Uyghurilidiki yighiwélish lagérlirining üzlüksiz kéngeytiliwatqanliqi ilgiri sürüldi

2018-08-22
Turpan'gha sélin'ghan melum "Qayta terbiyelesh merkizi".

Turpan’gha sélin’ghan melum “Qayta terbiyelesh merkizi”.

 Social Media

Uyghur diyaridiki lagérlar we “Qayta terbiyelesh merkezliri” ni yéqindin tetqiq qiliwatqan bezi uchur menbelirining bildürüshiche, xitay hökümiti yighiwélish lagérliri, yeni “Qayta terbiyelesh merkezliri” ning mewjutluqini inkar qilghan bolsimu, lékin yerlik da’iriler Uyghur diyaridiki bezi jaylarda bu lagérlarning kölimini kéngeytmektiken we yaki yéngi lagérlarni qurmaqta iken.

Biz bügün küni éri bu yil 5‏-ayda tutqun qilinip yighiwélish lagérigha qamalghan pichan nahiyesi lemjin kentining turghuni gülnurning aqiwitini sürüshtürüsh dawamida turpanda yéngidin ikki yighiwélish lagérining bayqalghanliqigha da’ir uchurlargha érishtuq.

Mezkur tutqunning uchuri yerlik da’iriler teripidin delillenmigen bolsimu, lékin yighiwélish lagérlirini yéqindin közitip kéliwatqan chet’eldiki közetküchiler lagérlarning birining turpan chichan bazirida, yene birining turpan sheherlik qamaqxanining yénida ikenlikini ilgiri sürdi.

Xalmurat Uyghur sün’iy hemrah arqiliq turpandiki lagérlarni yéqindin közitip kéliwatqan finlandiyediki Uyghur pa’aliyetchilirining biri. U charshenbe küni radiyomizgha bergen uchurida chéchan baziridiki yighiwélish lagérining mezkur bazardiki bir ximiye zawutining yénigha qurulghanliqi, lékin buni sün’iy hemrah arqiliq yenimu ilgirilep delilleshke toghra kélidighanliqini bildürdi.

Xalmurat Uyghur: “Turpanning 3 baziri bar. Biri, lükchün baziri, biri chichan baziri, yene biri daxéyen baziri. Chichan baziri turpan shehirining shimaligha jiq kelse 10-20 kilométir kélidu. U yerde bir kömür kan bar, u bir taghliq rayon. Bu yerge boyluqtin ötüp barisiz. Gugul xeritisige qarisingiz, boyluqtin ötüp dawamlashqan bir yol bar. Taghning arisida qap-qara bir némiler, öyler bar. Shu yerde chichan baziri bar. Uning yénida bir zawut barmish. (Lagér) shu zawutning yénigha qurulghanmish. U yer ölüm xewpi eng chong lagérlarning biri, chünki etrapning muhiti bulghan’ghan, yene biri ammiwi esliheliri anche yaxshi emes. Burun ishchilarning turushi üchün sélin’ghan yer iken, shuni özgertip yasap chiqqan iken, shundaq bir xewerni anglidim.”

Muxbir: burun néme qilip ishlitiptiken bu orunni?

Xalmurat Uyghur: “Burun ishchilar turghan orun oxshaydu. Ishchilar turghan orun iken. Ishchilar turghan ashu orunni chongaytip, azraq özgertip, etrapigha qorshaw tamlarni qopurup, andin közitish munarlirini sélip shu yerni lagér qilghan oxshaydu. Méning igilishimge qarighanda. Lékin gugul xeritisidin buni téxi éniqlap delillep bolalmiduq. Hazir chichan bazirigha héchkimni kirgüzmeywétiptu. Bilishimche, chichan bazirida jeset köydürüsh zawutimu bar iken. Andin kéyin bayamqi zawut bar iken, lékin u zawutning néme ishlepchiqiridighanliqini uqqili bolmaytti. Shunga chichan’gha sirtning mashinilirini kirgüzmeywatqan oxshaydu.”

Xalmurat Uyghur ata-anisi xitay da’iriliri teripidin tutqun qilinip, hazirgha qeder iz-dérikini alalmaywatqan Uyghur muhajirlirining biri. Uning bildürüshiche, u yéqinda anisining chichandiki yighiwélish lagérigha qamalghanliqigha da’ir bezi uchurlargha érishken, lékin dadisining qeyerde ikenlikidin hazirghiche héchqandaq xewer yoq iken.

Xalmurat Uyghur: “Apam 2017‏-yili apréldin hazirghiche, atam 2018‏-yili yanwardin hazirghiche yighiwélish lagérlirida tutup turuluwatidu. Atamning hazir nede ikenlikini éniqlighili bolmidi. Atamni yighiwélish lagérigha ekirip ketti dégen idi. Bashqilar lagérlarda turuwatqanlar a’ilisidikiler bilen alaqilisheleydighan oxshaydu, bezi ehwallarda. Lékin atamning ehwalini héch uqalmidim. Daxiyende iken dégen gepni qiliptiken. Daxiyen’ge bérip izdise bundaq adem yoq dégen gepni qilghan oxshaydu. Shunga atamning qandaq turuwatqanliqini uqmaymen. Lékin deslepte alghan melumatlargha asaslan’ghanda, yighiwélish lagérigha élip kétildi, daxiyende dégen. Apam bilen ikkisining bir yerde yaki bir yerde emeslikini éniqlidim, axiri. Bir yerde emesken. Apamning nediliki éniqlandi, chichanxuda iken.”

Muxbir: ula ilgiri néme kesipler bilen shughullan’ghan idi?

Xalmurat: “Ikkilisi pinsi’onérlar idi. Apam ‘turpan géziti’ de ishleytti, burun muxbirliq qilghan bir mezgil. Axbarat xizmiti ishleytti. Atam hökümette terjimanliq qilghan, burunqi turpan wilayetlik memuri mehkimining terjimani idi.”

Turpan shehiride qurulghan yighiwélish lagéridin hazirgha qeder biri éniqlan’ghan idi. Mezkur yighiwélish lagéri turpan shehiridiki “Üzümchilik bilen yéngi échiwétilgen rayonning arisidiki sayliqqa jaylashqanliqi” melum bolghan idi.

Kanadadiki biritaniye kolombiyesi uniwérsitétning qanun oqughuchisi shawin jang Uyghur rayonidiki yighiwélish lagérlirini yéqindin közitip kéliwatqan közetküchilerning biri. U ilgiri sün’iy hemrah resimlirini we xitay tor betliridiki uchurlarni analiz qilish arqiliq Uyghur rayonidiki 20 nechche yighiwélish lagérining ornini bayqap, xelq’ara taratqularning diqqitini qozghighan idi. Shawin jang charshenbe küni ziyaritimizni qobul qilip, sün’iy hemrah resimlirini analiz qilish arqiliq turpan sheherlik qamaqxanining yénida yene bir lagérning barliqini bayqighanliqi, lékin buni höddigerlik toxtami dégendek höjjetler arqiliq yenimu ilgirilep delilleshke toghra kélidighanliqini bildürdi.

Shawn jang mundaq deydu: “Turpanning idiqut rayonidiki bir lagér ‘wol-strét zhurnili’ gézitide élan qilindi. Bu lagér idiqut rayonida, lékin turpan sheherlik qamaqxanining yénida yene biri bar. Men qamaqxa yénidiki lagérni téxi höddigerlik toxtami dégendek höjjetler arqiliq ispatlimidim. Men peqet sün’iy hemrahta tartilghan resimdiki qurulushlarni analiz qilish arqiliq bu pikirge keldim. Resimdiki qurulushtiki sim tosuq, közitish munari dégendek eslihelerning ‘wol-strét zhurnili’ gézitide élan qilin’ghan yighiwélish lagéri bilen opmu-oxshash ikenliki ipadilinip turidu.”

Shawn jang yéqinda yene amérika ijtima’iy taratqulirida qeshqer kona sheherdiki bir yighiwélish lagérining qurulushi kéngeytiliwatqanliqigha da’ir sün’iy hemrah resimlirini élan qilghan. U mezkur lagérning qeshqer kona sheherdiki eng chong lagérlarning biri ikenliki, yéqinda bu lagérda bir yémek-ichmek karxanisining peyda bolghlanliqini bildürgen. Shawn jang charshenbe küni muxbirimizgha “Lagérdiki bu karxanining ikki éhtimalliqi bar” dep körsetti.

U mundaq deydu: “Yéqinda gugul sün’iy hemrahidin tartilghan resimlerde yéngiliq bayqaldi. Men qeshqerdiki lagérning kölimining kéngiyiwatqanliqini kördüm. Resimdin qarighanda, burunqi binalarning yénigha shuninggha oxshash yéngi binalar séliniptu. Ularning yéngi sélin’ghan atalmish oqutush binasi, yataq binasi dégendek bu qurulushlar arqiliq lagérni kéngeytiwatqanliqi éniq körünüp turidu. Atalmish kespiy terbiyelesh merkizide bir yémek-ichmek shirkiti tizimgha éliniptu. Démek, bu lagérgha bezi shirketler kélip orunlashqan. Lékin tizimgha élish uchuri bek müjmel bolup, u shirketning néme ish qilidighanliqi éniq emes. Buning ikki xil éhtimalliqi bolushi mumkin. Biri, bu shirket lagérdikilerge tamaq teminlishi mumkin. Ikkinchi xil éhtimalliq, bu shirket lagérdikilerni ishlitiwatqan bolushi mumkin. Bu ikki éhtimalliqning her ikkisi mewjut. Lékin bu shirketning tizimgha aldurghan meblighi 20 milyon yüen bolup, bu shirket bir qeder chong shirket hésablinidu. Shunga 2‏-xil éhtimalliq chongraq bolushi mumkin. Chünki bu shirket lagérdikilerni tamaq bilen teminleydighan bolsa, uning bunchilik köp meblighi bolushi hajetsiz.”

Lékin xitay hökümiti bu lagérlarning mewjutluqini inkar qilip keldi. B d t irqiy ayrimichiliqqa qarshi turush komitétining yéqinda échilghan bir qétimliq yighinida xitay wekili Uyghur rayonida yighiwélish yaki “Qayta terbiyelesh lagérliri” ning mewjutluqini inkar qilip, peqet “Ashqunluq késilini yuqturuwalghan bezi kishilerge telim-terbiye we özgertish élip bériwatqanliqi” ni ilgiri sürgen. Lékin xitay wekilining sözi xelq’arada zor ghulghula qozghap, kishilik hoquq teshkilatlirining qattiq tenqidige uchrighan idi.erkin

About The Eastturkestan Government in Exile
The Official Website of Eastturkestan Government in Exile

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s

%d bloggers like this: