Qaraqurum Bürküti: Nizamidin Hüseyinning Hayati

(1)

2018-08-28

Nizamidin hüseyin ependi yashliq yillirida.

Nizamidin hüseyin ependi yashliq yillirida.

 RFA/Qutlan

Nizamidin hüseyin 20-esir Uyghur tarixidiki möjizilik sergüzeshtlerge ige bir shexs. U 1940-yillardiki milliy azadliq inqilabi mezgilide 16 yéshida tashqorghan partizanlirigha qoshulup, birqanche yilliq jenglerde köp qétim yarilinip, “Ölmes toxtimet” dégen namgha érishidu. “11 Bitim” din kéyin gomindang eskerliri teripidin tutqun qilinip, yekende türmide yatidu. 1946-Yilining axiri türmidin qoyup bérilip, ürümchidiki shinjang institutining tarix-jughrapiye fakultétigha oqushqa kiridu. 1951-Yilidin 1957-yilighiche “Shinjang géziti” idariside muxbir we tehrir bolup ishleydu. 1958-Yili “Esheddiy yerlik milletchi”, “Pantürkist” dégen qalpaq kiydürülüp, taki 1978-yilighiche 20 yil türmide yatidu. Bu jeryanda nurghun qétim türmidin qéchip qarshiliq körsitidu we qayta tutulup qamilidu. 1980-Yillarda Uyghur medeniyet tarixi we eqide tarixi boyiche köpligen yirik maqalilerni yézip, küchlük tesir qozghaydu. 1997-Yili 3-ayning 3-küni 71 yéshida yene tutqun qilinip, axirqi ömrini xitay türmiside ötküzidu. 1998-Yili 3-ayda axirqi tiniqi qalghanda dawalinishqa qoyup bérilip, bir aydin kéyin, yeni 4-ayning 8-küni alemdin ötidu.

Merhum nizamidin hüseyin ependining hazir amérikida yashawatqan oghli jür’et nizamidin radiyomiz ziyaritini qobul qilip, dadisining hayat kechürmishliri heqqide sözligende özining bu pursetni 20 yildin buyan kütüwatqanliqini, peqet hör dunyagha qedem basqan kündin étibaren dadisi heqqide gep qilish mumkinchilikining tughulghanliqini alahide eskertip ötti.

Jür’et nizamidinning bayan qilishiche, merhum nizamidin hüseyin 1998-yili 3-ayning 3-küni xitay türmisidin öyide dawalinishqa qoyup bérilip, bir aydin kéyin, yeni 4-ayning 8-küni bu dunya bilen widalishidu. Shuningdin kéyin nizamidin hüseyinning isim-sheripi, eserliri we u toghriliq el arisidiki gep-sözler qattiq cheklinidu. Hetta chet’ellerdimu nizamidin hüseyin heqqide anche köp melumatlar közge chéliqmaydu.

Dadisidin qalghan tewerrük yazmilar we xatirilerni saqlap kéliwatqan jür’et nizamidin chet’elge chiqqandin kéyin dadisi nizamidin hüseyinning hayati heqqide birer eser yézish xiyalida bolghan bolsimu, emma hazirghiche buninggha imkaniyet bolmighanliqini, özining tunji qétim “Erkin asiya radiyosi” da dadisi heqqide sözlesh pursitige érishkenlikini tilgha aldi.

Jür’et nizamidin merhum dadisi nizamidin hüseyinning 1997-yili 3-ayda 70 yashtin ashqanda tutqun qilinip, ürümchidiki 3-türmige qamalghanliqini, türmide oz hayatidin qisqiche bir eslime yézip qaldurghanliqini, bu eslimining merhumning hayatini yorutushta eng ishenchlik we birinchi qol menbe bolalaydighanliqini tekitlep ötti.

Jür’et nizamidinning eslishiche, dadisi nizamidin hüseyin yashinip qalghanliqi we salametlikining nacharlap kétiwatqanliqigha qarimay pütün zéhni bilen yéziqchiliq qiliwatqan künlerning biride qolgha élinidu. Bu tutqun qilish weqesi 1997-yili 3-ayning 3-küni kech sa’et 10 din ashqanda yüz bergen bolup, ürümchi shehiri eyni waqitta “5-Féwral ghulja weqesi” we “25-Féwral ürümchi aptobus partlitish weqesi” din kéyinki wehimilik keypiyatqa chömülgen mezgiller iken.

Dadisi nizamidin hüseyin “Shinjang géziti” ning a’ililikler qorusida tutqun qilin’ghan shu küni kechqurun jür’et nizamidin “Shinjang géziti” ning xizmet binasida kéchilik korréktorluq xizmiti qiliwatqan bolup, tuyuqsiz yüz bergen bu weqedin hang-tang bolup qalidu. Etisi u qolgha élish qeghizidiki uchurgha asasen ürümchi shimaliy qowuqtiki sheherlik saqchi idarisige dadisini sürüshtürüp baridu.

Ürümchi sheherlik saqchi idarisining birinchi bashqarmisida xizmet qilidighan ekber isimlik bir saqchi jür’et nizamidin’gha özining shu qétimliq qolgha élish opératsiyesige qatnashqanliqini, buningda Uyghur aptonom rayonluq partkomning sékrétari wang léchüenning biwasite buyruqi barliqini ashkarilaydu.

Qedirlik radiyo anglighuchilar, yuqirida merhum inqilabchi, axbaratchi, Uyghur tarixi we medeniyiti boyiche nechche onlighan yirik eserlerning mu’ellipi merhum nizamidin hüseyinning hayat kechmishlirige béghishlan’ghan köp qisimliq radiyo programmisining birinchi qismini anglattuq. Mezkur programmining kéyinki qisimliri dawamliq diqqitinglarda bolidu. qutlan

https://www.rfa.org/uyghur/yoruq-sahillar/nizamidin-huseyin-08282018174437.html?encoding=latin

Qaraqurum bürküti: nizamidin hüseyinning hayati (2)

2018-09-04

Merhum edib, inqilabchi nizamidin hüseyin ependi 3-türmining doxturxanisida yétiwatqan chaghdiki hayatining axirqi künliride tartilghan süret. Ürümchi.

Merhum edib, inqilabchi nizamidin hüseyin ependi 3-türmining doxturxanisida yétiwatqan chaghdiki hayatining axirqi künliride tartilghan süret. Ürümchi.

 RFA/Qutluq

Ikkinchi qisim: dadam qaysi türmide?

1997-Yili 3-ayning soghuq bir kéchisi 71 yashliq nizamidin hüseyin ependi ürümchi qizil tagh qéshidiki “Shinjang géziti” idarisining a’ililikler qorusidin tutup kétilgendin kéyin iz-déreksiz ghayib bolidu. Dadisining iz-dérikini alalmay qattiq endishide qalghan jür’et nizamidin qolgha élish qeghizidiki adrésqa asasen ürümchi shimaliy qowuqtiki sheherlik saqchi idarisining birinchi bashqarmisigha sürüshte qilip baridu. Halbuki, u saqchi idarisidin héchqandaq uchurgha érishelmeydu. Ürümchidiki türme doxturxanilirini izdepmu héch bir uchurgha érishelmigen jür’et nizamidin axiri tikquduq, yeni “Lyudawan türmisi” ge bérip sürüshtürüp körmekchi bolidu.

Shundaq qilip, jür’et nizamidin 1997-yili mart éyining soghuq bir sehiride ürümchi tikquduq türmisining aldigha baridu. Türme derwazisidin kirip-chiqiwatqan xadimlardin dadisini sürüshtüridu. Qoltuqigha matériyal qisturup sirtqa mangghan bireylen uninggha türme saqchiliri etigenlik tamaq yeydighan ashxanigha kirip sürüshtürüp béqishni tewsiye qilidu.

Jür’et nizamidin gheyretke kélip tikquduq türmisining derwazisi qéshidiki saqchilar tamaq yeydighan ashxanigha kiridu. U ashxanigha kiripla liqqide olturghan saqchilarning aldirash halda etigenlik tamaq yewatqanliqini köridu. U qattiq hoduqup ketken bolsimu, emma ünlük awazda özining 70 yashtin ashqan dadisini sürüshtürüp kelgenlikini éytidu. Saqchilardin biri uninggha: “Sen kétiwer, séning dadang, bizningmu dadimiz, xatirjem bolup, xizmitingni ishliwer!” deydu.

Saqchilar gerche uninggha dadisining tikquduq türmiside bar-yoqluqi heqqide héchnéme démigen bolsimu, emma u héliqi saqchining sözliridin dadisining bu yerge qamalghanliqini perez qilidu.

Aridin uzun ötmey, saqchilar yene nizamidin hüseyinning “Shinjang géziti” idarisining a’ililikler qorusi ichidiki öyige kélidu. Jür’et nizamidin buni anglap dadisining öyige kirginide 6 neper Uyghur saqchining öy ichini axturup ongtey-tongtey qiliwetkenlikini, hetta dadisining yeydighan dorilirinimu élip méngishqa tereddut qiliwatqanliqini köridu. Saqchilar uningdin dadisining yene yoshurup qoyghan qandaq matériyalliri barliqini, kimlerning dadisini köprek izdep kélidighanliqini soraydu. Jür’et nizamidin dadisining aghriq ikenlikini, tala-tüzge köp chiqalmaydighanliqini, özining xizmiti aldirash bolghachqa kimlerning bu öyge kélip-kétidighanliqidin xewiri yoqluqini éytidu.

Saqchilar nizamidin hüseyinning öyini axturup, gumanliq dep qarighan barliq kitab-matériyallarni we uning yeydighan dorilirini élip mangidu. Jür’et nizamidin saqchilarning qoru ichige toxtitip qoyghan bolkiway mashinini heydep mangghanliqini körüp, derhal taksi chaqiridu we ularning keynidin egiship mangidu. Taksi yérim yolghiche saqchi mashinisigha egiship kelgen bolsimu, emma qizil chiraqta toxtashqa mejbur bolup, aldidiki bolkiway mashinigha egishelmey qalidu. Jür’et nizamidin saqchilarning “Shinjang géziti” idarisidin chiqip ürümchi jenubiy poyiz istansisi terepke mangghanliqini körüp, “Dadam belkim jenubiy wogzal qéshidiki 3-türmide bolsa kérek, ” dep oylaydu.

Jür’et nizamidin taksi bilen ürümchi jenubiy wogzal qéshidiki 3-türmining aldigha kélidu. Bu etrapqa qarangghu chüshken bir chagh bolup, 3-türmining égiz qorshaw témi we tam üstidiki közitish munarida postta turuwatqan qoralliq saqchilarning tinimsiz méngishliri kishige sürlük tuyghu béghishlaytti. U türmining sirtqi témigha yandash sélin’ghan bir binaning birinchi qewitidiki bir ixshxanidin chiragh nurining yénip turghanliqini köridu-de, qorqunch we wehime ilkide astighine ishikni ittiridu. Ishik birdinla ichige qiya échilidu, u ishxana ichidiki üstelni chöridep olturghan héliqi 6 neper saqchini köridu-de ornida qaqqan qozuqtek turup qalidu. qutlan

https://www.rfa.org/uyghur/yoruq-sahillar/qaraqurum-burkuti-09042018183349.html?encoding=latin

(Dawami bar)

 

Qaraqurum bürküti: nizamidin hüseyinning hayati (4)

Muxbirimiz qutlan
2018-09-18
Nizamidin hüseyin ependi (ongdin 2-kishi) 1995-yili, yeni qolgha élinishtin ikki yil ilgiri uruq-tughqanliri bilen ürümchidiki öyide chüshken süriti. (Safada nizamidin ependining ikki qéshida olturghan ikki ayal nizamidin ependining qaghiliqning chopan yézisida yashaydighan ata bölek singilliri؛ öre turghan ikki er kishi kelpindin kelgen tughqanliri؛ ong terepte olturghan ayal dolqun eysaning anisi ayxan memet). 1990-Yillarning otturiliri.

Nizamidin hüseyin ependi (ongdin 2-kishi) 1995-yili, yeni qolgha élinishtin ikki yil ilgiri uruq-tughqanliri bilen ürümchidiki öyide chüshken süriti. (Safada nizamidin ependining ikki qéshida olturghan ikki ayal nizamidin ependining qaghiliqning chopan yézisida yashaydighan ata bölek singilliri؛ öre turghan ikki er kishi kelpindin kelgen tughqanliri؛ ong terepte olturghan ayal dolqun eysaning anisi ayxan memet). 1990-Yillarning otturiliri.

 RFA/Qutlan

Tötinchi qisim: yépiq sotta sotlan’ghan boway

Wujudini késellik azabi qiynap turghan 71 yashliq nizamidin hüseyin ependi ürümchi qoralliq saqchi doxturxanisidin yene türmige élip kétilgendin kéyin a’ile tawabi’atliri u toghriliq héchqandaq uchur alalmaydu. Aridin yérim yilche waqit ötkende ürümchi sheherlik ottura sot mehkimisi tuyuqsizla jür’et nizamidin we uning qérindashlirigha uqturush ewetip, dadisigha sot échilidighanliqi, sotning yépiq halette bolidighanliqi, shunga biwasite a’ile-tawabi’atliridin bashqa herqandaq kishining qatnashturulmaydighanliqini uqturidu.

Yépiq sot échilishtin ilgiri sot mehkimisi ulargha alaqe ewetip, “Aqlighuchi” adwokat teklip qilidighan yaki qilmaydighanliqini soraydu. Jür’et nizamidin shu waqitta dadisining ürümchidiki yéqin tonushliridin pénsiyede yashawatqan melum bir péshqedem adwokatni izdep baridu we ehwalni éytidu. Bu kishi özining yépiq sotta otturigha chiqip nizamidin hüseyin ependi üchün adwokatliq qilidighanliqini shundaqla qolidin kélishiche tiriship köridighanliqini wede qilidu.

Dégen qerelide sot échilidu. Nizamidin ependining bala-chaqiliridin bolup yépiq sotqa sirttin peqetla 6 kishini qatnashturidu. Chach-saqalliri ösüp changgilashqan, késellik destidin nimjan gewdisini aran kötürüp turghan nizamidin ependi saqchilarning qorshawida yépiq sot meydanigha élip kirilidu. Pütkül sot jeryani “Jawabkar” ornida turghuzulghan nizamidin hüseyin ependini eyiblesh, uning atalmish “Jinayet” lirini bir-birlep sanap ötüsh bilen mezmun tapidu. Yépiq sotta nizamdin hüseyin ependini “Gerche pakitlar toluq bolmisimu, emma uning ‘5-féwral ghulja weqesi’ we ’25-féwral ürümchi aptobus partlitish weqesi’ ni sadir qilghan gumandarlar bilen melum chétishliqi bar” dégen jinayet bilen eyibleydu. Uningdin bashqa nizamidin hüseyin ependini yene “Chet’ellerdiki sherqiy türkistan bölgünchiliri neshr qildurghan qanunsiz gézit-zhurnallarni saqlighan we tarqatqan” dégen jinayet bilen eyibleydu.

Jür’et nizamidinning eslishiche, yépiq sotta aqlighuchi adwokatning otturigha chiqip söz qilishigha héchqanche imkaniyet bérilmeydu. Bash sotchi adwokatqa warqirap sözini qap bélidin böliwétidu. Sot meydanida hetta 20 nechche yashliq pütükchi qizningmu “Jawabkar” ornida turghuzulghan 70 yashtin ashqan nizamidin hüseyin’ge qopalliq bilen senlep gep qilishi jür’et nizamidin we uning acha-singillirining yürikini lexte-lexte qilidu.

Shundaq qilip, yépiq sot delil-ispatlar yéterlik bolmighan bir ehwaldimu 71 yashliq nizamdin hüseyin’ge ikki yérim yilliq qamaq jazasi höküm qilidu. Yépiq sotta nizamidin ependi üchün hetta “Aqlash” ispatlirimu oqup ötüshke imkaniyet tapalmighan péshqedem adwokat amalsizliq ilikide nizamidin ependining a’ile-tawabi’atliridin “Özr” soraydu. Sot axirlishishi bilen saqchilar nizamidin ependini qoltuqidin söriginiche türmige élip kétidu.

Aridin nechche aylar ötken bir küni jür’et nizamidin’gha namelum biridin téléfon kélidu. Téléfon bergüchi özining birqanche kün ilgiri ürümchidiki 3-türmidin chiqqanliqini, ulargha yetküzüp béridighan muhim bir “Amanet” ning barliqini éytidu.

Ular ürümchining saybulaq dégen jayida uchrishidu. Türmidin chiqqan kishi jür’et nizamidin’gha özining ürümchi 3-türmide nizamidin ependi bilen bille yatqanliqini, uning dadisining türmide ajizlap nimjan bolup qalghanliqi, bir amal qilip nizamidin ependini dawalitishqa élip chiqmisa ehwalining xeterlik ikenlikini éytidu. U yene nizamidin ependining türmidiki shunche qiyin shara’itta yazghan “Hayatimdin eslimiler” namliq esirining qolyazmisini türmidin yoshurunche élip chiqqanliqini éytip, uni jür’et nizamidin’gha tapshuridu.

Jür’et nizamidin dadisining türmidin chiqarghan “Amanet” liri arisidin bir parche xetni köridu. Xette dadisi özining türmide qattiq xorlan’ghanliqini, nimjan yürikining türme azablirigha uzun’ghiche berdashliq bérelmeydighanliqini, eger türmide u dunyagha kétip qalsa perzentlirining özidin razi bolushini ötünidu. Dadisining xétini oqup qattiq azablan’ghan jür’et nizamidinning közliri yashqa tolidu.

Shuningdin kéyin jür’et nizamidin terep-terepke qatrap dadisining türmide éghir késel ikenlikini, sirtqa dawalatqili élip chiqishqa ruxset bérishini iltimas qilidu. U yene ürümchi sheherlik saqchi idarisigha bérip, ilgiri dadisini tutqan saqchilar bilen körüshidu we dadisini dawalitishqa waqtinche qoyup bérishini telep qilidu. Halbuki, saqchilar yoqiri organning testiqi bolmay turup, nizamidin ependini dawalinishqa qoyup bérishke bolmaydighanliqini éytidu.

(Dawami bar)

About The Eastturkestan Government in Exile
The Official Website of Eastturkestan Government in Exile

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s

%d bloggers like this: