyo: “Uyghurlar tartiwatqan zulum dunyaning diqqitini qozghishi lazim!”

2018-08-10
Amérika kéngesh palatasining ezasi marko rubiyoning "Wal sitrét zhurnili" da  élan qilghan maqalisi.  2018-Yili  10-awghust. Amérika.

Amérika kéngesh palatasining ezasi marko rubiyoning “Wal sitrét zhurnili” da élan qilghan maqalisi. 2018-Yili 10-awghust. Amérika.

 wsj.com

Uyghurlar diyaridiki siyasiy basturushning barghanséri qebih tüs élishi dunyadiki herqaysi axbarat wasitilirining tégishlik diqqitini qozghap kéliwatqan bolup, nöwette bu halning bir qisim hökümetlerningmu diqqet merkizide boluwatqanliqi melum. 10-Awghust küni amérika kéngesh palatasining ezaliridin marko rubiyo amérikidiki eng chong gézitlerdin bolghan “Wal sitrét zhurnili” da élan qilghan maqalini ene shu ehwalning inkasi, déyishke bolidu. Kéngesh palata ezasi marko rubiyo maqaliside Uyghurlar diyaridiki “Terbiyilesh merkizi” namida mewjut boluwatqan lagérlarning “Medeniyet zor inqilabi” dewrini eslitidighan shey’i bolsimu, uning shi jinping hökümranliqidiki xitayda zulum wasitisi süpitide kéngiyiwatqanliqini, Uyghurlarning buningdiki bash hujum nishani ikenlikini alahide tekitleydu.

U yene bezi mutexessislerning nöwette Uyghurlar diyaridiki weziyetni “Shimaliy koréyediki saqchi döliti yaki jenubiy afriqidiki irqiy ayrimichiliq asas qilin’ghan ‘apartéyd’ tüzümige oxshaydu” dégen teswirige toluq qoshulidighanliqini bildüridu. U mushu téma boyiche 26-iyul küni amérika dölet mejliside ötküzülgen guwahliq bérish yighinidimu mushu heqte söz qilip mundaq dégen idi.

“Birnechche aydin buyanqi ishenchlik mölcherge asaslan’ghanda mushu rayondin (Uyghurlar diyaridin) 800 mingdin bir milyon’ghiche bolghan kishi ‘siyasiy qayta terbiyilesh merkizi’ ge yaki shu namliq lagérlargha qamalghan. Bu jaylargha tikenlik sim tosuq, oqtin mudapi’elinish sistémisi, bashqurulidighan derwazilar we toluq qoralliq qarawullar orunlashturulghan. Bu merkezler we lagérlargha yene köpligen bixeterlik xadimliri seplen’gen. Bu jaylargha qamalghanlarni qiynash, ularning dawalinish telipini ret qilish, yalghuz kishilik kamérlargha qamash, uxlatmasliq, soghuqta kiyimsiz qaldurush yaki shuninggha oxshap kétidighan xorlash qilmishliri tüpeylidin bezi tutqunlarning ölüp kétiwatqanliqi melum.”

Maqalida bayan qilinishiche, xitay hökümitining bu xil zor kölemlik tutqun qilish herikitini herqanche qilipmu qobul qilghili bolmaydighan bolup, bu ularning yer shari miqyasida özini “Méhri-shepqetning kani” qilip körsitish urunushliri bilen zadila sighishalmaydiken. Bolupmu xitay emeldarlirining Uyghurlar diyaridiki “Terbiyilesh” heqqide qilghan bezi qebih sözliri hazir weziyetning qaysi derijige bérip yetkenlikini körsitip béridiken. U bu heqte mundaq deydu: “Melum bir melumatta körsitilishiche, bu xildiki lagérlargha qamiwélish hadisisining bir nishani bu kishilerning siyasiy jehettiki oy-pikrini yéngiwashtin hasil qilish, ularning islam étiqadini yoqitish we ularning kimlikini qayta berpa qilish bolmaqta. Nöwette bolsa bu xil lagérlar héchqandaq qanuniy tertip yaki höjjetler bolmighan ehwalda shiddet bilen kéngeymekte. Bu jaylargha qamalghanlardin özliri söygen kishilerni we shey’ilerni inkar qilghanlar mukapatlanmaqta. Bundaq qilishni ret qilghanlar bolsa jazalanmaqta, yalghuz kishilik kamérlargha qamilip dumbalanmaqta, ach qoyulmaqta. Yerliktiki hökümet teshkilatliri bolsa Uyghurlarni we bashqa musulmanlarni mushundaq xalighanche tutup, lagérlargha qamashni ademning téni shürkün’güdek qilip ‘ösmini késip tashlash’, ‘zira’etke ximiyiwi oghut chéchip zeherlik ot-chöplerni yoqitish’ dégendek ibariler bilen teswirlimekte.”

Marko rubiyoning bildürüshiche, xitay hökümiti izchil bu hadisining mewjutluqini inkar qilip kelmekte iken. Emma, sün’iy hemrahtin tartilghan süretler bu lagérlarning mewjut bolupla qalmastin, belki barghanséri zoriyiwatqanliqini körsitidiken. Bu xil lagérlar bir pütün Uyghur millitini nazaret qilishni nishan qiliwatqanliqi üchün nöwette buning biwasite tesiri bu lagérlardin halqip, lagér sirtidiki Uyghurlarnimu nishan qilmaqta iken. U bu heqtiki ehwallar heqqide toxtalghanda mundaq deydu: “Bu jaylardiki tutqunlarni ‘terbiyilesh arqiliq özgertish’ (ular mushundaq atiwalghan) ning nishani mushuning bilenla tügigini yoq. Bu tutup turush orunliri yene bu kishilerning kündilik turmushighimu dexli-teruz qiliwatidu. Hazir ular mejburiy bolghan ‘öyde bille yashash’ni yolgha qoyup, kompartiye emeldarlirini we hökümet xizmetchilirini Uyghurlarning öylirige bérip bille yashashqa ewetiwatidu. Sanliq melumatlarni toplash xizmiti bolsa ghayet zor nazaret méxanizmining yardimide beden tekshürüsh, gén ewrishkisini yighish, awaz ewrishkisini yighish sheklide topliniwatidu. Chiray tonush téxnikisi seplen’gen nazaret kaméraliri bolsa Uyghurlar yashaydighan jaylardiki yollargha we poyiz istansilirigha köplep ornitiliwatidu. Xitaydiki ikki chong shirket bolghan Hikvision we Dahua téxnologiye sodisidin ghayet zor miqdarda payda éliwatidu. Bu shirketler xitay hökümitige yardemliship bixeterlik eslihelirini, jümlidin nazaret kaméralirini ornitish jeryanida ghayet zor kölemlik nazaret sistémisi qurulushi üchün xitay hökümiti bilen bir milyard ikki yüz milyon amérika dolliriliq xizmet toxtami tüzgen. Bulargha qoshulup hazir ‘xelqqe qulayliq saqchi ponkiti’mu bu xil bixeterlik tedbirlirini téximu kücheytish rolini oynawatidu. Bu qoyuq tor sheklini alghan qurulushta kocha bulungliri, yézilar we mehellilerning hemmisidila mushundaq saqchi ponkitliri berpa qilinip, shu jaylardiki kishilerni yéqindin közitish we idare qilish rolini oynawatidu.”

Marko rubiyoning bildürüshiche, xitay hökümitining hazirqi muqimliq siyasitining asasiy qurbanliri Uyghurlar bolmaqta iken. Gerche Uyghurlarning nopusi xitay nopusidin ghayet zor derijide az bolsimu, nöwette xitaydiki edliye sistémisidin melum bolghan melumatlar Uyghurlarning qandaq rewishte hujum nishani boluwatqanliqini körsitidiken.

U mundaq dégen: “Téxi yéqindila hökümet xizmetchilirining kishilerni ashkara aniy tépiwatqanliqi heqqide melumatlar otturigha chiqiwatidu: Uyghur ayalliri kochilarda méngip yürgende ularning yopkilirini, hetta uzun köngleklirini ular körgenla yerde késip tashlawatidu. Ular bu qilmishni herqaysi millet kishilirining uzun könglek kiyishini cheklesh belgilimisining bir qismi süpitide ijra qiliwatidu. Bir qisim hökümetsiz teshkilatlarning téxi tünügünla melum bolghan doklatlirida éytilishiche, 2017-yilining özide xitay boyiche qolgha élin’ghan kishilerning 21 pirsenti shinjangda iken. Emma bu jayning nopusi pütün xitay nopusining bir yérim pirsentini teshkil qilidu. Démek xitayda qolgha élin’ghanlarning 21 pirsenti ashu omumi nopusning bir yérim pirsentini igileydighan xelqqe merkezleshken. Shinjangda qolgha élin’ghanlarning sani aldinqi yildikidin 731 pirsent ashqan. Halbuki bu san qanunsiz rewishte mewjut boluwatqan ‘siyasiy qayta terbiyilesh merkizi’ dégen jaylargha yighiwélin’ghan kishilerni öz ichige almaydu.”

Maqalida körsitilishiche, nöwette Uyghurlar diyaridiki siyasiy weziyetning tereqqiyati biwasite yaki wasitilik halda amérikining dunya miqyasidiki menpe’etigimu tesir körsetmekte iken. Uning pikriche, buning bir roshen ipadisi xitay hökümitining amérikidiki Uyghur pa’aliyetchilerning, jümlidin erkin asiya radi’osi Uyghur bölümi muxbirlirining uruq-tughqanlirini qolgha élish arqiliq dunyani bu ishlardin xewersiz qaldurush urunushliri iken. U bu heqte söz qilip mundaq deydu:

“Erkin asiya radi’osi bu krizislarni dunyagha bildürüshte bashlamchiliq rolini oynidi. Emma bu bashlamchiliq köpligen bedeller hésabigha ishqa ashti. Shinjangdiki weziyetning tereqqiyati hemmidinmu bekrek amérikining menpe’etige biwasite tesir körsetti. Amérikidiki erkin asiya radi’osining Uyghur muxbirlirining nechche onlighan uruq-tughqanliri, shuningdek tonulghan siyasiy pa’aliyetchi rabiye qadirning nechche onlighan uruq-tughqini qolgha élindi. Roshenki xitay da’iriliri mushu arqiliq axbaratchiliq we heq-hoquq dawasini ongayla jimiqturiwetmekchi boldi.”

Marko rubiyoni hemmidinmu bek teshwishke séliwatqini pütün dunya yughuri pen-téxnika wasitisi arqiliq insaniyetke bextiyar we güzel jem’iyet berpa qilishqa küch chiqiriwatqanda xitay hökümitining bu wasitilerni zulum üchün aktipliq ishlitishi iken.

“Buni bir türlük ammiwi kontrolluq we zulum, dep teswirleshkimu bolidu. Bularning hemmisi 20-esirde qollinilghan téxnikilar idi. Emma bular hazirmu qolliniliwatidu. 21-Esirde bolsa pen-téxnika téximu tereqqiy qilip, bu xil nazaretke yéngidin hemdemde boluwatidu. Mesilen alsaq xitay hökümiti nazaret sistémisini berpa qilip chiqqanda alahide qilip shinjang rayonida chiray tonush iqtidarigha ige nazaret kaméralirini kocha-koylargha, mehellilerge, béketlerge we poyiz istansilirigha ornitish bilen birge kishilerning yanfoni, kompyutéri we bashqa xususiy mülkidin shu kishige munasiwetlik köpligen xususiy uchurlarni, jümlidin ularning mashina taxta nomuri, kimlik nomuri, a’ile ezalirining uchuri, tepsiliy banka hésabati, chet’ellerge seper qilish ehwali dégenler yighiwélindi. Emma mushu wastilarning mutleq köp qismi Uyghurlarni nazaret qilish, ularning uchurlirini toplash hemde Uyghurlargha zulum sélish üchün ishlitildi: mushu uchurlarning hemmisini toplash arqiliq ular ‘bir gewdileshken birleshme urush supisi’ni mangdurdi. Bu supining heriket méxanizmi boyiche toplan’ghan matériyallar asasida kimni tekshürüsh, kimni tutush, kimni lagérgha solash dégenlerni mashina arqiliq békitip chiqti. Mushu xildiki puqralarning xususiy uchurlirini toplap chiqip shu asasta kishilerni tutqun qilish uchigha chiqqan bishemlik. Halbuki 21-esirge mujessemlen’gen bir muhim mezmun bu esirning teqlidiy eqil esiri bolush idi. Insanlar mushu sheklide uchurlarni toplash arqiliq insanlarning hayatini téximu takamulluqqa yükseldürüshi lazim idi.”

Marko rubiyo maqaliside “Yershari magnétskiy qanuni” ni nöwette Uyghurlar diyarida partiye sékrétari bolup ishlewatqan chén chu’en’goghila emes, belki uni Uyghurlar diyaridiki barliq hökümet emeldarliri we soda sahesidiki kattiwashlargha tetbiqlashni teshebbus qilidu. Shundaqla erkin asiya radi’osi muxbirlirining qolgha élin’ghan uruq-tughqanliri qoyup bérilgen’ge qeder amérika tupriqida pa’aliyet qiliwatqan xitay döletlik axbarat sahesining kattiwashlirigha amérikigha bérish wizisi bermeslikni teklip qilidu.

Marko rubiyoning pikriche, Uyghurlar diyaridiki milyonlighan kishining lagérlargha qamilishi we pütkül rayonning saqchi dölitige aylinishi shi jinpingning “Bir belwagh bir yol” qurulushigha lazimliq “Muqimliq” üchün bekmu muhim iken. Gerche bu krizisni amérikining tashqi ishlar ministiri mayk pompéyo we amérikining orunbasar prézidénti mayk péns köp qétim tilgha alghan bolsimu nöwette hemmidinmu bek zörür boluwatqini emili heriket iken. Buningda amérikining xitaygha bésim ishlitishi téximu zörür iken. Chünki “Islam hemkarliqi teshkilati” yaki bashqa köpligen musulman döletliri xitayni renjitip qoymasliq üchün bu mesilide süküt qilishni talliwalghan iken. Eger amérika bu mesilide qattiqraq turalisa bu döletlermu bu sepke qoshulushtin endishe qilmaydiken.

 eziz

About The Eastturkestan Government in Exile
The Official Website of Eastturkestan Government in Exile

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s

%d bloggers like this: