Tarixiy shahit: sherqiy türkistan jumhuriyiti sehiye ishlirigha alahide ehmiyet bergen idi

2018-08-23
Uyghur tébabet tetqiqatchiliqi bilen shughullan'ghan yaponiyelik tetqiqatchi masajiruning "Uyghur tébabetchiliki" namliq maqalisige qoyulghan süret.

Uyghur tébabet tetqiqatchiliqi bilen shughullan’ghan yaponiyelik tetqiqatchi masajiruning “Uyghur tébabetchiliki” namliq maqalisige qoyulghan süret.

RFA/Qutluq

Uyghur diyarining tarixtiki sehiye, saqliqni saqlash ishliri ötken esirning 40-yilliridin bashlap rawajlinish basquchigha kirgen bolup, buningda 1944-1949-yilliridiki milliy azadliq inqilabning ghelibisi muhim rol oynighan. Tarixiy menbelerge qarighanda, 1944-yili, 12-noyabir küni ghuljida qurulghan sherqiy türkistan jumhuriyiti hökümiti élan qilghan özining 9 maddiliq xitabnamisining beshinchi maddisida “Saqliqni saqlash we sehiye ishlirini rawajlandurdi” ghanliqini jakarlighan idi. Ene shu prinsip boyiche sherqiy türkistan jumhuriyiti hökümiti 1945-yili, 1-ayda sehiye nazaritini qurup, qasimjan qembirini mezkur nazaretning naziri qilip békitti, 1945-yili, 3-ayda her qaysi nazaret rehberlikini yene bir qétim tengshesh élip barghanda, 20-mart küni hökümet hey’iti 37-nomurluq qarar maqullap, qasimjan qembirini sehiye nazirliqidin qaldurup, uning ornigha muhiddin exmetni sehiye naziri qilip belgilidi. Qasimjan qembiri bolsa hökümetning kadirlar bölümini bashqurdi.

Sehiye nazariti qurulghandin kéyin bir qatar xizmetler élip bérilghan bolup, bularning eng muhimi xelqning dawalinish shara’itini yaxshilash, saqliqni saqlash imkaniyetlirini ashurush boldi we bu meqsette ghulja shehiride puqralar üchün xizmet qilidighan doxturxana qurush, nahiyelerdimu doxturxanilarni yaki dawalash ponkitlirini qurushni ishqa ashurushqa kirishildi. Hökümet ghulja shehiride dora dukanlirini échip, xelqning dora bilen teminlishini kapaletke ige qildi. Tébbiy kurs we tébbiy mekteplerni échish arqiliq tébbiy xadimlarni terbiyelidi. Elwette, urush waqtida tébbiy xadimlar asasen herbiy qisimlar üchün xizmet qildurulghan bolup, urush toxtighandin kéyin ammiwi tébbiy xizmetlerni kücheytish peydin- pey yaxshilandi.

1945-1949-Yilliridiki milliy inqilab qatnashquchisi, ghuljidiki milliy armiye bash doxturxanisida tébbiy xadim bolup ishligen, 1961-yili sowét ittipaqigha köchüp kétip tashkent shehiride olturaqliship qalghan doxtur shamil almasbékof ependi öz eslimiliride qeyt qilishiche, sherqiy türkistan jumhuriyiti hökümiti puqralarning pütünley heqsiz késel körsitish we heqsiz dawalinish tüzümini yolgha qoyghan. Késellerni opératsiye qilishmu heqsiz bolghan. Bimarlar peqet dorilarni aptékilardin sétiwalatti. Emma iqtisadiy qiyin kishilerning dorilirimu heqsiz teminlinetti. Doxturgha barghan bimar qandaq millettin we bay-kembeghel bolushtin qet’iynezer késel körsitish we dawalinishtin ortaq behrimen bolalaytti.

Uning éytishiche, puqralarning sheherlik doxturxanidin bashqa yene ghulja shehiridiki milliy armiye bash qomandanliq shtabining bashqurushidiki herbiy gospitaldimu dawalinishqa bolatti. Puqralarning herbiy orunlarning doxturliri teripidinmu heqsiz késel körsitish we dawalinishqa érishish pursiti her qaysi polklar jaylashqan jaylargha qaritilghan idi. Chünki milliy armiyening bash doxturxanisidin bashqa yene ottura yönilish qisimlirining herbiy doxturxanisi, shimaliy yönilish qisimlirining doxturxanisi we polklarda kichik kölemdiki doxturluq ponkiti, batalyonda doxtur we tébbiy xadimliri bar idi. Milliy armiye doxtur we tébbiy xadimliri her millet puqraliri üchün xizmet qilishtin héchqachan bash tartmighanliqi üchün her millet xelqining yuqiri hörmitige érishken idi.

Üch wilayetning tébbiy xizmetliride sowét ittipaqi alahide muhim rol oynighan bolup, pütün dorilar sowét ittipaqidin kéletti. Dorilarning beziliri sétiwélinsa, beziliri insanperwerlik yardemliri sheklide bérilgen idi. Ghulja shehiride bir qanche jayda aptékilar échilghan, sowét ittipaqi terep yardemge ewetken sowét Uyghurliridin moskwadiki tébbiy uniwérsitétni püttürgen hakim jappar yarullabékof, sowét ittipaqidin herbiy doxtur süpitide milliy armiye herbiy doxturxanisida yétekchi doxtur bolup xizmet qilghan sowét Uyghurliridin maxmut rozibaqiyéf, shamil qatarliq doxturlarning roli chong bolghan idi. Ular bir tereptin tébbiy xadimlarni terbiyelesh kurslirida ders berse, yene bir tereptin késellerni dawalaytti.

Hökümet yuqumluq késelliklerni dawalash we uning aldini élish ishlirighimu alahide ehmiyet bergen idi.

1945-Yili, 12-ayda tékes, mongghulküre we bashqa bir qisim jaylarda yuqumluq kézik késili tarqilip ketken bolup, bu xil késellik asasliq charwichi we bir qisim déhqanlar arisida tarqalghan idi.

Hökümet hey’iti 1946-yili, 8-yanwar küni mexsus 191-nomurluq yuqumluq késellikni kontrol qilish we dawalashqa a’it qarar qobul qilip, jiddiy xizmet élip barghan.
Shamil almasbékofning sözlep bérishiche, 1948-yili ilida yawa chéchek késili tarqilip, hökümet yene pütün doxtur, tébbiy xadimlar we herbiy tébbiy xadimlar hem tébbiy mektep oqughuchilirini ishqa sélip, ili wilayitide aldi bilen 160 mingdin artuq ademge, heqsiz chéchek waksinisi urghan, arqidin dawamliq waksina emlesh élip barghan, qisqa waqit ichide bu xizmetler orundilip bolun’ghan. Uning éytishiche, “Pütün waksina urush, dézinféksiye we bashqa dawalash ishlirining hemmisi heqsiz élip bérilghan bolup, mana bu sherqiy türkistan hökümitining parawanliq we xelqperwer siyasitining roshen ipadisi, emeliyette eyni waqitta sherqiy türkistan hökümitining iqtisadiy anche bek yaxshi emes idi. Lékin bu ishlargha zor meblegh ajratti, xelq buningdin bek tesirlen’gen idi”.

Sherqiy türkistan jumhuriyiti sehiye nazaritimu 1946-yili bitimghiche bolghan ariliqta”Hépzi shé’et” (salametlikni saqlash) dep atalghan ammiwi ten-saghlamliq terbiyisi we bilimliri béridighan qosh ayliq zhurnal chiqirip tarqatqan. Bu Uyghur diyari tarixida tunji qétim neshr qilin’ghan mexsus saqliqni saqlash boyiche qosh ayliq tébbiy ilim zhurnili idi.Muxbirimiz ümidwar

About The Eastturkestan Government in Exile
The Official Website of Eastturkestan Government in Exile

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s

%d bloggers like this: