Edip we Tarixchi Merhum Sabit Abdurahman Qazaqistanda Xatirilendi

2018-08-16

Uyghur élida ötken esirning 40-yilliri élip bérilghan milliy azadliq inqilabigha qatnashqan bir türküm Uyghurlar her xil sewebler bilen 50- we 60-yillarda sabiq sowétlar ittipaqining ottura asiya jumhuriyetlirige köchüp chiqishqa mejbur bolghan idi.

Ularning bu köchüshliri kéyinki yillardimu dawamlashti. Ene shularning biri inqilabchi, sha’ir we tarixchi sabit abdurahmanof bolup, u 1980-yilliri Uyghurlar zich olturaqlashqan qazaqistanning almuta wilayitige qarashliq qaraturuq yézisigha kélip orunlashqan idi. Merhum sabit abdurahmanof hayat bolghan bolsa bu yil 90 yashqa kirgen bolatti. Shu munasiwet bilen yéqinda jumhuriyetlik “Uyghur awazi” gézitide sabit abdurahmanofning hayat yoligha béghishlan’ghan “Küresh yalqunida tawlan’ghan” namliq maqale élan qilindi. Mezkur maqalining aptori, tonulghan zhurnalist we tarixchi yadikar sabitofning qarishiche, sabit abdurahmanof pütkül hayatini öz xelqining kélechiki we bext-sa’aditige béghishlighan bir insan iken.

Yadikar sabitofning tekitlishiche, sawut abduraxmanof 16 yéshidin bashlap Uyghur élining shimaliy qismida partlighan milliy-azadliq herikitige aktip qatnashqan bolup, Uyghur éli 1949-yili xitay kommunist hakimiyitining idarisi astigha ötkendin tartip ta 1981-yili qazaqistan’gha köchüp chiqqan’gha jeder her xil sewebler bilen bir nechche qétim xitay türmilirige tashlan’ghan iken. U qazaqistanda milliy dawada aktip pa’aliyet élip bérish bilen bille edebiy we zhurnalistikiliq ijadiyet bilenmu shughullan’ghan. Uning musteqilliq, erkinlik, weten we bashqimu mawzulargha béghishlan’ghan shé’irliri “Hayat naxshiliri” nami bilen ayrim toplam bolup, 1990-yilliridin kéyin yoruq körüshke bashlighan. U yene “Weten mektupliri” namliq maqaliler toplimining shundaqla her xil mawzulargha yézilghan bir nechchiligen emgeklerning aptori. Merhum sabit abduraxman hayatining axirqi yillirida “Uyghurname” namliq tarixiy esiri bilen “Ömrüm shundaq ötken” namliq eslimisi üstide ishligen.

Yadikar sabitofning éytishiche, merhumning “Uyghurname” namliq kitabi ottura asiya hem uning sirtida yashawatqan Uyghurlarda zor tesirat qaldurghan bolup, bu kitab xelq arisida téz tarqap ketken iken. Yadikar sabitof radiyomiz ziyaritini qobul qilip, bu kitab heqqide mundaq dédi: “Mu’ellip özining bu emgikide keng kitabxanlargha Uyghur xelqining esli kélip chiqishining tüp-yiltizi qeyerdin bashlan’ghanliqini, ejdadlirimiz qurghan döletler, ejdadlirimizning dunya medeniyet xezinisige qoshqan töhpiliri, xelqimizning tarixiy wetinidiki hazirqi kündiki teqdir-qismetliri heqqide chüshenche béridu. Mu’ellip shundaqla kitabxanlarni ejdadlar ötküzgen sewenliklerdin toghra yekün chiqirip, kélechek heqqide jiddiy oylinishqa dewet qilidu. Bu kitab yéqinda kitabxanlarning teleplirini qana’etlendürüsh meqsitide qayta neshr qilindi. Bu kitab yene chet ellerdiki wetendashlarning éhtiyajini közde tutup ereb yéziqi asasidiki Uyghur yéziqi bilenmu neshr qilindi.”

Yadikar sabitofning éytishiche, sabit abdurahmanof wapatidin bir nechche kün ilgiri “Xoshlishish” namliq shé’irini yézip, uni öz shagirti, merhum kompozitor sélim’axun zeynalofqa bérip muzikisini yazdurghan iken. Yadikar sabitof Uyghur xelqining shanliq we paji’elik qismetlerge tolup-tashqan tarixini hem tarixiy shexslirini tonutqan sabit abdurahmanofdek kishilerni qedirleshning, ularni da’im eslep turushning muhimliqini tekitlidi.

Igilishimizche, sabit abdurahmanof qaraturuq yézisida bir az turghandin kéyin, almuta shehirining dostluq mehellisige kélip orunlashqan. Uning shu mehellidiki yurtdishi we dostlirining biri abdukérim sabitofning éytishiche, sabit abdurahmanof her qandaq pa’aliyetlerde özining wetenperwerlik roh bilen sughurulghan shé’irlirini hemmige tesirlik qiyapette oqushi bilen, janliq we ötkür nutuqliri bilen köpchilikning alqishigha sazawer bolghan iken. Abdukérim sabitof merhumni eslep mundaq dédi: “Sabit abdurahmanof weten, millet üchün küresh qilip, türmilerde yatqan. Bu yaqqa chiqipmu shu yolda köp ishlidi. Héch nersidin qorqmidi. Birla gep, u musteqilliq üchün özini ayimay ishligen adem. Özi yawash hem köp nersini bilidighan kishi idi.”

Sabit abdurahmanof bilen uzun yillar dawamida bille bolghan uning sepdishi hüsenjan hesenofning éytishiche, merhum bashqa ziyaliylardin özining milletperwerliki, wetenperwerliki, ötkür sözlüki hem natiqliqi bilen perqlinip turidighan kishi bolghan iken. Hüsenjan hesenof mundaq dédi: “U yétük sha’ir, tarixchi, publist, inqilabiy rehber idi. U xitaylarning bésip kirishini aldin-ala sézip, mexpiy teshkilat qurup, uni özi bashqurghan. Emma bezi satqunlarning pash qilishi bilen teshkilat ezaliri qolgha élin’ghan. Sabit abdurahmanofqa xitaylarning her xil qalpaqliri kiydürülüp, türmilerge tashlan’ghan. U qazaqistan’gha kélip, 1990-yilliri yene musteqilliq kürishini dawamlashturidu. U bashqilar bilen birlikte “Uyghuristan azadliq teshkilati” ni quridu.”

Hüsenjan hesenofning éytishiche, u 1992-yili “Uyghuristan azadliq teshkilati” ni qurush qurultiyini échishqa asasliq küch chiqarghan bolup, teshkilatning “Uyghuristan” namliq organ gézitini neshr qilishqa rehberlik qilghan we Uyghur tarixini, medeniyitini, ma’aripini teshwiq qilishta aldinqi septe bolghan. Sabit abdurahmanof türkiye, gérmaniye qatarliq döletlerde échilghan Uyghur qurultaylirida aktip pa’aliyet élip barghan.

Hüsenjan hesenof sözini dawam qilip, yene mundaq dédi: “Sabit abduraxmanof mushu yilliri musteqilliq yolida nurghun ishlarni qilip, alemdin ötti. U hashir wahididin kéyin teshkilatning re’isi bolidu. Sabit aka teshkilatni yaxshi teshkilatqa aylanduridu. Shu jeryanda u “Uyghurname” ni yazidu we uni neshriyatqa ötküzüp kéliwatqan mezgilide aptomobil hadisisige uchrap, sirliq ölüm bilen qaytish bolidu.”

Igilishimizche, sawut abduraxmanof 1928-yili qaraturuq yézisida tughulghan bolup, uning a’ilisi 30-yilliri sowét hakimiyitining kolléktiplashturush siyasitining aqiwitidin Uyghur élining ghulja shehirige köchüp kétishke mejbur bolghan. U “Sherq” mektipide, andin “Ili milletler” gimnaziyeside oqup, kéyinche bashlan’ghuch mektepte mu’ellim bolup ishligen. Sabit abdurahmanof ili inqilabi bashlinip, deslepte ghéni batur qomandanliqidiki partizanlar shtabida katip lawazimida xizmet qilghan. U kéyin “Azad sherqiy türkistan” géziti tehriratida ishlep, andin qisqa muddetlik herbiy kursta oqughan. Sabit abdurahmanof 1948-yili “Yash sherqiy türkistanchilar” teshkilatini quridu. 1952- We 1955-yilliri u ürümchidiki milletler institutining filologiye fakultétida bilim alidu we ghuljida yéngidin échilghan darilmu’ellimin mektipide oqutquchi bolup ishleydu. oyghan

About The Eastturkestan Government in Exile
The Official Website of Eastturkestan Government in Exile

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s

%d bloggers like this: