Xitay cherchendiki Uyghur saqchi kadirini “Térrorchi we 3 xil küch bilen hemkarlashti” dep tutqun qilghan

2018-08-20
Cherchende "Térrorchi we 3 xil küch bilen hemkarlashti" dep tutqun qilghan Uyghur saqchi kadiri ghalip tursun. (Munasiwetlik tor bettin süretke élin'ghan)

Cherchende “Térrorchi we 3 xil küch bilen hemkarlashti” dep tutqun qilghan Uyghur saqchi kadiri ghalip tursun. (Munasiwetlik tor bettin süretke élin’ghan)

 chinatimes.com

Korlada chiqidighan bayin’gholin géziti 18-awghust sanida, cherchen nahiyelik jama’et xewpsizlik idarisining sabiq siyasiy komissari ghalip tursunning qolgha élin’ghanliqi élan qilindi. Ghalip tursun heqqide xitay da’iriliri chiqarghan eyibnamide, uninggha siyasiy intizam jehette we bölgünchilikke qarshi jengde éghir xataliq ötküzgen, uzun mezgildin buyan térrorchilar, 3 xil küchler bilen hemkarliship ulargha chapan yapqan dégendek jinayetlerni artip, edliye tarmaqlirining bir terep qilishigha ötküzüp bergen. Ghalip tursun xitayning Uyghur rayonida her sahe boyiche ikki yüzlimichilerge zerbe bérish herikitini bashlighandin buyan, jama’et xewpsizlik saheside ikki yüzlimichilik bilen eyiblinip jazalan’ghanlar ichidiki eng yuqiri derijilik kadir hésablinidu.

Cherchen nahiyelik jama’et xewpsizlik idarisining sabiq siyasiy komissari ghalip tursunning qolgha élin’ghanliqi heqqide Uyghur aptonom rayonluq partkom, bayin’gholin oblastliq we cherchen nahiyelik intizam tekshürüsh komitétliri bolup 3 derijilik organ chiqarghan uqturushta körsitilishiche, ghalip tursun ötküzgen éghir siyasiy xataliq we intizamsizliq qilmishliri üchün, partiyedin qoghlap chiqirilip, wezipisidin qaldurulup, barliq mal-mülki musadire qilinip, edliye tarmaqlirining qanun boyiche bir terep qilinishigha ötküzüp bérilgen.

Biraq, 3 derijilik intizam tekshürüsh orginining testiqi bilen resimi qolgha élin’ghan ghalip tursunning qachan qolgha élin’ghanliqi heqqide éniq melumat bérilmigen. Eng deslep buninggha da’ir uchur toqsu nahiyesining hökümet torida 1-awghust élan qilin’ghan bolup, bu xewerde, 31-iyul küni toqsu nahiyesi jama’et xewpsizlik sépidiki 500 neper kadir-saqchining qatnishishi bilen “Ghalip tursun délosidin ibret élish mexsus yighini” échilghanliqi xewer qilin’ghan. Yighinda ghalip tursunning uzun yildin buyan alahide xizmet shara’iti we hoquqidin paydilinip ötküzgen éghir xataliqi pash qilinip, ghalip tursun’gha oxshash ikki yüzlimichilerning jama’et xewpsizlik sépige singip kirishining aldini élish, ularni tazilashta küchlük segeklik bilen jeng qilish kérekliki, bolupmu hazirqidek jiddiy siyasiy weziyette her bir saqchi-kadirning özini tekshürüp, teltöküs sadaqetmen bolushining shert ikenliki tekitlen’gen idi.

Xitay da’irilirining ikki yildin buyan her sahedin yuqiri derijilik Uyghur kadirlarni “Ikki yüzlimichi” dégendek eyibleshler toxtimay jazalap tazilawatqanliqi ashkarilinip kelmekte. Ghalip tursun jama’et xewpsizlik saheside hazirghiche “Ikki yüzlimichilik” qilmishi bilen jazalan’ghan tunji Uyghur kadir sanalmisimu, emma jazalan’ghanlar ichidiki emel derijisi eng yuqiri rehbiriy kadir ikenliki perez qilinmaqta.

2017-Yili 2-ayda aptonom rayonluq ma’arip nazaritining naziri sattar sawut, Uyghur aptonom rayonluq xelq hökümitining sabiq bash katipi alimjan memtimin, Uyghur aptonom rayonluq ijtima’iy penler akadémiyesining mu’awin bashliqi abdurazaq sayim qatarliqlarning, Uyghur aptonom rayonluq ma’arip nazaritining yerlik millet oqughuchilirigha tüzüp tarqatqan “Til-edebiyat”, “Tarix” we “Exlaq” derslikliride “Pantürkizm”, “Pan’islamizm” we “Milliy bölgünchilik” idiyeliri terghib qilin’ghan dégen eyibleshlerge baghlap qolgha élin’ghanliqi inkas qilin’ghan idi.

Jama’et xewpsizlik saheside ikki yüzlimichilik bilen eyiblinip jazalan’ghanlar ichidiki hazirghiche eng yuqiri derijilik emelge ige kadir hésablan’ghan ghalip tursun’gha siyasiy intizam jehette: “Uzun mezgildin buyan wezipisidin paydilinip térrorchilar, 3 xil küchlerning jinayet ötküzüshige hemkarlashqan, ularning qanun toridin qutulup yenimu éghir jinayetlerni sadir qilishi üchün yan tayaq bolghan. Hoquqidin paydilinip ulargha chapan yépip, milliy öchmenlikni terghib qilghan” dégendek jinayetchiler artilghandin sirt yene uning hoquqidin paydilinish parixorluq qilghanliqi heqqidimu nurghun delil-ispatlarning barliqi qeyt qilin’ghan. Biraq uqturushta uning konkrét jinayiti heqqide héchqandaq uchur yaki delil körsitilmigen. Ghalip tursunning shexsi uchurlirimu bérilmigen.

Biz ghalip tursun heqqide yenimu tepsiliy melumatlar élish üchün bayin’gholin oblasti we cherchen nahiyelik jama’et xewpsizlik tarmaqlirigha köp qétim téléfon qilghan bolsaqmu, jawab élish mumkin bolmidi.

Mezkur xewer 18-awghusttin bashlap ijtima’iy taratqulardimu tarqilishqa bashlighandin kéyin Uyghurlarda belgilik diqqet we ghulghula qozghimaqta. Radiyomizgha özining ghalip tursunni tonuydighanliqi heqqidimu inkas qilghuchilarmu boldi. Türkiyediki melum uniwérsitétning bir qiz oqughuchisi a’ilisining ghalip tursun a’ilisi bilen yéqin ötidighanliqini we uni kichikidin yaxshi tonuydighanliqini bildürdi.

Bu qizning éytishiche, ghalip tursun 6-aylarda cherchende qolgha élin’ghan bolushi mumkin iken. Bu yil 56 yashlargha kirgen ghalip tursun, cherchen’ge yerlik, u bir ömür cherchen nahiyelik jama’et xewpsizlik idariside xizmet qilghan we siyasiy komissar bolush jeryanida héchqandaq parixorluq yaki siyasiy xataliq ötküzgenliki heqqide inkas bolup baqmighan, u özi xushxuy kishi bolup aldigha kelgen hajetmenlerge da’im siliq yaxshi mu’amile qilghachqa we wezipe ijra qilishta adil bolghachqa, jama’et aldidiki tesiri bashqa saqchilargha qarighanda alahide yaxshi bolup kelgen iken.

Bu qiz xitay da’irilirining, Uyghurlargha hésdashliq qilghan kadirlarni qoymay jazalawatqan nöwettikidek künde, gerche ghalip tursun’gha ikki yüzlimichi dep éghir jinayetlerni artishigha heyran qalmighan bolsimu, emma ghalip tursunning parixorluq jinayiti ötküzüshige ishenmeydighanliqini bildürdi. Uning déyishiche, ghalip tursun gerche yuqiri hoquqluq kadir bolsimu özimu we uning a’ilisimu bashqa oxshash hoquqluq kadir saqchilargha qarighanda addiy-sadda yashap kelgen iken.

Ghalip tursun wezipe ötigen cherchen nahiyesi Uyghur élining eng jenubi qismigha toghra kélidighan xitay boyichimu yer kölimi chong nahiye hésablinidu. Xitayning 2012-yilliq nopus istatéstikisida körsitilishiche, cherchen nahiyesining omumiy nopusi 100 minggha yéqin bolup, uning 72% tin artuqini Uyghurlar teshkil qilidu. Cherchen nahiyesi Uyghurlar zich olturaqlashqan chet nahiyelerdin biri hésablinidu

Dunya Uyghur qurultiyining bayanatchisi dilshat rishit ghalip tursun mesilisi heqqide inkas bildürüp mundaq dédi: “Ghalip tursunning, térrorchilargha yantayaq boldi dégendek eyibleshler bilen qolgha élinishi, xitayning nöwette hetta yillardin buyan özining Uyghurlargha qaratqan qattiq basturush siyasitini biwasite ijra qilip kéliwatqan kadirlirighimu ishenmeydighanliqining bir delili we bu misal Uyghur élide xitayning siyasetlirini xalap yaki mejburiy ijra qiliwatqan barliq kadirlargha özliriningmu haman bir küni jazalinidighanliqigha bérilgen agahlandurush signali”.

 gülchéhre

About The Eastturkestan Government in Exile
The Official Website of Eastturkestan Government in Exile

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s

%d bloggers like this: