Uyghur ana: érim lagérda, üch yérim yashtiki qizimning iz-dériki yoq

2018-08-24
Lagérgha élip kétilgen hesen awudin.

Lagérgha élip kétilgen hesen awudin.

 RFA/Erkin Tarim

Türkiye qazaqistan bilen qirghizistandin qalsila muhajirettiki Uyghurlar eng köp olturaqlashqan dölet hésablinidu. Türkiyediki Uyghurlar yurtidiki uruq-tughqanliri bilen téléfon alaqisi üzülüp qalghanliqtin beziliri ijtima’iy taratqularda öz ehwalni anglatsa, yene beziliri birleshken döletler teshkilatigha oxshash xelq’araliq organlargha erz yézip, ata-ana we bala-chaqilirining iz-dérikini élishqa tirishmaqta. Türkiyede yashawatqan Uyghurlardin béliqiz hebibulla ziyaritimizni qobul qilip, a’ilisidin tutqun qilin’ghan yoldishi hesen awudin we bir yérim yashta yurtida qalghan qizi sekine heqqide melumat berdi. U bügün, yeni qurban héytning üchinchi küni radiyomiz ziyaritini qobul qilip, a’ilisidikilerning tutqun qilinishining sewebliri hemde özining 5 kichik balisini élip chet’elge qéchip chiqishining jeryanliri heqqide melumat berdi.

Béliqiz hebibulla xanimning éytishiche, uning yoldishi hesen awudin 2017-yili 4-ayning 1-küni kechqurun öyidin tutup kétilgen. U 2016-yili türkiyege qéchip kelgendin buyan ürümchide tutup kétilgen yoldishi hesen awudindin we kichik qizi sekinedin xewer alalmighan. U bu heqte melumat bérip mundaq dédi: “Men béliqiz hebibulla, 1980-yili tughulghanmen. Bu yil 38 yashqa kirdim. Ürümchi shehiri tengritagh rayoni bishüyüen olturaq rayonidiki 1202-nomurluq öyde olturattim. Méning 6 balam bar. Yoldishim bilen eng kichik qizim ürümchide qalghan idi. Yoldishimni bultur, yeni 2017-yili 4-ayning 1-küni kechte öyimizdin tutup kétiptu. Shu küni tutup kétilgen péti hazirghiche héchqandaq iz-dériki bolmidi.”

“Siz türkiyege qachan keldingiz, misirgha némishqa ketken idingiz?” dégen so’alimgha u mundaq jawab berdi: “Men 2016-yili 9-ayning 27-küni 5 balamni élip türkiyege keldim. Kichik qizim 1 yérim yashta bolup, nopusi bolmighachqa pasport bérilmey ürümchide qélip qalghan idi. Men türkiyege kélip 2 kün turup misirgha kettim. Misirgha bérishimdiki seweb yoldishim eger kichik qizimning pasportini béjirelise, misirdin ürümchige bérip qizimni ekéliwélish üchün idi. Misirda 8 ay turush jeryanida balilirimni oquttum.”

Béliqiz hebibulla xanim 2017-yili 4-ayning 1-küni yoldishining tutup kétilgenliki toghrisida xewer kelgendin kéyin misirdiki Uyghurlarni tutqun qilish weqesi yüz bergenlikini we özining zor qiyinchiliqlargha yoluqqanliqini bayan qilip, mundaq dédi: “2017-Yili 4-ayda yoldishimni xitayning tutup ketkenliki toghrisidiki xewer kelgendin kéyin, misirda Uyghurlarni tutup xitaygha qayturush weqesi yüz berdi. Bu heriket bashlan’ghan haman 4-ayning 26-küni misirdin qéchip türkiyege kéliwaldim. Istanbulning sefaköy rayonida öy ijarige élip, 5 balam bilen birlikte turuwatimen. Ötken yili 3-ayning 26-küni yoldishim bilen téléfonda sözleshkendin kéyin alaqimiz pütünley üzülüp qaldi. Shu kündin hazirghiche peqet alaqe qilalmidim. Hazir 5 balam bilen safaköy rayonidiki fasil kochisida turuwatimen.”

Béliqiz hebibulla xanim yoldishining yighiwélish lagérida ikenlikini anglighanliqini, 1 yérim yashliq qizi sekinenimu xitaylarning balilarni yighiwélish yéride tutup turuwatqan bolushi mumkinlikini bayan qilip, mundaq dédi: “Men hazirghiche yoldishim bilen qizim öldimu yaki tirikmu héchqandaq xewer alalmidim. Balilirimning dadisining ismi hesen awudin. Yoldishim hazir ürümchide yighiwélish lagérida. Kichik qizim dadisigha qalghan idi. Anglishimche, dadisini lagérgha élip ketkendin kéyin kichik balilarnimu yighiwélish yérige élip kétiptu. Emma hazirghiche nede ikenliki toghrisida éniq bir xewer alalmidim. Kichik qizimning ismi sekine hesen, bu yil 3 yérim yashta. Qizim bekla kichik, uni qutuldurush üchün nurghun organlargha erz yazdim we yéziwatimen. Men birleshken döletler teshkilatighimu erz sundum. Amérika qoshma shtatliri qatarliq barliq döletlerning yoldishim bilen qizimni qutuldurup bérishini ümid qilimen. Allaning yardimi bilen qizimni yénimgha ekéliwélishqa tirishimen.”

Béliqiz hebibulla xanim ata-anisi bilenmu alaqe qilalmaywatqanliqini bayan qilip, mundaq dédi: “Ata-anam hayat, ular hazir yeken nahiyiside. Ularning ehwali nedin-negiche, héchnéme bilmeymen. Tor alaqisi üzüwétilgechke héchkim bilen körüshelmeywatimiz.”

Béliqiz hebibulla xanim özining uniwérsitétni püttürgenlikini, “Pilanliq tughut siyasitige xilapliq qilding” dep jazalimisun dep öydin chiqmay bala terbiyeligenlikini bayan qilip, mundaq dédi: “Yoldishim hesen awudin ürümchi beyge meydani (seymachang) diki qushxanida qassapliq qilatti. Men 6 bala tughdum. Balilirimning 4-5-6-liri tughulghanda xitaydin qorqup öydin chiqmay baqtim. Chünki xitay hökümiti ikkidin köp bala tughushqa ruxset qilmaytti. Men uniwérsitétni püttürgendin kéyin bir yerde ishlimey a’ilemde bala terbiyilep, öydin chiqmay yashidim. ‘5-iyul ürümchi weqesi’ yüz bergen mezgildimu bir amallar bilen teqibge uchrimighan iduq. Emma balilirimizni kéyinche pul bérip balilirimizni nopusqa aldurduq, bizning ürümchi nopusimiz bolghachqa saqchilarning teqiblirige duchar bolmiduq.”
Béliqiz hebibulla xanim 2015-yiligha kelgende weziyetning bekla chingip ketkenlikini, xitay saqchiliri öylirini axturghanliqini bayan qilip, mundaq dédi: “2015-Yili weziyet chingip ketkende saqchilar öyni tekshürüp ‘öyüngde qara kiyim bar iken’, ‘qara kiyimlerni keymeysen’ dédi. Men ‘maqul’ dédim. Biz ürümchide xitayning qattiq so’al-soraqlirigha anche uchrimiduq, emma chet’elge chiqqandin kéyin xitayning bésimi tüpeylidin qizim bilen körüshelmeywatimen, yoldishim hazirmu solaqliq. Ata-anam lagérdimu, öldimu yaki tirikmu unimu bilmeymen. Biz 7 bala iduq. Ikki akam, ikki inim, ikki acham bar. Bir inim qaramayda, ulardinmu xewer yoq.”
Ziyaritimizning axirida béliqiz hebibulla xanim yene muhajirettiki Uyghur qérindashlarni xitayning jaza lagérlirigha qamalghan uruq-tughqanliri heqqide guwahliq bérishke chaqirdi. U sözide öz a’ilisining béshigha kelgen bu xil tutqun qilinish paji’esining alliqachan pütkül Uyghurlarning béshigha kéliwatqan ortaq paji’ege aylan’ghanliqini tekitlidi. U bundaq shara’itta muhajirette yashawatqan Uyghurlarning özi bilgen ehwallarni dunyagha anglitish we xitay hökümitining Uyghurlarni basturuwatqanliqi heqqide ispat bérish mejburiyitining barliqini tekitlidi. erkin tarim

About The Eastturkestan Government in Exile
The Official Website of Eastturkestan Government in Exile

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s

%d bloggers like this: