Detention of Uighurs must end, UN tells China, amid claims of prison camps

Committee cites reports that ‘tens of thousands to upwards of a million’ Muslim Chinese are being held, as US lawmakers call for sanctions

A Uighur woman passes a propaganda poster celebrating the ‘China Dream’ of President Xi Jinping in a photograph from May 2017.
 A Uighur woman passes a propaganda poster celebrating the ‘China Dream’ of President Xi Jinping in a photograph from May 2017. Photograph: Tom Phillips for the Guardian

United Nations human rights experts have called for China to shut down alleged political “re-education camps” for Muslim Uighurs and called for the immediate release of those detained on the “pretext of countering terrorism”.

The UN Committee on the Elimination of Racial Discrimination cited estimates that “from tens of thousands to upwards of a million Uighurs” may be detained in the far western Xinjiang province. Its findings were issued after a two-day review of China’s record, the first since 2009.

China’s foreign ministry has rejected the allegations, saying anti-China forces are behind criticism of policies in Xinjiang.

Independent experts said during the review that the panel had received many credible reports that a million ethnic Uighurs are held in what resembles a “massive internment camp that is shrouded in secrecy”. Panel expert Gay McDougall described it at the time as a “no-rights zone”.

Former detainees who spoke to the Associated Press described the internment camps as facilities policed by armed guards where Muslims were forced to disavow their religious beliefs, criticise themselves and their loved ones and give thanks to the ruling Communist party. Claims of beatings and deaths have made it out despite authorities’ tight control on information from the region.

The detention programme has swept up people, including relatives of American citizens, on ostensible offences ranging from accessing foreign websites to contacting overseas relatives. Other aspects of the security crackdown the AP has detailed include all-encompassing digital surveillance, mass deployment of police and severe regulations against religious customs and dress.

China denies such internment camps exist but says criminals involved in minor offenses are sent to “vocational education and employment training centres”. “The argument that ‘a million Uighurs are detained in re-education centres’ is completely untrue,” Chinese representative Hu Lianhe this month told the UN’s Committee on the Elimination of Racial Discrimination in Geneva.

China has said that Xinjiang faces a serious threat from Islamist militants and separatists who plot attacks and stir up tensions between the mostly Muslim Uighur minority and the ethnic Han Chinese majority.

Advertisement

The UN panel said it was alarmed by “numerous reports of detention of large numbers of ethnic Uighurs and other Muslim minorities held incommunicado and often for long periods, without being charged or tried, under the pretext of countering terrorism and religious extremism”.

It regretted that there was no official data on those detained “for even non-threatening expressions of Muslim ethno-religious culture like daily greetings”.

The panel decried “reports of mass surveillance disproportionately targeting ethnic Uighurs, including through frequent baseless police stops and the scanning of mobile phones at police checkpoint stations”.

There were reports that “many Uighurs abroad who left China have allegedly been returned to the country against their will”, it said, calling on China to disclose the current location and status of students and asylum seekers who went back.

The panel also urged China to allow Tibetans access to passports for foreign travel and to promote the use of the Tibetan language in education, the judicial system, and media.

In the US, lawmakers have written to the Trump administration asking for sanctions on Chinese officials allegedly tied to the mass internment programme and “ongoing human rights crisis” in Xinjiang. Muslim ethnic minorities faced torture and “egregious restrictions on religious practice and culture”, said the letter, which was signed by Senator Marco Rubio, Representative Chris Smith and 15 others. The letter singles out Xinjiang’s top official, Chen Quanguo, accused by many of turning the region into a police surveillance state.

Rubio and Smith in April raised the possibility of imposing sanctions on Chinese officials under the 2016 Global Magnitsky Act, asking the US ambassador to Beijing, Terry Branstad, to visit the region and collect information on Xinjiang officials responsible for the mass detention policy.

With Reuters and Associated Press

Since you’re here…

… we have a small favour to ask. More people are reading the Guardian than ever but advertising revenues across the media are falling fast. And unlike many news organisations, we haven’t put up a paywall – we want to keep our journalism as open as we can. So you can see why we need to ask for your help. The Guardian’s independent, investigative journalism takes a lot of time, money and hard work to produce. But we do it because we believe our perspective matters – because it might well be your perspective, too.

The Guardian is editorially independent, meaning we set our own agenda. Our journalism is free from commercial bias and not influenced by billionaire owners, politicians or shareholders. No one edits our Editor. No one steers our opinion. This is important because it enables us to give a voice to the voiceless, challenge the powerful and hold them to account. It’s what makes us different to so many others in the media, at a time when factual, honest reporting is critical.

If everyone who reads our reporting, who likes it, helps to support it, our future would be much more secure. For as little as €1, you can support the Guardian – and it only takes a minute. Thank you.

DİN VE BİLİM ADAMLARI BİTTİ, SIRADA PROFESÖRLER HEDEFTE

Doğu Türkistan’da yüz binleri katleden ve milyonları hapse atan Çin rejimi Uygur Türklerinden öne çıkan Din adamı ve bilim adamlarını ortadan kaldırdıktan sonra, alanında uzman profesörleri de hedefe almış durumda.

HEDEFTEKİ KİŞİLERİ İKİ YÜZLÜLÜK İLE SUÇLUYOR.

17 Eylül Özgür Asya Radyosunun haberinde Amerika’da ikamet eden Aktivist ve Profesör olan Kutluk Almas, Doğu Türkistan’ın başkenti Urümçi’de bulunan Xinjiang Üniversitesi’nin ünlü profesörlerinden eski iş arkadaşları  Zülfikar Berat Özbaş, Abdulkerim Rahman, Arslan Abdullah ve Edebiyat Enstitüsü Bölüm Başkanı  Azat Sultan, Taş Polat Tivip, Biyoloji Enstitüsü Profesörü Gayret Cam Osman, Kültür Ve Medeniyet Araştırmaları Enstitüsü Bölüm Başkanı Rahile Davut’un  ‘’İki Yüzlü Memur’’ soruşturması kapsamında Bölücülük, ve Komünist Partiye Sadakatsizlik suçlamasıyla tutuklandığı doğrultusunda tanıklık verdiği yer alıyor.

TÜRKİYE’YE GELMESİ SUÇ KABUL EDİLDİ.

Profesör Gayret Can Osman’ın 2008 senesinde Türkiye’ye  gittiği ve Türkiye’de gerçekleşen Uluslararası Bilim Toplantısına katıldığı gerekçe gösterilerek Çin polislerince gözaltına alındığını ifade ediliyor.

Profesörlerin nerde olduğu henüz bilinmiyor ancak Çin Nazi Toplama Kamplarında Tutuldukları delillendi.

Kaynak; https://www.rfa.org/uyghur/

MUHAMMED ALİ ATAYURT 19 EYLÜL 2018

http://turkistanpress.com/page/din-ve-bilim-adamlari-bitti-sirada-profesorler-hedefte/302

Xitayning Herbiy Wekilliri Merkiziy Asiyani Ziyaret Qilish Arqiliq Némini Közleydu?

2018-09-14
Xitay dölet re'isi shi jinping shangxey hemkarliq teshkilatigha eza döletlerning prézidéntliri bilen. 2013-Yili 13-séntebir, qirghizistan.

Xitay dölet re’isi shi jinping shangxey hemkarliq teshkilatigha eza döletlerning prézidéntliri bilen. 2013-Yili 13-séntebir, qirghizistan.

 AFP

Melumki, sowét ittipaqi ghulighandin kéyin xitay ottura asiya rayonida özining siyasiy, iqtisadiy, herbiy tesirini kücheytishke kirishken idi. 2001-Yili xitayning teshebbusi bilen shangxey hemkarliq teshkilati qurulup, uninggha qazaqistan, özbékistan, qirghizistan we tajikistanning jelp qilinishi, shundaqla xitay élan qilghan “Bir belwagh we bir yol” istratégiyesining yolgha qoyulushi xitaygha bu rayondiki öz pilanlirini emelge ashurushqa keng yol achti. Xitay buningdin tashqiri, bu memliketlerge meblegh sélish, qerz bérish, her xil sahelerde hemkarlishish arqiliq ottura asiya rayonida öz tesirini tiklesh heriketlirini téximu kücheytiwatqanliqi otturigha qoyulmaqta.

Yéqinda xitay merkiziy herbiy kéngishining wekilliri qazaqistanda, andin qirghizistanda bolup qaytqan idi. Xitay herbiylirining bu sepiri némini közleydu?

Qazaqistanning “Téngrinyus” agéntliqi 4-séntebirde élan qilghan “Qazaqistan’gha xitayning merkiziy herbiy kéngesh wekilliri keldi” namliq maqalida éytilishiche, xitayning merkiziy herbiy kéngesh re’isining orunbasari shüy chilyang qazaqistan mudapi’e ministiri nurlan yérmékbayéf bilen uchrashqan. Ular öz ara herbiy we herbiy-téxnikiliq hemkarliq, shundaqla rayondiki bixeterlik mesililiri heqqide muzakire yürgüzgen.

Emdi “Qirghizistan qirtag” agéntliqi élan qilghan “Qirghizistan we xitay herbiy hemkarliq toghriliq höjjetni imzalidi” namliq maqalida körsitilishiche, ikki memliket otturisidiki hemkarliq da’im yuqiri derijide bolup, bu her ikki memliket menpe’etlirige jawab bérip kelgen iken. Qirghizistan herbiy memuriyitining tekitlishiche, qirghiz-xitay hemkarliqi hem ikki tereplimilik asasta, hem shangxey hemkarliq teshkilati asasida aktip tereqqiy étiwatqan iken. Bu hemkarliq mabeynide xitay teripidin qirghizistan’gha qoral-yaraq, herbiy we mexsus téxnika, maddiy we téxnikiliq zatlar, alaqe we hawa küchlirige qarshi wasitiler, turushluq öylerni sélish we bashqimu sahelerde köpligen yardemler körsitilgen. Buning barliqi xitay teripidin bérilgen qerz hésabigha emelge ashqan. Ikki memliket otturisida yene herbiy kadirlarni teyyarlash we shangxey hemkarliq teshkilati da’irisidiki alaqilirini kücheytish boyichimu kélishim imzalan’ghan.

Qirghizistanliq siyasetshunas abdurehim hapizof xitayning qirghizistan bilen bolghan hemkarliqining birinchi nöwette xitay menpe’etlirini közleydighanliqini, hazir bu ikki memliket arisidiki hemkarliqqa qarshi küchlerning köpiyiwatqanliqini bildürüp, yene mundaq dédi: “Bezi metbu’atlarda mundaq deydu: bu xewplik ish. Biz xitay bilen yéqin bolup ketsek, qirghizistanning kélechikige xewp tughduridu. Xitay chet memliketlerge 4 milyard 200 milyon dollar qerz iken. Shuning 45 pirsenti xitaygha qerz iken. Xitay uni bérelmeydighinini bilsimu, yoshuridu. Eger qirghizistan uni töliyelmise, xitay öz shertini qoyidu. Méningche, qirghizistan rehberliri buni yaxshi chüshinishi kérek”.

Abdurehim hapizofning déyishiche, xitay herbiy wekiller sepiri arqiliq özining nöwettiki istratégiyisini emelge ashurushqa kirishmekchiken. Ottura asiya memliketliri shangxey hemkarliq teshkilati da’iriside xitayning atalmish “Üch xil küch” ke qarshi küresh siyasitige egishishke mejbur boluwatqan iken. Hazir ottura asiya jumhuriyetlirining jama’etchiliki, ayrim siyasiy küchler, inawetlik shexsler xitay siyasitining mahiyitini emdi chüshinip, oyghanmaqtiken.

Qazaqistandiki siyasetshunas qehriman ghojamberdining pikriche, Uyghurlar ammiwi rewishte xitay hökümiti teripidin terbiyilesh lagérlirigha tashliniwatqan bir peytte türkiy tilliq memliketlerning xitay bilen bolghan hemkarliqi Uyghurlarni da’im bi’aram qilip kelgen iken. Xitay herbiy wekillirining ottura asiyagha kélish meqsiti, birinchidin, bu yerdiki herbiylerning herbiy sewiyisini öginishtin, ularni her xil söhbetler arqiliq özlirige mayil qilishtin, shundaqla ottura asiya döletliridiki rusiyening herbiy tesirini suslashturush arqiliq özining tesirini kücheytishtin ibaret iken.

U mundaq dédi: “Uning üstige ottura asiya döletlirige herbiy qoralni almashturush kérek boldi. Rusiye bolsa kéyinki waqitta bu qoralni xelq ara bazar da’iriside satidighan boldi. Xitay bolsa hemmisidin erzan satidu. Xitay emdi herbiy tereptin singip kirishke tirishmaqta. Xitay atalmish shangxey hemkarliq teshkilati da’iriside üch xil küchke qarshi küreshke bularni jelp qilghan. Xitay buning astida tamamen Uyghurlarning közde tutidu.”

Qehriman ghojamberdining éytishiche, Uyghur mesilisining bügünki künde xelq’aragha chiqishi xitayni bi’aram qilmaqtiken, shuning üchün u özining merkiziy asiyadiki tesir da’irisini kücheytishke qattiq kirishmekte.

Qehriman ghojamberdi afghanistandiki weziyetningmu xitayni teshwishke séliwatqanliqini otturigha qoydi.

Qazaqistanliq siyasetshunas jasaral qu’anishalinning éytishiche, xitay özining tashqi siyasitide, bashqa memliketler bilen bolghan alaqiside her qachan peqet öz menpe’etini oylap kelgen hem öz pilanlirini emelge ashurushqa qattiq tiriship kelgen memliket iken. U xitayning qoshna ottura asiya memliketlirige nisbeten tutqan siyasitidimu shundaq gherezning bar ikenlikini bildürüp, mundaq dédi: “Xitayning qirghizistan’gha herbiy yardem bériwatqini bikar emes. Bu xitayning qirghizistanni iqtisadiy, herbiy, siyasiy jehettin béqindurushning bir amalidur. Bu arqiliq xitay qirghizistanni ottura asiyagha kirishning meydani süpitide paydilanmaqchi. Shu meydan arqiliq pütünley ottura asiyagha tesir qilish pilanlirini emelge ashurmaqchi.”

Jasaral qu’anishalin xitayning qirghizistandiki siyasitining bashqimu qoshna memliketlerde dawam qilish mumkinlikini bildürdi.

Siyasetshunas ghalim agéléu’of bolsa, qirghizistan, tajikistan oxshash memliketlerning xitay qerzliridin qutulush üchün öz yerlirini bériwétishke mejbur boluwatqanliqini, mundaq xewpning bashqimu ottura asiya jumhuriyetliri, shu jümlidin qazaqistan üchünmu mewjut ikenlikini ilgiri sürdi.

U mundaq dédi: “Birinchidin, biz hemmimiz shangxey hemkarliq teshkilati ezaliri. Ikkinchidin, xitay merkiziy asiyagha singip kirishke tirishidu. Shuning üchün bashqa memliketler bilen bir septe qirghizistanmu, mesilen, “Gherbiy yawropa-gherbiy xitay” gaz turubisi layihiside öz menpe’etlirini qoghdishi lazim. Bizning memliketlirimiz bu layihige öz puqralirini orunlashturushi kérek. Xitay merkiziy asiya memliketlirige peqet meblegh arqiliqla emes, belki medeniy we bashqimu yollar arqiliqmu tesir qilishqa tirishmaqta. Yene bir tereptin, epsuski, xitay insan heqliri bilen hésablashmaydu. Xitay térrorchiliqni, diniy esebiylikni perq qilmaydu. Uning üchün türkiy xelqler chong bir xewp bolup hésablinidu.”

Ghalim agéléu’ofning pikriche, mubada xitay merkiziy asiya puqralirining menpe’etlirini oylimaydighan bolsa, uning layihelirining emelge éshishida tosqunluqlar peyda bolushi, xitay ishchiliri bilen yerlik ishchilar arisida toqunushlarning kélip chiqish mumkin iken. U shundaqla xitay terepningmu öz ishchilirining hoquqlirini qoghdash üchün barliq amallarni qilidighanliqini ilgiri sürdi.oyghan

Yéngi Oqush Mewsumida Mekteplerdiki Uyghur Oqughuchilar Aziyip Ketken

2018-09-13
Toluqsiz ottura mektep yéngi oqush mewsumidiki oqughuchilarning uchurini igilesh jedwili.

Toluqsiz ottura mektep yéngi oqush mewsumidiki oqughuchilarning uchurini igilesh jedwili.

 RFA/Gulchehre

Özining Uyghur diyaridiki ma’arip sistémisidin chet’elge chiqqan biri ikenlikini bildürgen bir anglighuchimizning radiyomizgha ewetken uchurigha qarighanda, yéqinqi künlerde Uyghur aptonom rayonluq ma’arip tarmaqliri oqutquchi we kadirlarni jenubtiki yéza-kentlerge mexsus mejburiyet ma’aripning oqutush xizmitini rawajlandurushqa ewetken iken. Buninggha yéngi oqush mewsumi bashlan’ghili heptidin ashqan bolsimu, lékin Uyghur élining jenubidiki Uyghur oqughuchilarni asas qilghan nurghun bashlan’ghuch we ottura mekteplerde Uyghur oqughuchilarning kemlep kétishi hemde mektep yéshidiki balilarning toluq tizimlanmasliqi asasliq seweb bolghan iken.

Mezkur uchur bergüchi da’irilerning mektepke tizimlashta yéngidin chiqarghan tizimlash jedwilining süretlik kopiyesinimu teminligen bolup, yéngi tizimlash jedwilige ata-anisidin bashqa hamiysi we ularning siyasiy salahiyiti, hazir nediliki qatarliq uchurlarni toldurush telep qilin’ghan iken.

“Xitay ma’arip géziti” torining 12-séntebirdiki xewiride Uyghur élidiki xitay da’irilirining yéqinqi künlerde yene 10 ming kadirni Uyghur élining jenubigha ma’arip xizmitige yardem bérishke jiddiy ewetilgenliki körsitilgen. Xewerde déyilishiche, bu yilning özidila Uyghur aptonom rayonluq ma’arip nazariti yene 15 oqutquchini aqsu wilayitining kucha nahiyesige yardemge ewetken. “Qosh til ma’aripi” ning yürüshüshi üchün da’iriler bingtu’endin on ming ademni jenubtiki wilayet we bir oblastqa ewetken. Shuning bilen bir waqitta yene yeslilerdin tartip toluq ottur mekteplergiche bolghan mejburiyet ma’aripidiki mekteplerge 1300 mektep mudirlirini asasiy qatlamdiki mekteplerge yardem bérish xizmitige chüshürgen. Emma ma’arip sistémisida yéngi oqush mewsumi bashlinishi bilen élip bériliwatqan bu jiddiy we keng kölemlik kadirlarni asasiy qatlamdiki mekteplerge seplesh xizmitining sewebi éniq körsitilmigen.

Biz bu uchurni delillesh we yéngi oqush mewsumida mektepke tizimlatqan oqughuchilar sanining tuyuqsiz azlap kétishining sewebi heqqide tepsiliy melumat élip üchün Uyghur élidiki bashlan’ghuch we ottura mektepler bilen alaqilishishke tirishtuq. Kuchadiki melum mektepning közetchisi gerche yoqap ketken yaki hazir bar bolghan oqughuchilarning sanini éniq bilmisimu, ilgiriki oqush mewsumida bu mektepte oquwatqan oqughuchilarning nurghunlirining bu yéngi oqush mewsumida qaytip kelmigenlikini, oqughuchilarning sani az bolghanliqtin bezi oqutquchilar bilen öziningmu oqughuchi yighish üchün mehelle komitét xadimliri bilen birlikte öymu-öy kirip oqughuchilarni tizimlawatqanliqini bildürdi.

Aqsu sheher ichidiki bir “Qosh tilliq” bashlan’ghuch mektepte nöwetchiliki qiliwatqan bir Uyghur ayal Uyghur balilar azlap bu mektepte sapla xitay oqutquchilarning qalghanliqini bildürdi.

Bu oqutquchining ilgiri sürüshiche, yéngi oqush mewsumida mektepke qaytip kélip oqushini dawamlashturalmighan oqughuchilarning nege ketkenliki éniq emes iken. Mektepke yéngidin kiridighan oqughuchilar sanining toshmasliqigha asasliqi balilarning ata-anilirining lagérgha élip kétilgenliki yaki bu balilargha mes’ul bolidighan ademning bolmasliqidin bolghan iken. Shunga nöwette oqutquchilar öz sinipidiki qaytip kelmigen oqughuchilarni mehelle komitétlirigha we saqchixanilargha melum qilmaqta iken.

Uyghurlarning köplep lagérlargha élip kétilishidin kélip chiqqan a’ililerning parchilinishi we balilarning qaranchuqsiz qélishi mezkur mesilining eng paji’elik we Uyghurlarni endishige séliwatqan teripidur. Bu heqte köz qarashlirini bayan qilghan shinjang uniwérsitéti Uyghur til-edebiyati fakultétining sabiq léktori, hazir amérikida yashawatqan qutluq almas ependi mekteplerde balilarning azlap kétishining özila rayondiki Uyghurlarning éghir weziyitini körsitip béridighan janliq bir misal ikenlikini tekitlidi.

Xitay hökümiti Uyghur élida lagérlarni qurup, Uyghurlarni nuqtiliq “Qayta terbiyelesh merkizi” dep atalghan bu orunlargha qamashni tézletken yéqinqi bir yildin buyan, ata-aniliri, hetta halidin xewer alghudek kishilerning bolmasliqi seweblik ige-chaqisiz qalghan balilarning sani barghanche köpeygen. Gerche mekteplerde Uyghur oqughuchilarning azlap ketkenliki inkas qiliniwatqan bolsimu, emma bu heqte éniq sanliq melumatlar yoq. Shundaq halettimu xitay da’iriliri Uyghur élining “Qosh til ma’aripi” gha jem’iyettin oqutquchi qobul qilish bahaniside xitaylarni köplep seplimekte iken.

Uyghur élidin tarqitilidighan “Imtihan uchur merkizi” ning torida 2018-yilining özidila kucha nahiyesining yüz oqutquchini qobul qilish élani chiqirilghan bolup, asasen dégüdek gensu, xénen, sichüen, xéylongjang qatarliq xitay ölke we sheherliridin qobul qilishni nishan qilidighanliqi eskertilgen.

Qutluq almas ependi mundaq dédi: “Uyghurlarning shundaqla Uyghur élining xeterlik we paji’elik bir weziyette ikenlikini balilarning ige-chaqisiz qélishi we yoqap kétishidin éniq körüwalghili bolidu. Dunyagha xitay hökümitining Uyghurlarni qandaq yosunda yoqitiwatqanliqini bildürüshte buningdin bashqa yene qandaq pakit bolushi kérek?!”

U axirida xitay hökümitining Uyghurlargha qaratqan basturushi dawamida ma’arip sahesining we ziyaliylarning eng éghir talapetke uchrawatqanliqini, xitayning eng serxil Uyghur oqutquchilarni lagérlargha qamash bilen teng Uyghur élining ma’arip sahesidiki bu boshluqni xitaylarni yötkep kélish arqiliq tolduruwatqanliqini ilgiri sürdi. gülchéhre

Shinjang Uniwérsitétidin Proféssor Abdukérim Raxman, Arslan Abdulla we Rahile Dawutning Tutqun Qilin’ghanliqi Delillendi

2018-09-13
Sh u a r xelq hökümiti meslihetchiler ishxanisining sabiq mudiri, shinjang uniwérsitéti filologiye institutining sabiq mudiri, proféssor arslan abdulla ependi(ongda). Shinjang uniwérsitéti filologiye institutining proféssori, doktor yétekchisi abdukérim raxman ependi(solda).

Sh u a r xelq hökümiti meslihetchiler ishxanisining sabiq mudiri, shinjang uniwérsitéti filologiye institutining sabiq mudiri, proféssor arslan abdulla ependi(ongda). Shinjang uniwérsitéti filologiye institutining proféssori, doktor yétekchisi abdukérim raxman ependi(solda).

 RFA/Qutlan

Yéqinda anglighuchilirimizdin biri radiyomizgha inkas yollap, shinjang uniwérsitétidin az dégende 56 oqutquchi we tetqiqatchining yighiwélish lagérigha élip kétilgenlikini melum qilghan idi. Ötken hepte amérikidiki Uyghur pa’aliyetchi, shinjang uniwérsitétining sabiq oqutquchisi qutluq almas ependi ijtima’iy taratqularda guwahliq bayanati élan qilip, shinjang uniwérsitétidiki sabiq xizmetdashliridin 5 kishining lagérda ikenlikige guwahliq berdi.

Muxbirimizning shinjang uniwérsitéti uniwérsal tüzesh qomandanliq merkizidin ehwal igilishi dawamida deslepki qedemde abdukérim raxman, arslan abdulla we rahile dawut qatarliq dangliq proféssorlarning tutqun qilin’ghanliqi delillendi.

Biz uchurning toghra-xataliqini éniqlash üchün shinjang uniwérsitéti mektep memuriyiti ishxanisigha téléfon qilduq. Biz téléfonimizni alghuchidin proféssor arslan abdulla bilen abdukérim raxmanning “Terbiye” leshke ekétilgenlik ehwalini kimdin éniqlishimiz kéreklikini sorighinimizda u filologiye instituti bilen mektep qomandanliq ishxanisidin melumat sorishimizni éytti. Shinjang uniwérsitéti uniwérsal tüzesh qomandanliq ishxanisidiki bir xadim deslepte özining bu heqte melumat bérelmeydighanliqini éytti. U arqidin alaqidar rehberlerdin yolyoruq alghandin kéyin, so’allirimizning bir qismigha jawab berdi, emma köp qismigha jawab bérishni ret qildi. U bu jeryanda proféssor arslan abdulla bilen abdukérim raxmanning tutulghinigha xéli uzun bolghanliqini, emma kimler teripidin néme üchün ekétilgenliki heqqide melumat bérelmeydighanliqini éytti.

So’al: kimler teripidin tekshürülginini dep bérelmiginingizge asasen arslan abdullaning tutulushini “Dölet mexpiyetliki” dep qariliwatidu dések bolamdu?

Jawab: qandaq qarash we qandaq yézish silerning ishinglar.

So’al: abdukérim raxmanning tutulushimu “Dölet mexpiyetliki” mu?

Jawab: umu shundaq.

So’al: abdukérim raxman néme sewebtin tutuldi?

Jawab: arslanningki bilen oxshash.

So’al: rahile dawutningchu?

Jawab: arslanningmu, abdukérimningmu we rahileningmu néme üchün tutulghanliqini bilmeymen.

Hazirgha qeder shinjang uniwérsitétining sabiq mudiri tashpolat téyipningla tutqun qilin’ghanliqi delillen’gen idi. Yuqiriqi uchurlardin gerche déloning tepsilati melum bolmighan bolmisimu, emma proféssor abdukérim raxman, arslan abdulla we rahile dawutlarning ishtin toxtitilghanliqi we nöwette lagér yaki qamaqxanida tutup turuluwatqanliqi delillendi. shöhret hoshur

“Yürikimiz qan yighlaydu”: Lagér Mehbuslirining Paji’elik Kechmishliri

 (1)

2018-09-13
Nöwette türkiyede yashawatqan sabiq lagér mehbusi abdusalam muhemmet ependi.

Nöwette türkiyede yashawatqan sabiq lagér mehbusi abdusalam muhemmet ependi.

 RFA/Jume

Abdusalam muhemmet: weziyet insan tesewwur qilghusiz halette

Nöwette 1 milyonidin artuq Uyghurning atalmish “Qayta terbiyelesh lagérliri” gha qamiliwatqanliqi heqqidiki xewerler dunya metbu’atlirida qiziq témigha aylan’ghan bir künde mezkur lagérlarning heqiqiy mahiyiti we uning qara derwazisi ichidiki sirlar téxi toluq échilghini yoq.

Undaqta bu lagérlar zadi qandaq jay? bu yerge bend qilin’ghan kishiler qandaq qismetlerge duchar bolidu? lagérlar xitay hökümiti ilgiri sürüwatqandek “Terbiyelesh orni” mu?

Biz bu so’allargha jawab tépish üchün bu xildiki lagérlargha bir mezgil qamalghandin kéyin bashqa ellerge yerleshken bir qisim Uyghurlarni ziyaret qilduq. Bügün anglaydighininglar nöwette türkiyede yashawatqan sabiq lagér mehbusi abdusalam muhemmet bilen ötküzgen söhbetning birinchi qismi.

Ilgiri lagérgha qamalghan we öz kechmishlirini biz bilen ortaqlishishqa jür’et qilghan bir nechche Uyghurni ziyaret qilish meqsitide bu yil yaz aylirining melum bir küni türkiyege yétip barduq.

Ziyaritimizni qobul qilghanlarning tutulush, qamilish we atalmish “Terbiye élish” jeryanliri her xil bolsimu, emma ularning közliridiki tutqunluq hayati qaldurghan iztirap, teshwish, rohi azablar hemde chüshkün chéhride anda-sanda körülüp qalidighan hijran otlirini yoshurushqa urunushliri tüptin oxshash idi.

Bularning biri awwal qamaqxanida, kéyin atalmish “Terbiyelesh merkizi” de bir nechche ay yatqan abdusalam muhemmet idi. Biz uning yurtida qalghan uruq-tughqanlirining bixeterlikini közde tutup uning esli yurti we kimliki heqqidiki bashqa tepsilatlar heqqide toxtalmasliqni toghra taptuq.

Bu yil emdila 40 yashlardin ashqan abdusalam muhemmet istanbulning sirtidiki bir déngiz sahili rayonida ziyaritimizni qobul qildi. U aldi bilen qolgha élinish, lagérlarda atalmish “Terbiye élish” ni bashlashtin awwalqi hayati we Uyghur éli weziyitini ixcham shekilde bayan qilip ötti.

U söhbet jeryanida Uyghurlar nöwette we bir nechche yildin buyan tartiwatqan zulumlarni tilgha alghanda köz yashlirini tutalmay qalatti.

Abdusalam muhemmet yuqirida sözlep ötkendek, özini melum qilghandin kéyin, saqchilirini uni ürümchidin esli nopusi tewe xoten’ge élip bérip, dölet bixeterlik tarmaqlirining qamaqxanisigha qamighan. Uning éytishiche, bu téxi xitay hökümiti atalmish “Terbiyelesh merkezliri” ni kölemleshtürmigen mezgil bolghuchqa u deslepte bigunah halda yérim yildek qamaqxanigha solan’ghan.

Undaqta, u qamaqxanida némilerge shahit boldi? xitay “Terbiyelesh” ke élip kelgenlerge qandaq mu’amile qilidu? “Terbiyelesh” namida élip kérilgenler qamalghan türmiler qandaq orunlashturulghan? bu heqtiki tepsilatlarni programmimizning kéyinki qismida anglitimiz.Jüme

Amérika Xitayning Uyghur Rayonidiki Basturushidin “Qattiq Bi’aram” Bolmaqta

2018-09-12
Kochida postqa qoyulghan qoralliq saqchi we bronéwik. 2018-Yili 12-séntebir, ürümchi.

Kochida postqa qoyulghan qoralliq saqchi we bronéwik. 2018-Yili 12-séntebir, ürümchi.

 Reuters

Amérika tashqi ishlar ministirliqi seyshenbe küni Uyghur rayonining nöwettiki weziyitige pozitsiye bildürüp, xitay hökümitining bu rayondiki Uyghur we bashqa musulman milletlerni basturushini téximu éghirlashturghanliqidin “Qattiq bi’aram” boluwatqanliqini bildürdi. Bu amérika hökümitining “Nyu-york waqti” géziti aq saray, amérika tashqi ishlar we maliye ministirliqlirining Uyghur rayonida kishilik hoquqni depsende qiliwatqan xitay emeldarlirigha émbargo qoyushni oylishiwatqanliqini xewer qilghandin kéyin, tunji qétim mezkur mesilige ipade bildürüshidur.

Amérika tashqi ishlar ministirliqining inkasidin sel awwal b d t kishilik hoquq aliy komissari mishél bashélit lagérlar mesilisini otturigha qoyghan. Shundaqla yene kishilik hoquq közitish teshkilati doklat élan qilip, lagérlar heqqide yéngi delillerge érishkenlikini bildürgen. Arqidinla prézidént tramp hökümiti d u q re’isi dolqun eysa bilen aqsarayda körüshüp, lagérlar we émbargo mesilisini muzakirileshkenliki ilgiri sürülgen idi.

Amérika hökümitining Uyghurlar heqqidiki pozitsiyesini tashqi ishlar ministirliqi bayanatchisi hézir nyu’ért seyshenbe künki axbarat yighinida tekitligen. Uning qeyt qilishiche, amérika hökümiti xitayning minglighan Uyghurni lagérlarda tutup turuwatqanliqigha da’ir ishenchlik melumatlargha érishken.

Hézir nyu’ért mundaq deydu: “Bu, biz tashqi ishlar ministirliqining nurghun pa’aliyetliride sözlep kéliwatqan mesile. Belki, bezenliringlarning éside bolsa kérek, men bu yil baharda Uyghur muxbirlarni tashqi ishlar ministirliqigha teklip qilip, ularning japaliq ishlewatqanliqidin xewerdar bolghan. Ularning a’ile ezalirining qiyin ehwalidin, nurghun a’ile ezalirining xitayda qamalghanliqidin xewer tapqan. Bu amérika hökümitining alahide qattiq endishisini qozghap keldi. Bolupmu tashqi ishlar ministirliqi yalghuz Uyghurlarnila emes, xitayning bu rayondiki qazaq qatarliq bashqa musulmanlarnimu basturushining éghirlashqanliqidin qattiq endishe qilip kelmekte.”

Hézir nyu’értning qeyt qilishiche, xitayning bu rayondiki milletlerni qattiq kontrol qilip, ularning öz medeniyiti we diniy étiqadini ipadilishini cheklishi ashqunluqqa qutratquluq qilip, zorawanliqqa yol achidiken. Hézir nyu’ért mundaq deydu: “Bu yerde minglighan kishining tutqun qilinip, tutup turush merkezlirige qamalghanliqigha da’ir ishenchlik melumatlar bar. Biz 2017‏-yili 4‏-aydin buyan tutqunlarning sani jiddiy ashqanliqini éytalaymiz. Az sanliq milletlerning öz medeniyiti we diniy étiqadini ipadilishige qarita élip bérilghan bundaq chékidin ashqan nisbetsiz cheklime ashqunluqqa qutratquluq qilip, zorawanliqqa yol achidu.”

Kishilik hoquq teshkilatlirining qarishiche, tramp hökümiti derhal “Yershari magnitiskiy qanuni” we “Yershari diniy erkinlik qanuni” lirini ishqa sélip, Uyghurlarni depsende qilishqa ishtirak qiliwatqan xitay emeldarlirini jawabkarliqqa tartishi kérek. Kishilik hoquq közitish teshkilati düshenbe küni élan qilghan bu heqtiki bir doklatida, xitay hökümitining Uyghurlarni sistémiliq we pilanliq basturup, ularni tutqun qiliwatqanliqi, xorlawatqanliqi, ten jazasi bériwatqanliqigha da’ir yéngi delillerge érishkenlikini bildürgen.

Mezkur teshkilatning asiya ishliri diréktori sofiy réchardson, amérika hökümitining qolida birqanche xil jazalash wasitilirining barliqi, uning bu wasitilerni ishqa sélishi kéreklikini bildürdi. Doktor sofiy réchardson mundaq deydu: “Bu yerde hökümet oyliship körse bolidighan bir qanche xil émbargo wasitiliri bar. Yershari magnitiskiy qanunini ishqa sélip, kishilik hoquqni depsende qilghuchi shexslerning jawabkarliqini sürüshtürüsh shularning biri. Bu yerde yene amérika we bashqa hökümetler, shirketlerning shinjang bilen soda qilishigha cheklime qoysa bolidu. Mesilen, héchkimning shinjang j x nazaritige nerse sétishigha yaki shinjangdiki diktatoriliq esliheliri qurulushigha ishtirak qilghan xitay shirketlirining bashqa döletlerge meblegh sélishigha yol qoymasliqi kérek, deydighan pikirler bar. Démek, bu xil émbargo tedbirlirini yürgüzüshte bolidu”.

Xitayning Uyghur rayonidiki basturushigha qatnishiwatqan xitay shirketlirini jazalash pikiri amérika dölet mejlisi ezalirining yéqinda tashqi ishlar ministiri mayk pompé’o bilen maliye ministiri stiwén mnuchin’gha yazghan mektupida otturigha qoyulghan. Marku rubi’o bilen kristofir simit bashchiliqidiki 17 neper amérika kéngesh we awam palata ezalirining mektupida, xitaydiki xeykang we daxu’a shirketlirining ismi tilgha élin’ghan. Bu ikki shirket xitay hökümitining Uyghur rayonidiki digital, yeni reqemlik teqiblesh sistémisi qurulushigha aktip ishtirak qilip, zor paydigha érishiwatqan karxanilar idi.

Marku rubi’o bilen kristofir simit 12‏-séntebir amérika soda ministirigha yollighan yene bir mektupida, soda ministirliqining tizimlikni kéngeytip, uninggha xitay hökümitining Uyghur aptonom rayonidiki organlirini, bixeterlik tarmaqlirini we ular bilen hemkarlishiwatqan xitay shirketlirini kirgüzüshi telep qilin’ghan. Mektupta “Shinjang Uyghur aptonom rayonida yüz bériwatqan xorluq amérikining dölet bixeterlik menpe’etige muxalip” déyilgen.
Kishilik hoquqni közitish teshkilatidiki sofiy réchardsonning körsitishiche, Uyghur rayonida yüz bériwatqan depsendichilikni toxtitish nöwettiki eng muhim mesilidur. U mundaq deydu: “Biz nechche yillardin béri shinjangda omumiy kishilik hoquq weziyitining yamanliship kétiwatqanliqigha diqqet qilishqa yalwurup kelduq. Buningdin az dégende 10 yil awwal xitay amérikining qozghighan térrorluqqa qarshi turush urushini suyi’istémal qilip, shinjangdiki Uyghur we bashqa az sanliq milletlerni basturushqa bashlighandila bu bizge éniq melum bolghan idi. Biraq bu yerdiki tragédiye bu rayonning weziyiti éghirliship ketkende andin bu mesile xelq’ara jem’iyetning diqqitini qozghashqa bashlidi. Biraq hazirqi eng muhim mesile buninggha emeliy tedbir qollinishtur”.

Lékin, amérika hökümitining qachan, kimlerge, qandaq tedbir qollinidighanliqi melum emes. Amérika tashqi ishlar ministirliqi bayanatchisi hézir nyu’ért seyshenbe küni muxbirlarning bu heqtiki so’aligha jawab bergende bu mesilining dawamliq muzakire qiliniwatqanliqi, émbargo qoyush-qoymasliq heqqide uchur bérelmeydighanliqini bildürgen. U mundaq deydu: “Biz dölet mejlisidin mezkur mesile heqqide mektup tapshuruwalghanliqimizni bildürimiz. Bizning qolimizda qollinidighan nurghun wasitilirimiz bar. Biraq men amérika hökümiti qollinishi mumkin bolghan wasitiler heqqide aldinala toxtalmaymen. Bu émbargo mesiliside burundin kéliwatqan bir qa’ide. Yeni biz émbargo qoyush-qoymasliqning uchurini aldinala bermeymiz.”

Amérika hökümitining yuqiri derijilik bezi xitay emeldarlirigha émbargo qoyidighanliqi heqqidiki bu xewer xitay hökümitining inkasini qozghighan. Roytérs agéntliqining xewer qilishiche, xitay tashqi ishlar ministirliqi bayanatchisi géng shu’ang jüme küni bayanat élan qilip, amérikini shinjang heqqidiki “Natoghra” qarashlardin waz kéchishke chaqirghan. U, “Eger taratqularning xewiri toghra bolsa, biz alaqidar terepni natoghra qarashlardin waz kéchip, xitay bilen amérikining öz ara ishench we hemkarliqigha ziyanliq ishlarni qilish yaki sözleshni toxtitishqa chaqirimiz” dégen. Géng shu’angning tekitlishiche, xitaydiki pütün xelqler “Qanunlar boyiche diniy erkinliktin toluq behrimen bolmaqta” iken.

Xitay hökümiti hazirgha qeder Uyghur rayonida yighiwélish we “Qayta terbiyelesh merkezliri” ni qurghanliqini inkar qilip keldi. Xitay merkizi birliksep bölümining mu’awin bashliqi xu lyenxé b d t irqiy ayrimichiliqqa qarshi turush komitétining ötken ayda ötküzülgen yighinida, bezi radikal kishilerge “Terbiye bériliwatqanliqi” ni étirap qilghan bolsimu, lékin “Yighiwélish lagérliri” yaki “Qayta terbiyelesh merkezliri” dep bundaq bir orunning mewjut emeslikini tekitligen idi.

erkin

Kishilik Hoquqni Közitish Teshkilati: “Lagérlar Heqqide Dunya Némilerni Qilalaydu?”

2018-09-12
Yighiwélish lagérida ménge yuyush telim-terbiyesi éliwatqanlar.

Yighiwélish lagérida ménge yuyush telim-terbiyesi éliwatqanlar.

 Social Media

Kishilik hoquqni közitish teshkilati Uyghurlar diyaridiki lagérlarning hazirqi ehwali hemde Uyghur jem’iyiti duch kéliwatqan qatmu-qat zulumlar heqqide teyyarlap chiqqan 125 betlik doklatqa “Idiyewi késellikni yoqitish” dep mawzu qoyulghan. Doklattin melum bolushiche, xitay hökümitining neziride Uyghurlarning pütkül meniwi dunyasi “Idiyewi késellik” dep qariliwatqan bolup, bu “Késellik” ni özgertish üchün tesis qilin’ghan lagérlar izchil “Heqsiz doxturxana” dep teshwiq qilinip kelmekte. Halbuki bu “Doxturxanilar” diki éghir qiynaq we turmush shara’itining nacharliqi sewebidin bu jaylargha saq kirip ketkenlerdin birmunchisining bu jaylarda hayatidin ayrilghanliqi heqqide melumatlar otturigha chiqmaqta.

Doklattin melum bolushiche, Uyghurlar diyaridiki bu lagérlarning sirtida turuwatqanlar kündüzlük we kechlik “Öginish kursliri” da özlirining siyasiy mewqelirini özgertish bilen jiddiy meshghul boluwatqan, kishilerning erkin yötkilish yaki seper qilish erkinliki izchil chekliniwatqan, diniy étiqadqa munasiwetlik herqandaq amillar “Esebiylik” ning alametliri dep qariliwatqan omumi weziyette Uyghur jem’iyitide a’ililer xaniweyran bolup kétish, a’ile ezaliri bir-biridin juda bolush, sirttikiler bilen xususiy alaqide bolushqa chek qoyush hemde chet’eldikilerni qaytip kélishke mejburlash dégenler da’imliq hadisilerdin bolup qalmaqta iken. Shuning üchün insan heqlirini közitish teshkilati bu ehwalgha qarita xitay hökümitige we xelq’aragha yüzlinip, öz pikirini bayan qilghan.

Doklatta körsitilishiche, nöwette xitay hökümitining Uyghurlar diyarida qiliwatqanliri xitayning asasiy qanunigha pütünley xilap bolupla qalmastin, xitay imza qoyghan xelq’araliq ehdinamilergimu xilap iken. Eng addiysi Uyghurlarning xalighanche qolgha élinishi we késilishi, shuningdek bu jeryanda erkinliktin mehrum qaldurulushi xitayning barliq qanunlirigha xilap. Qanunlardiki “Hemme milletning we shexsning qanun aldida barawer ikenliki” ashkara irqiy ayrimichiliqqa, “Puqralarning söz we metbu’at erkinliki barliqi” bolsa Uyghurlarning oy-xiyalliriningmu “Qanun’gha xilap” bolushigha yol achmaqta iken. Lagérlargha apirilghan kishilerni jismaniy jehettin qiynash bolsa xitayning asasiy qanunigha we xelq’ara ehdinamilerge pütünley zit iken.

Xitay hökümitining diniy étiqad erkinlikini ijra qilish heqqidiki wediliri bolsa nöwette herqandaq diniy étiqadqa mensup amillarning “Esebiylik” dep qarilishi sewebidin alliqachan quruq gepke aylinip qalghan. Netijide hökümetning biwasite kontrolluqida we nazaritide boluwatqan diniy pa’aliyetlerla “Qanunluq” bolush weziyiti omumlashqan. Xitayning “Pasport qanuni” diki “Herqandaq teshkilat yaki shexsning bashqilarning pasportini yighiwélish hoquqi yoq” dégen maddilar Uyghurlarning qolida pasport bolmasliqtek ré’alliq bilen robro bolup, Uyghurlar héchnege midirliyalmaydighan weziyetni mesxirilik eks ettürmekte iken.

Doklatta alahide tekitlen’gen yene bir nuqta hazir Uyghurlarning héchqandaq xususiyet makani we hoquqi bolmasliq bolup, bu sahedimu xitay hökümiti öz qanunlirini bir yaqqa qayrip qoymaqta iken. Xitayning “Jinayi ishlar qanuni” da puqralarning barmaq izi, qan ewrishkisi, gén ewrishkisi we bashqa bi’ologiyelik uchurlirini shu kishi melum jinayetke chétishliq bolup qalghandila élishqa bolidu. Emma nöwette pütkül Uyghurlarning bi’ologiyelik uchurliri ularning ijaziti bolmighan ehwalda toplinip, hökümetning sanliq melumat ambirigha toplan’ghan. Uyghurlarning a’ililiri bolsa öy igisi xalimighan ehwalda xitay kadirlarning yétip-qopidighan makanigha aylinip, hökümet da’irilirining Uyghur a’ililirini biwasite kontrol qilish we nazaret qilish wasitisi bolup qalghan.

Doklatta nöwette Uyghurlar diyarida mewjut boluwatqan barliq asasiy mesililer ret-réti bilen körsitilgendin kéyin, xitay hökümitige lagérlarni derhal taqash, “Qattiq zerbe bérish herikiti” ni toxtitish, Uyghurlarning xitay asasiy qanunidiki hoquqlirigha heqiqiy menide kapaletlik qilish, chén chu’en’go we bashqa yughuri derijilik emeldarlarning Uyghurlarni basturush jeryanida oynighan rolini adil tekshürüsh, Uyghurlarning bi’ologiyelik uchurlirini we shexsiy uchurlirini yighishni toxtitish, Uyghurlarning pasportlirini qayturup bérish, bigunah solaqqa chüshkenlerge tégishlik tölem bérish qatarliq bir qatar tewsiyelerni yollaydu. Shuning bilen birge xitay xelq qurultiyigha we atalmish “Sh u a r xelq qurultiyi” gha “Térrorluqqa qarshi turush qanuni” we bashqa qanun-nizamlarni qaytidin qarap chiqip, uni xelq’araliq ölchemlerge bina’en qayta tüzüp chiqishqa dewet qilidu. Emma mezkur doklat élan qilin’ghandin kéyin xitay hökümiti bu heqte ötküzülgen muxbirlarni kütüwélish yighinida mezkur doklatni “Pakitlarni burmilighan” dep inkar qilidu. Shuningdek kishilik hoquq teshkilatini “Xitaygha qarita bir tereplime qarashta bolghan, hazir shinjangdiki herqaysi milletler ittipaq we inaq yashimaqta. Uyghurlar siyasiy, iqtisad, medeniyet we diniy étiqad erkinlikidin toluq behrimen bolmaqta” dégendek kona yalghanlirini qaytidin tekrarlighan.

Doklatta yene qazaqistan hökümitige teklip sunulup, xitay hökümitige türkiy tilliq musulmanlargha qaritilghan basturushni toxtitish, lagérdikilerni derhal qoyuwétishke bésim qilish, xitay tewesidin kélip siyasiy panahliq tiligenlerni xitaygha qayturmasliq, siyasiy panahliqqa sherti chüshidighanlarning iltimasini téz sür’ette tamamlash, xitaydin kelgen qazaqlarning qazaqistan puqraliqini élishigha qulayliq yaritip bérishni telep qilidu.

Mezkur doklatta yene türkiye hökümitigimu teklip bérilip türkiyediki Uyghurlarni xitaygha qayturulushtin qoghdap qélish, qisqa mezgillik iqamet bilen turuwatqanlarni uzun mezgillik iqamet bilen temin étish, ata-anisi yoq Uyghur ösmürlirige iqamet we ma’arip shara’iti yaritip bérish telep qilin’ghan.

Doklatning axirida dunyaning bashqa jayliridiki hökümetler we teshkilatlargha xitay hökümitini “Qattiq zerbe bérish” ni toxtitishqa chaqirish, chén chu’en’go we bashqa yughuri derijilik emeldarlargha magnétiski qanuni boyiche jaza bérishni tekitlesh, xitaygha éksport qilinidighan téxnikiliq mehsulatlarni kontrol qilish, Uyghur we qazaqlarni xitaygha qayturmasliq, ularning siyasiy panahliq iltimaslirini tézlitip béjirish, Uyghurlar diyaridiki basturushlarni musteqil tekshürüsh guruppisi ewetip tekshürüsh qatarliq tekliplerni sun’ghan.

Melum bolushiche, mezkur doklatni teyyarlash jeryanida kishilik hoquqni közitish teshkilati chén chu’en’gogha mexsus mektup yollap, alaqidar mesililer boyiche 15 so’alni ewetip bergen bolsimu, chén chu’en’go buninggha jawab qayturmighan. Emma doklat élan qilin’ghandin kéyin bolsa xitay hökümiti buningdiki pakitlarni derhalla “Emeliyettin chetnigen” dep inkar qilghan.eziz

Kishilik Hoquqni Közitish Teshkilati Lagérlar Mesilisini Sistémiliq Yekünlidi

2018-09-10
Bash shtabi washin'gtondiki kishilik hoquqni közitish teshkilati yéqinda Uyghur diyaridiki lagérlar heqqide teyyarlighan zor hejimlik doklatining muqawisi.

Bash shtabi washin’gtondiki kishilik hoquqni közitish teshkilati yéqinda Uyghur diyaridiki lagérlar heqqide teyyarlighan zor hejimlik doklatining muqawisi.

 www.hrw.org

Uyghurlar diyarida san we kölem jehette shiddet bilen éship bériwatqan lagérlar mesilisi heqqide “Xitay kishilik hoquq himayichiliri” teshkilati b d t gha mexsus témidiki doklatni sun’ghan hemde az dégendimu üch milyon kishining bu lagérlarning ziyankeshlikige uchrawatqanliqini bildürgendin kéyin dunya miqyasida zor ghulghula qozghalghan idi. 10-Séntebir küni kishilik hoquqni közitish teshkilati buningdinmu zor hejimdiki mexsus doklatni élan qilip, lagérlarning ichki qismidiki ehwallar, uningda közliniwatqan muddi’a we bashqa mesililer heqqide tepsiliy melumatlar berdi.

“Idiyewi késellikni yoqitish” dep mawzu qoyulghan mezkur doklatni kishilik hoquqni közitish teshkilatining xadimi maya wang teyyarlighan bolup, pütkül doklat alte babqa bölün’gen. Bu doklatta aldi bilen Uyghurlar diyarining omumi ehwali heqqide chüshenche bérilip, xitay hökümitining Uyghurlargha zulum sélishni meqset qilghan hazirqi siyaset we tedbirlirining tasadipiy otturigha chiqip qalghan hadise emesliki, buning xitay hökümiti ötken atmish yil mabeynide oxshimighan derijide ijra qilip kelgen Uyghurlargha qarshi siyasetlerning eng yuqiri pellisi ikenliki éniq we addiy shekilde chüshendürülidu. Andin Uyghurlarni xitay dölitige “Sadiq” qilip chiqishni közligen “Qattiq zerbe bérish” herikitining lagérlargha qamiliwatqan milyonlighan Uyghurni qandaq qiynaq we basturushlargha mehkum qiliwatqanliqi sistémiliq bayan qilinidu.

Doklatta körsitilishiche, xitay hökümiti bu lagérlarni yéngi achqan mezgillerde bir qisim kishilerni “Terbiyelesh” ke ewetidighanliqini jakarlighan. 2017-Yili mart éyida “Xitay kommunistik yashlar ittipaqi shinjang shöbisi” bu heqte uqturush chiqirip terbiyeleshning meqsiti we bashqa mesililer heqqide toxtalghan. Shundaqla mushu arqiliq özlirining lagérlarni kéngeytishini “Xelq ammisigha ghemxorluq qiliwatqan” heriket qilip teswirlep, özlirining qiliwatqanlirini yolluq qilip körsitishke urun’ghan. Bu xildiki teshwiqatlarda bu hal tolimu ashkara otturigha qoyulghan.

Doklattin melum bolushiche, bu xil “Terbiyelesh” ke ewetilidighan Uyghurlar “Ishenchlik”, “Adettikiche” yaki “Ishenchsiz” dep üch derijige ayrip chiqilghandin kéyin shuninggha mas halda oxshash bolmighan “Terbiyelesh” nuqtilirigha ewetilgen. Buningda yene “Ikki yüzlimichilik” boyiche sepke ayrilghan kishilermu zor sanni teshkil qilghan. Emma nöwette melum boluwatqan uchurlar we guwahchilarning bayanliri “Terbiyelesh” ning xaraktéri emeliyette xitay hökümiti élan qilghandin ghayet zor derijide halqip ketkenlikini körsetmektiken.

Bu qétimqi doklatni teyyarlash jeryanida nechche onlighan shahitlar ziyaret we söhbetni qobul qilghan. Ular temin etken ehwallar lagérlargha qamalghan kishilerning saqchilarning qoligha chüshken waqittin tartipla mejburiy soraq qilinish, jismaniy qiynaqqa tartilish, késel bolup qalghanda dawalinalmasliq, insanliq izziti bolmasliq dégendeklerning hemmisini bashtin kechürgen. Guwahchilarning bayanliri bu heqtiki ehwallarning kishiler tesewwur qilghandin nechche on hesse éship ketkenlikini körsetken.

Maya wang bu heqte söz qilghanda hazirqi Uyghurlar duch kéliwatqan ehwalni qisqiche qilip mundaq teswirleydu: “Hazir xitay hökümiti türkiy tilliq musulmanlarni zor kölemde basturuwatidu. Ular zor sanda ‘terbiyelesh’ merkezlirige ewetilmekte. Ular bu jayda inqilabiy naxshilarni éytish bilen birge xitayche öginishke mejburlanmaqta. Bundaq jaylargha qamalghan türkiy tilliq musulmanlar üchün ‘essalamu’eleykum eleykum’ dep salamlishish esebiylikning alamiti bolup qéliwatidu, ular buning ornigha xitayche salamlishishqa mejburliniwatidu. Buni ret qilghanlar yaki alaqidar derslerni öginelmigenler yalghuz kamérgha qamilish, tamaq bérilmeslik, 24 sa’et öre turghuzup qoyush yaki shuninggha oxshash insanning ésige kelmeydighan jazalargha buyrulidu. Bu xil jazalargha duch kéliwatqan kishilerning zor bir qismi chet’el bilen baghlinishliq bolghan kishiler. Yeni ular chet’elge sayahetke chiqqan yaki chet’eldikiler bilen qoyuq alaqide bolup kelgen kishiler. Qalghanliri bolsa saqal qoyghan, yaghliq chigken dégendek sewebler bilen solan’ghanlar.”

Doklatta körsitilishiche, milyonlighan Uyghurni lagérlargha solash bilenla ish tügimigen. Lagér sirtidiki kishilerning bir da’iridin yene bir da’irige yötkilishi qatmu-qat tekshürüshler arqiliq ishqa ashidighan weziyet hemmila jaygha kéngeygen, kishilerning pasport élip xitaydin ayrilishi kishiler oylashqimu jür’et qilalmaydighan ishlargha aylan’ghan. Lagér sirtidikiler bolsa ayighi chiqmas “Siyasiy öginishler” de özlirining siyasiy mewqesini özgertish, milliy kimlikidin waz kéchishke dewet qilin’ghan.

Kishilik hoquqni közitish teshkilati xitay bölümining mudiri soféy réchardson xanim bu heqte toxtalghanda mundaq deydu: “Ularning dini, medeniyiti we tili dégenler ularning siyasiy jehettiki ‘sadaqetsizliki’ ning delili bolup qalmaqta. Bolupmu buningdin ikki yil ilgiri yéngidin partiye sékrétari bolup yötkilip kelgen chén chu’en’go ishqa chüshkendin buyan xitay hökümiti ‘qattiq zerbe bérish’ herikitini omumlashturdi. Bu heriketning meqsiti qeghez yüzide ‘térrorluqning tehditini tügitish’ dep teswirlen’gen bolsimu, emeliyette pütkül rayon teweside dawam qiliwatqan zor kölemlik depsendichilik we basturush heriketlirini yolluq qilip körsitishning bahanisi bolup qaldi. Barghanséri kéngiyiwatqan ‘terbiyelesh merkezliri’ del mushundaq hadisining biri bolup, kishiler bu jaylarda xitay kompartiyesige we xitay hökümitige öz sadaqitini bildürüshke mejburlanmaqta. Hazir bu jaygha bir milyon kishi qamalghan bolsimu, bu xildiki xalighanche qolgha élish we mejburiy qesem qildurush heriketlirining héchqandaq qanuni asasi yoq. Shinjangdiki bu siyasiy lagérlarda dawam qiliwatqan hayat asasiy jehettin bir-biridin perq qilip ketmeydu. Köpligen alimlar we mutexessisler hazirqi shinjangni hazirqi zaman saqchi döliti, dep teswirlewatidu.”

Melum bolushiche, bu qétimqi doklatni teyyarlash jeryanida shu xildiki lagérlargha we türmilerge qamalghanlardin 50 nechche Uyghur shahit guwahliq bergen bolup, bu shahitlarning bayanliri lagérlarning ichki qismidiki ehwallarni chüshinishte bekmu muhim hésablinidiken. eziz

“Xitaydiki Térrorluqqa Qarshi Urush” Muhakime Yighinidiki Pikirler

 (1)

2018-09-06
Washin'gton shehiridiki dangliq aqillar ambirining biri bolghan xudson merkizide échilghan Uyghurlar heqqidiki mexsus muhakime yighinidin körünüsh. 2018-Yili 5-séntebir.

Washin’gton shehiridiki dangliq aqillar ambirining biri bolghan xudson merkizide échilghan Uyghurlar heqqidiki mexsus muhakime yighinidin körünüsh. 2018-Yili 5-séntebir.

 RFA/Eziz

Maykil klark we shan robérts: “Xitayda Uyghurlardin kéliwatqan térrorluq tehditi mewjut emes!”

Xitay hökümiti Uyghurlar diyaridiki siyasiy basturush heriketlirini uzundin buyan “Térrorluqqa qarshi turush kürishi” dep perdazlap körsitiwatqan bolup, buning axirqi netijiside pütkül Uyghurlar diyari “Üsti ochuq türme” ge aylan’ghanliqi melum. Emma xitay hökümitining Uyghurlar diyarida “Térrorluq” we “Esebiylik” ning mewjutluqi heqqidiki teshwiqatliri netijiside gherb dunyasidiki bir qisim kishiler bu mesililer heqqide oxshimighan derijide ganggirap qalmaqta. Washin’gton shehiridiki xudson merkizi bu heqtiki alaqidar mesililerni hemde atalmish “Térrorluqqa qarshi turush kürishi” ning tégi-tektini muhakime qilish üchün 5-séntebir oxshimighan sahelerdin kelgen alimlar we mutexessislerni teklip qilip bir meydan muhakime yighini ötküzdi.

Aldi bilen bügünki muhakime yighinining riyasetchisi, xudson merkizining xadimi érik brown söz élip ötken on alte yildin buyan xitay hökümitining izchil xitay xelqige we dunya jama’itige özlirining térrorluqqa qarshi jeng qiliwatqanliqini teshwiq qiliwatqanliqini, buning bilen Uyghurlar “Sherqiy türkistan” dep ataydighan shinjang rayonining xitaydiki eng qattiq herbiy kontrolluq we sistémiliq nazaret ijra boluwatqan rayonlardin bolup qalghanliqini bayan qildi. U yene, buning eng tipik netijisi süpitide nöwette bir milyondin artuq Uyghurning yighiwélish lagérlirigha qamalghanliqi we insan körmigen qattiqchiliqlargha mehkum boluwatqanliqi, yene kélip xitay hökümitining “Bir belwagh bir yol qurulushi” gha “Muqim” weziyet yaritish üchün pütün dunyaning tenqid obyékti boluwatqan Uyghurlar diyaridiki insan heqliri depsendichiliki otturigha chiqiwatqanliqini tekitlep, mushulardin xitay hökümitining tebi’iti we uning dunyagha kéngiyish qara niyiti heqqide némilerni biliwélish mumkinliki heqqide toxtaldi.

Shuningdin kéyin awstraliye döletlik uniwérsitétining proféssori, doktor maykil klark söz élip xitay hökümitining “Térrorluqqa qarshi urush” qilishigha munasiwetlik ehwallar heqqide toxtaldi. U bu heqtiki ehwallarni omumlashturup qarighanda uni xitay hökümiti 1949-yili Uyghurlar diyarini ishghal qilghandin tartip izchil ijra qilip kelgen mezkur rayonni “Xitayning bir qismigha aylandurush” urunushining dawami, dep qarashqa bolidighanliqini bildürdi.
“11-Séntebir heqqidiki yazmilar sehipisige köz yügürtkinimizde xitayning bu sahede ismi tilgha élinmaydighanliqini bayqaymiz. Shu qétimliq térrorluq weqesidin kéyin amérika we dunyaning bashqa jaylirida dölet bixeterliki mesilisi zor derijide tekitlinishke bashlidi, yeni mundaqche éytqanda térrorluqqa qarshi turush mesilisi insan heqliri we ijtima’iy, iqtisadiy tereqqiyat mesililiriningmu üstige qoyulushqa bashlidi. Bu hal xitayda alahide gewdilik boldi. Shuning bilen xitay derhalla özliri üchün bash aghriqi boluwatqan shinjang yaki sherqiy türkistan mesililirini térrorluqqa baghlashqa bashlidi. Buningda aldi bilen uzundin buyan dawam qiliwatqan xitayning chégrasidiki bu zéminni xitay dölitining bir qismigha aylandurush urunushi muhim mezmun bolup keldi. Andin qalsa xitay hökümiti Uyghurlarning ‘bölgünchiliki’ we ‘térrorluq qilmishliri’ ning ottura asiya, afghanistan we ottura sherqtiki esebiy islamiy teshkilatlar bilen munasiwiti barliqini qayta-qayta bazargha saldi. Üchinchidin xitayning dunyagha özini namayan qilishida térrorluq we térrorluqqa qarshi küresh mesilisi muhim bir xelq’araliq desmi bolup qaldi.”

Proféssor maykilning qarishiche, xitay hökümiti özlirining Uyghurlarni basturushini xitaydiki xitay puqralirigha we xelq’ara jama’etke yolluq qilip körsitish üchün “Uyghur térrorchilar” ning xitaydiki ijtima’iy tertipke zor tehdit peyda qiliwatqanliqini köplep teshwiq qilghan. Shundaqla bu xil “Tehdit” ni yoqitish üchün uninggha seweb bolghuchi “Esebiylik” amillirini yoqitish lazimliqini otturigha qoyghan.

“11-Séntebir weqesidin ilgiri, bolupmu 1990-yillarning axirlirigha qeder xitay kompartiyesi shinjangdiki ijtima’iy dawalghush heqqide gep bolghanda buning ‘bölgünchilik qilmishi’ ikenlikini tekitlep kelgen. U chaghda térrorluq tehditi heqqide héchqandaq parang bolghan emes. Emma 11-séntebir weqesidin kéyinla xitay hökümiti Uyghurlarning térrorluq heriketliri heqqide toxtimay wez éytidighan boluwaldi, shuningdek shinjangda otturigha chiqqan herqandaq naraziliq inkasliri hemde zorluq heriketliri ‘xitaygha düshmenlik neziride qarawatqan tashqi küchlerge baghlinishliq’ ikenliki tekitlendi. Ichki qisimda bolsa xitay döliti Uyghurlarning ‘bölgünchilik’ heriketlirini ‘Uyghurlarning térrorluq qilmishi’ dep teshwiq qilishqa bashlidi hemde buning jem’iyetke zor tehdit peyda qilidighanliqini küchep bazargha saldi. Buning bilen bu xil ‘tehdit’ zor derijide köptürülüp, bu xil tehditke menbe bolghuchi barliq ‘esebiylik’ ni tügitish üchün yughuri pen-téxnika wasitiliri köplep tetbiqlan’ghan nazaret jem’iyiti wujudqa keldi. Buning eng tipik misali shinjangda köplep quruluwatqan atalmish ‘qayta terbiyelesh’ lagérliridur.”

Bu qétimqi yighin’gha teklip qilin’ghan mutexessislerning yene biri washin’gton shehiridiki jorj washin’gton uniwérsitétining proféssori shan robérts bolup, umu bu jehette proféssor maykilgha oxshap kétidighan qarashta ikenlikini bildürdi. Uning pikriche, nöwette xitay hökümiti zor küch bilen teshwiq qiliwatqan “Térrorluqqa qarshi jeng” dawringida hemmidinmu bek sal qariliwatqan bir amil xelq’aradiki “Térrorluq” ning birlikke kelgen tebirining Uyghurlar diyaridiki qarshiliq heriketlirige zadila chüshmesliki iken.

“’11-séntebir weqesi’din kéyinla xitay hökümiti Uyghurlardin kéliwatqan térrorluq tehditlirige uchrawatqanliqi heqqide köpligen bayanatlar we aq tashliq kitablarni chiqardi. Bu aq tashliq kitablarda chet’eldiki Uyghur dawasi bilen shughullan’ghuchi barliq teshkilatlarning ashu ‘térrorluq tehditi’ning bir qismi ikenliki gewdilendürüldi hemde ularni ‘baza’ teshkilatining meblegh bilen teminlewatqanliqi éytildi. 2000-Yillarda bu guruhlarning chet’elde turup sh u a r teweside teshkillik we pilanliq térrorluq hujumi qozghimaqchi boluwatqanliqi heqqidimu köpligen bayanlar otturigha chiqti. Derweqe 2000-yillarda shinjangda bir qisim zorluq heriketliri körüldi. Emma bu heriketlerni omumlashturup tehlil qilghinimizda ularning héchqaysisini ‘térrorluq herikiti’ dep békitishke bolmaydighanliqini bayqaymiz. Shularning azghine bir qismini ‘térrorluq’ dep qarighan halettimu, héchqandaq bir teshkilat bu heriketlerni özlirining qilghanliqini élan qilmidi. Yene bir yaqtin biz ‘térrorluq’ning tebirini bu heriketlerge tedbiqlighinimizda uning bu heriketlerge zadila chüshmeydighanliqini hés qilimiz: bu zorluq heriketlirini awam puqralar meqsetlik sadir qilghan bolup, buningda héchqandaq aldin pilanlash yaki siyasiy muddi’a dégenler mewjut emes.”

Proféssor shan robértsning pikriche, xitay hökümiti xelq’araning qollishini qolgha keltürüshte san jehette héchqanche adimi bolmighan “Sherqiy türkistan islam herikiti” teshkilatini köplep suyi’istémal qilghan. Emdilikte bolsa “Türkistan islam partiyesi” ni özlirining térrorluqqa qarshi jeng qiliwatqanliqigha destek qilishqa ötmekte iken.

“2000-Yillarda ular (xitay hökümiti) merkezlik qilip téxi kishilerge bliner-bilinmey turuwatqan ‘sherqiy türkistan islam herikiti’ namliq teshkilatni köplep tilgha aldi. Xitay hökümiti bu teshwiqatni qilishta dölet ichi we sirtida oxshashla ghelibe qazandi. Xelq’aradiki köpligen siyasetshunaslar we térrorluq mutexessisliri xitayning bu bayanlirini köplep tekrarlidi. Emma ré’alliqtin qarighanda xitayda Uyghurlardin kéliwatqan térrorluq tehditi mewjut, dep qarashni tolimu birtereplime höküm déyishke bolidu. Emma amérika we b d t ning ‘sherqiy türkistan islam herikiti’ni térrorluq teshkilatlar tizimlikige kirgüzüshi bilen xitay buni Uyghurlardin kéliwatqan térrorluq tehditi mewjut, dégen’ge destek qiliwaldi. Bu teshkilatning nami hazirghiche axbaratlarda we xewerlerde tekrarlinip turuwatidu. Emma méning tetqiqatimgha qarighanda, bu teshkilat 2001-yilighiche tolimu kichik bir teshkilat süpitide mewjut bolghan hemde afghanistanda sani anche köp bolmighan bir qisim Uyghur ‘jihadchilar’ ni terbiyelep, xitaygha qarshi ish tewretmekchi bolghan. Emma ular terbiyelep chiqqan on-yigirme ademdin bireri xitay tewesige ötüp birer zorluq heriketlirini sadir qilghini yoq. Yene kélip bu teshkilatning rehbiri bolghan hesen mexsum 2003-yili pakistanda öltürülgen. 2005-Yilidin kéyin bolsa bu teshkilatning buyruqi boyiche ish qiliwatqan qoralliqlarning mewjutluqi heqqide biz birer xewer anglimiduq. Shu waqittin kéyin yotub qanilida ‘türkistan islam partiyesi’ namidiki bir guruppining sin’gha élin’ghan bayanatliri körülüshke bashlidi. Emma bu matériyallarni estayidil tehlil qilsaq bu yéngi teshkilatning emeliyette birla ezasi barliqini körüp yétimiz.”

Melum bolushiche, xitay hökümitining “Térrorluqqa qarshi urush” sho’ari xelq’araning Uyghurlar mesilisidiki chüshenchisige selbiy tesirlerni körsitiwatqan bolup, bu jehette xelq’ara jama’etni toghra yétekleshte köpligen xizmetlerni ishlesh zörür iken. eziz

Xitay Axbaratida “Qeshqerning Bayliqi” Dep Medhiyelen’gen Ayal Proféssor Emdi Solaqta

2018-09-11
Qeshqer uniwérsitétining mektep partkom da'imiy hey'iti proféssor gülnar obul xanim yighinda sözlewatqan körünüshi

Qeshqer uniwérsitétining mektep partkom da’imiy hey’iti proféssor gülnar obul xanim yighinda sözlewatqan körünüshi

 Social Media

Qeshqer uniwérsitétining tutqundiki proféssori gülnar obul heqqidiki éniqlashlirimiz dawamida, gerche xitay da’iriliri uning néme üchün jazalan’ghanliqini ashkarilimighan bolsimu, weziyettin xewerdar kishilerdin biri, gülnar obulning bir qétimliq tor söhbet xatiriside xitay hökümitining diniy esebiylikke qarshi herikitige ilmiy meydanda turup tenqidiy pikir bergenliki we shu sewebtin tutulghanliqini bayan qildi. Torda hélihem saqlan’ghan mezkur söhbet xatiriside, gülnar obulning “Qeshqerning bayliqi” dep medhiyelen’genliki melum boldi.

Da’iriler qeshqer uniwérsitétining tutqundiki proféssori gülnar obulning néme üchün jazalan’ghanliqi we nede tutup turuluwatqanliqi heqqide melumat bérishni ret qilghandin kéyin, weziyettin xewerdar kishiler teminligen yip uchlirigha asasen, xitay tor betliridiki uninggha alaqidar xewer maqalilerni közdin kechürduq. Xitay tilidiki http://www.360doc.com Toridiki maqalilerdin biride tonushturulushiche, 1986-yili qeshqer pédagogika institutini püttürgen we shu mektepte xizmetke chüshken gülnar obul magistirliq we doktorluq oqushini fuden uniwérsitéti we xitay memliketlik ijtima’iy penler akadémiyeside tamamlighan. U 2006-yiligha kelgende qeshqer uniwérsitéti tetqiqat bölümining bashliqi, 2016-yiligha kelgende mektep partkomining da’imiy hey’iti we birliksep bölümining bashliqi bolup teyinlen’gen. Ariliqta yeni 2000-yili memliketlik birliksep bölümige yötkilip bérip 3 yil seypidin ezizining tarixiy eserlirini terjime qilish wezipisini ijra qilghan.

1997-Yili xitay kompartiyesige eza bolghan proféssor gülnar obul kéyinki yillarda siyasiy sahede aktip rol élip, döletni söyüsh we döletni qudret tapquzush témisida qeshqer we ichkiri ölkilerde léksiyeler sözligen hem muhim siyasiy we ijtima’iy mesililerde metbu’atlarda ilmiy söhbet we maqalilerni élan qilghan. Ene shu ilmiy söhbetlerdin biri “Shinjangning idiyewi medeniyet qurulushi toghrisida” dégen témida bolup, 2016-yili 8-ayda élan qilin’ghan bu söhbet xatirisi, shu yili xitayda keng da’iride diqqet tartqan, hetta xitayning”Yershari waqti” gézitidimu ikki qisimgha bölüp élan qilin’ghan.

Ene shu söhbet xatiriside”Qeshqerning bayliqi” dep medhiyelen’gen gülnar obul aridin ikki yil ötmey turup, del shu söhbet xatirisidiki pikirliri seweblik, “Ikki yüzlimichilik” bilen eyiblinip qamaqqa élin’ghan. Biz bu gülnar obulning bu qismiti heqqide köz qarishini élish üchün qeshqer uniwérsitétining bir qisim oqutquchilirigha téléfon qilduq. Oqutquchilarning beziliri gülnar obulni bilmeske, beziliri chüshenmeske séliwaldi.

Qeshqerdiki weziyettin xewerdar kishining bayan qilishiche, xitay da’iriliri gülnar obulni döletning esebiylikke qarshi siyasitige astirtin qarshi turdi dep eyibligen. Mezkur söhbet xatiriside yézilishiche, gülnar obul؛ “Biz (xitay döliti) diniy mesilisini bek kötürüwétip baramduq qandaq?” dep so’al qoyghan. U yene jem’iyettiki barliq mesililerni diniy esebiylik katégoriyesige séliwélish toghra emeslikini eskertken. Gülnar obulning bu sözliri heqqide nöwette amérikida yashawatqan doktor qahar barat ependi munularni eskertidu.

Gülnar obul mezkur söhbet xatiriside yene diniy esebiylikke siyasiy höjjet yaki buyruq bilen taqabil tursa netijisi bolmaydighanliqi, Uyghur medeniyitini qoghdash we mustehkemlesh arqiliq diniy esebiylikning aldini alghili bolidighanliqini ilgiri sürgen. Qahar barat ependi, gülnar obulning bu sözlirining eslide xitaygha qarshi gepler emeslikini ilgiri sürdi. Mezkur söhbet xatiriside yene xatirilinishiche, bir kishi öz milliy medeniyitining yiltizini tapalmisa, uning qaymuqidighanliqi we azidighanliqi, shunga kishilerge öz milliy kimlikidin pexirlinish tuyghusi shekillinishke purset bérilishi kéreklikini otturigha qoyghan. Qahar ependi bu sözlerning xitaygha paydiliq gepler ikenlikini, emma nöwettiki ikki yüzlimichilikke qarshi dolqunda mesile gepning toghra-xataliqida emes, milliy kimlikte boluwatqanliqini tekitlidi. Gülnar obul mezkur söhbette nöwettiki diniy esebiylikke qarshi herikette, dinni chüshenmeydighan kadirlarning yétekchilik qiliwatqanliqi, eslide bu ishqa, islamni mukemmel oqup yétishken diniy alimlarning mes’ul bolushi kéreklikini ilgiri sürgen. Doktor qahar barat nöwettiki “Ikki yüzlimichilikke qarishi” dolqunning emeliyette birqanche yildin béri Uyghurlargha qarshi dawam qilip kéliwatqan atalmish térrorluqqa qarshi heriketning Uyghurlar ichidiki özliri üchün xizmet qiliwatqan qatlamgha qarap kéngiyishi ikenlikini ilgiri sürdi.

Yuqirida, ikki yil awwal xitay metbu’atlirida “Qeshqerning bayliqi” dep qaralghan proféssor gülnar obulning emdilikte “Apet” dep qarilip, qamaqqa élin’ghanliqi heqqide melumat berduq.shöhret hoshur

Da’iriler Qeshqer Uniwérsitétidiki 4 Proféssorning Jazalan’ghanliqini Axbarattin Yoshurmaqta

2018-09-10
Qeshqer uniwérsitétining mudiri proféssor erkin ömer.

Qeshqer uniwérsitétining mudiri proféssor erkin ömer.

 Social Media

Xitay da’iriliri qeshqer uniwérsitétining 4 neper proféssori we mudirliridin bolghan erkin ömer, qurban osman, gülnar obul we muxter abdoghopur qatarliq 4 kishining wezipisidin élip tashlan’ghanliqini qeshqer uniwérsitétining tor bétide xewer qilghan bolsimu, emma ularning “Ikki yüzlimichilik” bilen jazalan’ghanliqini tilgha almighan. Muxbirimiz bügün “Ikki yüzlimichilik” bilen eyiblinip jazalan’ghanliqi aldinqi küni delillen’gen bu töt neper proféssorning nede tutup turuluwatqanliqi heqqide qeshqer wilayitidiki her derijilik hökümet organliridin melumat igilidi. Yerlik da’iriler bu ehwalning “Dölet mexpiyetliki” ikenlikini tilgha élip, melumat bérishni ret qildi.

Qeshqer uniwérsitétning tor bétide 2-séntebir küni élan qilin’ghan mektep rehberlik qatlimida özgirish bolghanliqi heqqidiki xewerde mezkur töt neper Uyghur proféssorning wezipisidin élip tashqanliqi uqturulghan bolsimu, emma ularning”Ikki yüzlimichilik” bilen eyiblen’genliki tilgha élinmighan.

Halbuki, bizning aldinqi jüme künidiki ehwal éniqlishimiz dawamida qeshqer uniwérsitéti mektep memuriyitining bir xadimi mezkur 4 Uyghurning “Ikki yüzlimichilik” xataliqi ötküzgenliki we shu sewebtin wezipisidin élip tashlan’ghanliqini ashkarilighan idi. Uniwérsitét toridiki mezkur xewerdin melum bolushiche2-séntebir küni Uyghur aptonom rayonluq partkom intizam tekshürüsh komitéti, teshkilat bölümi, ma’arip nazariti qatarliq orunlarning rehberliridin teshkillen’gen bir guruppa mezkur uniwérsitétta bashqarma derijiliktin yuqiri kadirlar yighini chaqirip, yuqiriqi 4 Uyghur proféssorni wezipisidin élip tashlash qararining etrapliq tekshürüsh we chongqur oylinishtin kéyin bérilgenlikini bayan qilghan.

Biz mezkur töt proféssorning ishxanisidiki xadimlardin melumat élish üchün qeshqer uniwérsitétigha qayta téléfon qilduq. Özini uniwérsitét qomandanliq merkizining xadimi dep tonushturghan bir kishi gülnar obul qatarliq proféssorlarning ishxana nomurlirini dep bérelmeydighanliqini, bu uchurni intizam tekshürüsh qatarliq alaqidar organlardin sorishimiz kéreklikini éytti.

Uniwérsitét tor bétidiki mezkur xewerde töt neper Uyghur proféssorni wezipisidin qaldurush qararning chong weziyetni közde tutup, shi jinpingning ebediy eminlik chaqiriqigha awaz qoshup we uniwérsitét xizmetliridiki netijini békitishte “Bölgünchilikke qarshi turush” ni asasi ölchem qilip bérilgenliki bayan qilin’ghan. Yeni xewerde ularning siyasiy meydanida mesile chiqqanliqi isharetlen’gen bolsimu, emma konkrét néme xataliq ötküzgenliki tilgha élinmighan. Ulargha bashqa xizmet bérilgen yaki mekteptin heydelgenliki üstidimu toxtalmighan. Ötken hepte radiyomizgha uchur yetküzgen weziyettin xewerdar bir kishi mezkur töt proféssorning tutqun qilin’ghanliqi we nede tutup turuluwatqanliqidin a’ile-tawabi’atlirining xewersizlikini melum qilghan idi.

Qeshqer wilayetlik partkom teshwiqat bölümi bu töt proféssorning nede tutup turuluwatqanliqidin xewiri yoqluqini éytti. Xitay torbetliride öchürülmey qalghan bezi xewerlerde proféssor gülnar obulning uniwérsitét partkomining da’imiy hey’et ezasi we birliksep bölüm bashliqi ikenliki bayan qilin’ghan. Shunga biz uning nöwettiki ehwali heqqide wilayetlik partkom birliksep bölümidinmu melumat soriduq. Téléfonimizni qobul qilghan xadimmu bu téma heqqide gep qilishtin özini qachurdi.

Weziyettin xewerdar kishi bu töt proféssor üstidiki tekshürüshning partkom intizam tekshürüsh komitéti teripidin élip bérilghanliqi we “Ikki yüzlimichilik” qalpiqi kiydürülgendin kéyin ularning qanun orunlirigha tapshurup bérilgenlikini melum qilghan idi. Biz shunga qeshqer wilayetlik partkom intizam tekshürüsh bölümining délo melum qilish bölümigimu téléfon qilduq. Bu xadimmu bu heqte melumat bérishni ret qildi. Qeshqer sheherlik siyasiy-qanuni komitétining bir xadimi gülnar obul qatarliq bu 4 proféssorning nede tutup turuluwatqanliqining “Dölet mexpiyetliki” ikenliki we bu heqte melumat bérishke bolmaydighanliqini éytti.

Téléfon ziyaretlirimiz dawamida qeshqerdiki melum bir idare xadimi proféssor gülnar obulning ikki yilning aldida xitay ölkiliridiki bir zhurnalda Uyghurlarning medeniyet tarixi we diniy esebiylik mesilisi heqqide pikir bayan qilghanliqi, eyni waqitta alqishlan’ghan u pikirlerning emdilikte “Hökümetning siyasitige astirtin qarshi turush” dep qaralghanliqi we mushu sewebtin “Ikki yüzlimichilik” bilen eyiblen’genlikini ilgiri sürdi. Emma u mezkur maqalining éniq menbesini körsitip bérelmidi.shöhret hoshur

Kishilik Hoquqni Közitish Teshkilati Lagérlar Mesilisini Sistémiliq Yekünlidi

2018-09-10
Bash shtabi washin'gtondiki kishilik hoquqni közitish teshkilati yéqinda Uyghur diyaridiki lagérlar heqqide teyyarlighan zor hejimlik doklatining muqawisi.

Bash shtabi washin’gtondiki kishilik hoquqni közitish teshkilati yéqinda Uyghur diyaridiki lagérlar heqqide teyyarlighan zor hejimlik doklatining muqawisi.

 www.hrw.org

Uyghurlar diyarida san we kölem jehette shiddet bilen éship bériwatqan lagérlar mesilisi heqqide “Xitay kishilik hoquq himayichiliri” teshkilati b d t gha mexsus témidiki doklatni sun’ghan hemde az dégendimu üch milyon kishining bu lagérlarning ziyankeshlikige uchrawatqanliqini bildürgendin kéyin dunya miqyasida zor ghulghula qozghalghan idi. 10-Séntebir küni kishilik hoquqni közitish teshkilati buningdinmu zor hejimdiki mexsus doklatni élan qilip, lagérlarning ichki qismidiki ehwallar, uningda közliniwatqan muddi’a we bashqa mesililer heqqide tepsiliy melumatlar berdi.

“Idiyewi késellikni yoqitish” dep mawzu qoyulghan mezkur doklatni kishilik hoquqni közitish teshkilatining xadimi maya wang teyyarlighan bolup, pütkül doklat alte babqa bölün’gen. Bu doklatta aldi bilen Uyghurlar diyarining omumi ehwali heqqide chüshenche bérilip, xitay hökümitining Uyghurlargha zulum sélishni meqset qilghan hazirqi siyaset we tedbirlirining tasadipiy otturigha chiqip qalghan hadise emesliki, buning xitay hökümiti ötken atmish yil mabeynide oxshimighan derijide ijra qilip kelgen Uyghurlargha qarshi siyasetlerning eng yuqiri pellisi ikenliki éniq we addiy shekilde chüshendürülidu. Andin Uyghurlarni xitay dölitige “Sadiq” qilip chiqishni közligen “Qattiq zerbe bérish” herikitining lagérlargha qamiliwatqan milyonlighan Uyghurni qandaq qiynaq we basturushlargha mehkum qiliwatqanliqi sistémiliq bayan qilinidu.

Doklatta körsitilishiche, xitay hökümiti bu lagérlarni yéngi achqan mezgillerde bir qisim kishilerni “Terbiyelesh” ke ewetidighanliqini jakarlighan. 2017-Yili mart éyida “Xitay kommunistik yashlar ittipaqi shinjang shöbisi” bu heqte uqturush chiqirip terbiyeleshning meqsiti we bashqa mesililer heqqide toxtalghan. Shundaqla mushu arqiliq özlirining lagérlarni kéngeytishini “Xelq ammisigha ghemxorluq qiliwatqan” heriket qilip teswirlep, özlirining qiliwatqanlirini yolluq qilip körsitishke urun’ghan. Bu xildiki teshwiqatlarda bu hal tolimu ashkara otturigha qoyulghan.

Doklattin melum bolushiche, bu xil “Terbiyelesh” ke ewetilidighan Uyghurlar “Ishenchlik”, “Adettikiche” yaki “Ishenchsiz” dep üch derijige ayrip chiqilghandin kéyin shuninggha mas halda oxshash bolmighan “Terbiyelesh” nuqtilirigha ewetilgen. Buningda yene “Ikki yüzlimichilik” boyiche sepke ayrilghan kishilermu zor sanni teshkil qilghan. Emma nöwette melum boluwatqan uchurlar we guwahchilarning bayanliri “Terbiyelesh” ning xaraktéri emeliyette xitay hökümiti élan qilghandin ghayet zor derijide halqip ketkenlikini körsetmektiken.

Bu qétimqi doklatni teyyarlash jeryanida nechche onlighan shahitlar ziyaret we söhbetni qobul qilghan. Ular temin etken ehwallar lagérlargha qamalghan kishilerning saqchilarning qoligha chüshken waqittin tartipla mejburiy soraq qilinish, jismaniy qiynaqqa tartilish, késel bolup qalghanda dawalinalmasliq, insanliq izziti bolmasliq dégendeklerning hemmisini bashtin kechürgen. Guwahchilarning bayanliri bu heqtiki ehwallarning kishiler tesewwur qilghandin nechche on hesse éship ketkenlikini körsetken.

Maya wang bu heqte söz qilghanda hazirqi Uyghurlar duch kéliwatqan ehwalni qisqiche qilip mundaq teswirleydu: “Hazir xitay hökümiti türkiy tilliq musulmanlarni zor kölemde basturuwatidu. Ular zor sanda ‘terbiyelesh’ merkezlirige ewetilmekte. Ular bu jayda inqilabiy naxshilarni éytish bilen birge xitayche öginishke mejburlanmaqta. Bundaq jaylargha qamalghan türkiy tilliq musulmanlar üchün ‘essalamu’eleykum eleykum’ dep salamlishish esebiylikning alamiti bolup qéliwatidu, ular buning ornigha xitayche salamlishishqa mejburliniwatidu. Buni ret qilghanlar yaki alaqidar derslerni öginelmigenler yalghuz kamérgha qamilish, tamaq bérilmeslik, 24 sa’et öre turghuzup qoyush yaki shuninggha oxshash insanning ésige kelmeydighan jazalargha buyrulidu. Bu xil jazalargha duch kéliwatqan kishilerning zor bir qismi chet’el bilen baghlinishliq bolghan kishiler. Yeni ular chet’elge sayahetke chiqqan yaki chet’eldikiler bilen qoyuq alaqide bolup kelgen kishiler. Qalghanliri bolsa saqal qoyghan, yaghliq chigken dégendek sewebler bilen solan’ghanlar.”

Doklatta körsitilishiche, milyonlighan Uyghurni lagérlargha solash bilenla ish tügimigen. Lagér sirtidiki kishilerning bir da’iridin yene bir da’irige yötkilishi qatmu-qat tekshürüshler arqiliq ishqa ashidighan weziyet hemmila jaygha kéngeygen, kishilerning pasport élip xitaydin ayrilishi kishiler oylashqimu jür’et qilalmaydighan ishlargha aylan’ghan. Lagér sirtidikiler bolsa ayighi chiqmas “Siyasiy öginishler” de özlirining siyasiy mewqesini özgertish, milliy kimlikidin waz kéchishke dewet qilin’ghan.

Kishilik hoquqni közitish teshkilati xitay bölümining mudiri soféy réchardson xanim bu heqte toxtalghanda mundaq deydu: “Ularning dini, medeniyiti we tili dégenler ularning siyasiy jehettiki ‘sadaqetsizliki’ ning delili bolup qalmaqta. Bolupmu buningdin ikki yil ilgiri yéngidin partiye sékrétari bolup yötkilip kelgen chén chu’en’go ishqa chüshkendin buyan xitay hökümiti ‘qattiq zerbe bérish’ herikitini omumlashturdi. Bu heriketning meqsiti qeghez yüzide ‘térrorluqning tehditini tügitish’ dep teswirlen’gen bolsimu, emeliyette pütkül rayon teweside dawam qiliwatqan zor kölemlik depsendichilik we basturush heriketlirini yolluq qilip körsitishning bahanisi bolup qaldi. Barghanséri kéngiyiwatqan ‘terbiyelesh merkezliri’ del mushundaq hadisining biri bolup, kishiler bu jaylarda xitay kompartiyesige we xitay hökümitige öz sadaqitini bildürüshke mejburlanmaqta. Hazir bu jaygha bir milyon kishi qamalghan bolsimu, bu xildiki xalighanche qolgha élish we mejburiy qesem qildurush heriketlirining héchqandaq qanuni asasi yoq. Shinjangdiki bu siyasiy lagérlarda dawam qiliwatqan hayat asasiy jehettin bir-biridin perq qilip ketmeydu. Köpligen alimlar we mutexessisler hazirqi shinjangni hazirqi zaman saqchi döliti, dep teswirlewatidu.”

Melum bolushiche, bu qétimqi doklatni teyyarlash jeryanida shu xildiki lagérlargha we türmilerge qamalghanlardin 50 nechche Uyghur shahit guwahliq bergen bolup, bu shahitlarning bayanliri lagérlarning ichki qismidiki ehwallarni chüshinishte bekmu muhim hésablinidiken. eziz

Xelq’araning Uyghurlargha köngül bölüshige xitay hökümiti chidimidi

2018-09-04
timthumb

Birleshken döletler teshkilati (b d t) we bashqa xelq’araliq teshkilatlar xitay hökümitining ghayet zor sandiki Uyghurlarni lagérlargha qamaqqa élishi heqqide xitay hökümitige oxshimighan chaqiriqlarni élan qilghandin kéyin xitay hökümiti buningdin bekmu narazi boldi.

Xitay hökümitining neshr epkari bolghan “Yer shari waqti géziti” ning 31-awghust sanidiki bash maqalisi hemde “Asiya waqti” gézitining 4-séntebirdiki maqaliliride bu ehwal oxshimighan nuqtilardin bayan qilinidu.

Xitay hökümiti xelq’araning Uyghurlar mesilisi boyiche xitayni eyiblishini “Töhmet” dep atighan, shuningdek jenwediki b d t yighinida “Irqiy ayrimichiliqni tügitish komitéti” ezalirining qilghan sözini “Gherb jama’itining we yalghan melumatlarning qaymuqturushigha uchrighanliq” dep xulase chiqarghan.

Xitay hökümitining bayanatida ikki xil qimmet qarishining Uyghurlar mesilisini merkez qilghan halda bir qétim toqunushup qalghanliqi, gherb merkezchilikini asas qilghan pikir éqimida “Insan heqliri mesilisini chöridigen quruq nezeriyelerning bazargha séliniwatqanliqi, bundaq quruq geplerning emeliyette esebiylikke we malimanchiliqqa qutratquluq qiliwatqanliqi” alahide gewdilendürülgen. Shuning bilen birge xitay hökümitining “Shinjangni bay we qudretlik rayon qilip qurup chiqish üchün qandaq tirishiwatqanliqi, zor malimanchiliq qash bilen kirpik ariliqida qéliwatqanda hökümetning buning aldini alghanliqi, buning bilen muqimliq we parawanliqning ornitilghanliqi” heqqide uzundin uzun wez éytilghan.

“Asiya waqti” gézitining maqaliside körsitilishiche, xitay hökümitining bu xildiki özini aqlash urunushliri xitaydin halqip chet’ellergiche kéngeymekte iken. Aptor misal teriqiside xitayning en’gliyediki bash elchisi lyu shyawmingning “Maliye waqti” gézitige xet yézip, mezkur gézitte élan qilin’ghan Uyghurlar diyarigha munasiwetlik maqalilerdiki “Xata uchurlar we saxta melumatlarni tüzetmekchi” bolghanliqini bayan qilidu. Shuningdek uning “Yer shari waqti géziti” dikige oxshap kétidighan “Uyghurlarning toluq diniy étiqad erkinlikidin behrimen boluwatqanliqi” heqqidiki qarashlarni bazargha salmaqchi bolghanliqi, emma guwahchilar we birinchi qol uchurlarning buninggha zit kélidighan ramizan cheklimisi, diniy isimlarning men’i qilinishi dégendek köpligen ré’al mesililerni delillewatqanliqi kinayilik halda tilgha élinidu.

“Xitaydiki térrorluqqa qarshi urush” muhakime yighinidiki pikirler

 (1)

2018-09-06
Ashin'gton shehiridiki dangliq aqillar ambirining biri bolghan xudson merkizide échilghan Uyghurlar heqqidiki mexsus muhakime yighinidin körünüsh. 2018-Yili 5-séntebir.

Ashin’gton shehiridiki dangliq aqillar ambirining biri bolghan xudson merkizide échilghan Uyghurlar heqqidiki mexsus muhakime yighinidin körünüsh. 2018-Yili 5-séntebir.

 RFA/Eziz

Xitay hökümiti Uyghurlar diyaridiki siyasiy basturush heriketlirini uzundin buyan “Térrorluqqa qarshi turush kürishi” dep perdazlap körsitiwatqan bolup, buning axirqi netijiside pütkül Uyghurlar diyari “Üsti ochuq türme” ge aylan’ghanliqi melum. Emma xitay hökümitining Uyghurlar diyarida “Térrorluq” we “Esebiylik” ning mewjutluqi heqqidiki teshwiqatliri netijiside gherb dunyasidiki bir qisim kishiler bu mesililer heqqide oxshimighan derijide ganggirap qalmaqta. Washin’gton shehiridiki xudson merkizi bu heqtiki alaqidar mesililerni hemde atalmish “Térrorluqqa qarshi turush kürishi” ning tégi-tektini muhakime qilish üchün 5-séntebir oxshimighan sahelerdin kelgen alimlar we mutexessislerni teklip qilip bir meydan muhakime yighini ötküzdi.

Aldi bilen bügünki muhakime yighinining riyasetchisi, xudson merkizining xadimi érik brown söz élip ötken on alte yildin buyan xitay hökümitining izchil xitay xelqige we dunya jama’itige özlirining térrorluqqa qarshi jeng qiliwatqanliqini teshwiq qiliwatqanliqini, buning bilen Uyghurlar “Sherqiy türkistan” dep ataydighan shinjang rayonining xitaydiki eng qattiq herbiy kontrolluq we sistémiliq nazaret ijra boluwatqan rayonlardin bolup qalghanliqini bayan qildi. U yene, buning eng tipik netijisi süpitide nöwette bir milyondin artuq Uyghurning yighiwélish lagérlirigha qamalghanliqi we insan körmigen qattiqchiliqlargha mehkum boluwatqanliqi, yene kélip xitay hökümitining “Bir belwagh bir yol qurulushi” gha “Muqim” weziyet yaritish üchün pütün dunyaning tenqid obyékti boluwatqan Uyghurlar diyaridiki insan heqliri depsendichiliki otturigha chiqiwatqanliqini tekitlep, mushulardin xitay hökümitining tebi’iti we uning dunyagha kéngiyish qara niyiti heqqide némilerni biliwélish mumkinliki heqqide toxtaldi.

Shuningdin kéyin awstraliye döletlik uniwérsitétining proféssori, doktor maykil klark söz élip xitay hökümitining “Térrorluqqa qarshi urush” qilishigha munasiwetlik ehwallar heqqide toxtaldi. U bu heqtiki ehwallarni omumlashturup qarighanda uni xitay hökümiti 1949-yili Uyghurlar diyarini ishghal qilghandin tartip izchil ijra qilip kelgen mezkur rayonni “Xitayning bir qismigha aylandurush” urunushining dawami, dep qarashqa bolidighanliqini bildürdi.
“11-Séntebir heqqidiki yazmilar sehipisige köz yügürtkinimizde xitayning bu sahede ismi tilgha élinmaydighanliqini bayqaymiz. Shu qétimliq térrorluq weqesidin kéyin amérika we dunyaning bashqa jaylirida dölet bixeterliki mesilisi zor derijide tekitlinishke bashlidi, yeni mundaqche éytqanda térrorluqqa qarshi turush mesilisi insan heqliri we ijtima’iy, iqtisadiy tereqqiyat mesililiriningmu üstige qoyulushqa bashlidi. Bu hal xitayda alahide gewdilik boldi. Shuning bilen xitay derhalla özliri üchün bash aghriqi boluwatqan shinjang yaki sherqiy türkistan mesililirini térrorluqqa baghlashqa bashlidi. Buningda aldi bilen uzundin buyan dawam qiliwatqan xitayning chégrasidiki bu zéminni xitay dölitining bir qismigha aylandurush urunushi muhim mezmun bolup keldi. Andin qalsa xitay hökümiti Uyghurlarning ‘bölgünchiliki’ we ‘térrorluq qilmishliri’ ning ottura asiya, afghanistan we ottura sherqtiki esebiy islamiy teshkilatlar bilen munasiwiti barliqini qayta-qayta bazargha saldi. Üchinchidin xitayning dunyagha özini namayan qilishida térrorluq we térrorluqqa qarshi küresh mesilisi muhim bir xelq’araliq desmi bolup qaldi.”

Proféssor maykilning qarishiche, xitay hökümiti özlirining Uyghurlarni basturushini xitaydiki xitay puqralirigha we xelq’ara jama’etke yolluq qilip körsitish üchün “Uyghur térrorchilar” ning xitaydiki ijtima’iy tertipke zor tehdit peyda qiliwatqanliqini köplep teshwiq qilghan. Shundaqla bu xil “Tehdit” ni yoqitish üchün uninggha seweb bolghuchi “Esebiylik” amillirini yoqitish lazimliqini otturigha qoyghan.

“11-Séntebir weqesidin ilgiri, bolupmu 1990-yillarning axirlirigha qeder xitay kompartiyesi shinjangdiki ijtima’iy dawalghush heqqide gep bolghanda buning ‘bölgünchilik qilmishi’ ikenlikini tekitlep kelgen. U chaghda térrorluq tehditi heqqide héchqandaq parang bolghan emes. Emma 11-séntebir weqesidin kéyinla xitay hökümiti Uyghurlarning térrorluq heriketliri heqqide toxtimay wez éytidighan boluwaldi, shuningdek shinjangda otturigha chiqqan herqandaq naraziliq inkasliri hemde zorluq heriketliri ‘xitaygha düshmenlik neziride qarawatqan tashqi küchlerge baghlinishliq’ ikenliki tekitlendi. Ichki qisimda bolsa xitay döliti Uyghurlarning ‘bölgünchilik’ heriketlirini ‘Uyghurlarning térrorluq qilmishi’ dep teshwiq qilishqa bashlidi hemde buning jem’iyetke zor tehdit peyda qilidighanliqini küchep bazargha saldi. Buning bilen bu xil ‘tehdit’ zor derijide köptürülüp, bu xil tehditke menbe bolghuchi barliq ‘esebiylik’ ni tügitish üchün yughuri pen-téxnika wasitiliri köplep tetbiqlan’ghan nazaret jem’iyiti wujudqa keldi. Buning eng tipik misali shinjangda köplep quruluwatqan atalmish ‘qayta terbiyelesh’ lagérliridur.”

Bu qétimqi yighin’gha teklip qilin’ghan mutexessislerning yene biri washin’gton shehiridiki jorj washin’gton uniwérsitétining proféssori shan robérts bolup, umu bu jehette proféssor maykilgha oxshap kétidighan qarashta ikenlikini bildürdi. Uning pikriche, nöwette xitay hökümiti zor küch bilen teshwiq qiliwatqan “Térrorluqqa qarshi jeng” dawringida hemmidinmu bek sal qariliwatqan bir amil xelq’aradiki “Térrorluq” ning birlikke kelgen tebirining Uyghurlar diyaridiki qarshiliq heriketlirige zadila chüshmesliki iken.

“’11-séntebir weqesi’din kéyinla xitay hökümiti Uyghurlardin kéliwatqan térrorluq tehditlirige uchrawatqanliqi heqqide köpligen bayanatlar we aq tashliq kitablarni chiqardi. Bu aq tashliq kitablarda chet’eldiki Uyghur dawasi bilen shughullan’ghuchi barliq teshkilatlarning ashu ‘térrorluq tehditi’ning bir qismi ikenliki gewdilendürüldi hemde ularni ‘baza’ teshkilatining meblegh bilen teminlewatqanliqi éytildi. 2000-Yillarda bu guruhlarning chet’elde turup sh u a r teweside teshkillik we pilanliq térrorluq hujumi qozghimaqchi boluwatqanliqi heqqidimu köpligen bayanlar otturigha chiqti. Derweqe 2000-yillarda shinjangda bir qisim zorluq heriketliri körüldi. Emma bu heriketlerni omumlashturup tehlil qilghinimizda ularning héchqaysisini ‘térrorluq herikiti’ dep békitishke bolmaydighanliqini bayqaymiz. Shularning azghine bir qismini ‘térrorluq’ dep qarighan halettimu, héchqandaq bir teshkilat bu heriketlerni özlirining qilghanliqini élan qilmidi. Yene bir yaqtin biz ‘térrorluq’ning tebirini bu heriketlerge tedbiqlighinimizda uning bu heriketlerge zadila chüshmeydighanliqini hés qilimiz: bu zorluq heriketlirini awam puqralar meqsetlik sadir qilghan bolup, buningda héchqandaq aldin pilanlash yaki siyasiy muddi’a dégenler mewjut emes.”

Proféssor shan robértsning pikriche, xitay hökümiti xelq’araning qollishini qolgha keltürüshte san jehette héchqanche adimi bolmighan “Sherqiy türkistan islam herikiti” teshkilatini köplep suyi’istémal qilghan. Emdilikte bolsa “Türkistan islam partiyesi” ni özlirining térrorluqqa qarshi jeng qiliwatqanliqigha destek qilishqa ötmekte iken.

“2000-Yillarda ular (xitay hökümiti) merkezlik qilip téxi kishilerge bliner-bilinmey turuwatqan ‘sherqiy türkistan islam herikiti’ namliq teshkilatni köplep tilgha aldi. Xitay hökümiti bu teshwiqatni qilishta dölet ichi we sirtida oxshashla ghelibe qazandi. Xelq’aradiki köpligen siyasetshunaslar we térrorluq mutexessisliri xitayning bu bayanlirini köplep tekrarlidi. Emma ré’alliqtin qarighanda xitayda Uyghurlardin kéliwatqan térrorluq tehditi mewjut, dep qarashni tolimu birtereplime höküm déyishke bolidu. Emma amérika we b d t ning ‘sherqiy türkistan islam herikiti’ni térrorluq teshkilatlar tizimlikige kirgüzüshi bilen xitay buni Uyghurlardin kéliwatqan térrorluq tehditi mewjut, dégen’ge destek qiliwaldi. Bu teshkilatning nami hazirghiche axbaratlarda we xewerlerde tekrarlinip turuwatidu. Emma méning tetqiqatimgha qarighanda, bu teshkilat 2001-yilighiche tolimu kichik bir teshkilat süpitide mewjut bolghan hemde afghanistanda sani anche köp bolmighan bir qisim Uyghur ‘jihadchilar’ ni terbiyelep, xitaygha qarshi ish tewretmekchi bolghan. Emma ular terbiyelep chiqqan on-yigirme ademdin bireri xitay tewesige ötüp birer zorluq heriketlirini sadir qilghini yoq. Yene kélip bu teshkilatning rehbiri bolghan hesen mexsum 2003-yili pakistanda öltürülgen. 2005-Yilidin kéyin bolsa bu teshkilatning buyruqi boyiche ish qiliwatqan qoralliqlarning mewjutluqi heqqide biz birer xewer anglimiduq. Shu waqittin kéyin yotub qanilida ‘türkistan islam partiyesi’ namidiki bir guruppining sin’gha élin’ghan bayanatliri körülüshke bashlidi. Emma bu matériyallarni estayidil tehlil qilsaq bu yéngi teshkilatning emeliyette birla ezasi barliqini körüp yétimiz.”

Melum bolushiche, xitay hökümitining “Térrorluqqa qarshi urush” sho’ari xelq’araning Uyghurlar mesilisidiki chüshenchisige selbiy tesirlerni körsitiwatqan bolup, bu jehette xelq’ara jama’etni toghra yétekleshte köpligen xizmetlerni ishlesh zörür iken.eziz