Xitayning milletler ara nikah teshwiqatlirigha gherblik mutexessisler qandaq qaraydu?

2018-08-23
Xitayche kiyindürülgen Uyghur qizning xitay bilen orunlashturulghan toy murasimidiki rahetsiz we naraziliq chirayi.

Xitayche kiyindürülgen Uyghur qizning xitay bilen orunlashturulghan toy murasimidiki rahetsiz we naraziliq chirayi.

 Social Media

Xitay da’iriliri bir qanche yil awwal Uyghurlarning bilen xitaylarning toylishish nisbiti heqqide tekshürüsh élip bérip “Junggodiki milletler we dinlar” torida “Jenubiy shinjang yézilirida Uyghur bilen xenzularning nikahlinishni tekshürüshtin doklat” namliq tekshürüsh doklatini élan qilghan idi.

Mezkur maqalida Uyghur bilen xitaylarning nikahlinish nisbitining xitaydiki bashqa az sanliq milletlerge qarighanda eng az bolup 1 pirsentkimu yetmeydighanliqi körsitilgen. Démek, xitaylar bilen toy qilghan az sanliq milletler ichide Uyghurlarning nisbitining eng töwen ikenlikini xitay metbu’atlirimu mu’eyyenleshtürgen. Halbuki, xitay hökümiti Uyghur élide Uyghur we bashqa az sanliq milletlerni keng kölemde lagérlargha solawatqan bir peytte teshwiqat wasitiliri we taratqulirida Uyghur-xitay ikki millettin toylashqan a’ililerni teshwiq qilishni kücheytkenliki melum.

Uyghurlarning nöwettiki weziyiti chet’el metbu’atining asasliq diqqet nuqtisigha aylan’ghan, 2-3 milyon Uyghurning lagérlarda ikenliki ilgiri sürülüwatqan, Uyghurlar kishilik hoquq, diniy étiqadi we medeniyet mirasliri misli körülmigen depsendichilikke uchrawatqan bu mezgilde Uyghur qizlirining xitay saqchi we herbiy ofitsérliri bilen toylishishqa, toy murasimlirining  pütünley xitayche shekilde ötküzülüshke mejburlan’ghanliqi heqqidiki süretlik teshwiqatlar ijtima’iy taratqularda keyni-keynidin tarqitilmaqta.

Chet’ellerdiki Uyghur közetküchiler chén chwen’go Uyghur aptonom rayonigha partkom sékrétari bolup kelgendin buyan Uyghurlar bilen xitaylarning munasiwitini yumshitish, hetta ularni tughqanlashturup we nikahlinishqa mejburlap, milliy we diniy perqlerni yoq qilishqa urunuwatqanliqini ilgiri sürmekte.

Xitay teshwiqatlirida bolsa bu xildiki toylashqanlarning hékayilirige romantik tüs bérilip, ular özliri xalap muhebbetleshken, din we millet halqighan heqiqiy muhebbet hékayisi dep teshwiq qilip, bu a’ililerni milletler ittipaqliqining ülgiliri qilip körsetmekte.

Bu hadise chet’ellerdiki Uyghur mesilisige yéqindin diqqet qilip kéliwatqan mutexessisler bilen közetküchilerde qandaq inkaslarni peyda qiliwatidu? ularning bu mesilige bolghan qarashliri néme?

Bu heqte amérikidiki washin’gton shtatliq uniwérsitétining doktor aspiranti derrén baylér ziyaritimizni qobul qilip, özining bu yil-4ayda Uyghur diyarini ziyaret qilip kelgenlikini, xitay hökümitining Uyghurlargha mejburiy yürgüzüwatqan basturush siyasetlirige shahit bolghanliqini bildürdi.  U xitay teshwiqatliridiki bu süretlerni körgendin kéyin “Xitay-Uyghur toylishishi shunchilik omumiy bir ishqa aylan’ghan bolsa, néme üchün sapla Uyghur qizlar bilen xitay yigitlerning toylashqanliqi körsitilidu, néme üchün Uyghur yigitning xitay qizigha öylen’genliki heqqide teshwiqat qilinmaydu,” dégen so’al peyda bolghanliqini bildürdi.

Uning qarishiche, bu xil mejburiy nikahlinish nahayiti ghelite, chüshiniksiz, bu tipik monopol qilghuchilarning élip baridighan tedbirliri iken. Bolupmu bu xil toy süretlerdiki xitaygha nikahlan’ghan qizlarning chiray ipadilirdinla Uyghurlarning omumyüzlük rohiy haliti, bextsizliki, amalsizliqi chiqip turidiken. U yene “Buning ikkila milletke netijisi yaxshi bolmaydu yaki chongqur azab we yaki éghir paji’e élip kélidu. Bir hökümetning kishilerning nikah erkinlikinimu monopol qilishtek bu xil qilmishini tesewwur qilish heqiqeten tes” dédi.

Uyghur larning weziyitini yéqindin közitish kéliwatqan amérika layola uniwérsitétining proféssori rayan sam gerche özining xitaylar bilen Uyghurlarning öz ara nikahlinish mesilisi üstide mexsus tetqiqat élip barmighan bolsimu, emma bu hadisining yéqinqi 10 yilda peyda bolup xitay teripidin küchlük rewishte teshwiq qiliniwatqanliqini bildürdi. U bu xil teshwiqattiki ortaqliqning xitay er bilen Uyghur qiz nikahlan’ghan misalning asasliq salmaqni igileydighanliqi, bolupmu Uyghurlar her jehettin qattiq basturuluwatqan bir peytte bu xil sün’iy teshwiqatlar heqiqeten ademning könglini parakende qilidu, dédi.

Kanadadiki biritaniye kolumbiyesi uniwérsitétining qanun oqughuchisi shawn jang yéqinqi aylardin buyan Uyghur rayonidiki yighiwélish lagérlirining ornini éniqlash jehette sün’iy hemrah resimlirini analiz qilip, nurghun tetqiqat maqalilirini élan qilip kelmekte.

U özimu ilgiri xitayda oqush jeryanida Uyghur élide ziyarette bolghan iken. Uning qarishiche, Uyghurlar bilen xitaylar arisida toylashqanlar bar bolsimu, sani intayin az iken. Chünki xitaydiki éghir milliy kemsitish, bolupmu xitaylarning Uyghurlargha bolghan milliy kemsitishi tepeylidin bundaq nikahni Uyghurlarning qobul qilishi tes iken. Bu ikki millet otturisidiki diniy we irqiy perqler, örp-adet jehettiki pütünley oxshimasliqlar we bashqa tüpkiy milliy ziddiyetlerni xitayning sün’iy yasap chiqqan ikki milletning nikahlinish hékayiliri arqiliq hel qilalishi mumkin emesken. Eksiche bu milletler otturisidiki ziddiyetni téximu keskinleshtürüshi mumkin iken.

Yéqinqi mezgillerde radi’omizgha kelgen inkaslardin melum bolushiche, xitaylar bilen nikahlishishqa qarshi chiqqanliq “Esebiylikke qarshi turush qanuni” diki “Esebiylikning ipadiliridin biri” hésablinidiken. Bu hem “Ikki yüzlimichi” likiningmu roshen ipadisi iken.

gülchéhre

About The Eastturkestan Government in Exile
The Official Website of Eastturkestan Government in Exile

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s

%d bloggers like this: