Rus tilliq ammiwi taratqularda Uyghur élidiki éghir weziyet anglitilmaqta

2018-08-14
Uyghur rayonida, térrorizmgha qarshi qesemyad bergen saqchi we herbiylerdin terkib tapqan 10 ming xitay qoralliq küchlirining bir qismi. 2017-Yili 27-féwral, xoten.

Uyghur rayonida, térrorizmgha qarshi qesemyad bergen saqchi we herbiylerdin terkib tapqan 10 ming xitay qoralliq küchlirining bir qismi. 2017-Yili 27-féwral, xoten.

 AFP

Kéyinki waqitlarda rus tilliq ammiwi axbarat wasitiliride xitayning Uyghur élidiki basturush siyasiti, bolupmu atalmish “Terbiyelesh lagérliri” toghriliq maqaliler pat-pat bérilidighan bolghan idi. Merkiziy asiyaning siyasiy, ijtima’iy, iqtisadiy we medeniy hayatini yorutup kéliwatqan ammiwi tor betliridin “Merkiziy asiya” we “Perghane xewer agéntliqi” da yéqinda ikki chong maqale élan qilindi.

“Perghane xewer agéntliqi” torida élan qilin’ghan “Birleshken döletler teshkilati xitaydiki ‘milyonlighan qayta terbiyeliniwatqan Uyghurlar’ ning teqdiridin endishe qilmaqta” namliq maqalida éytilishiche, mezkur lagérlargha milyon’gha yéqin Uyghurlar tutulghan bolup, xitay da’iriliri yene bir nechche milyon Uyghurni qamashni pilanlimaqtiken. Maqalida yene xitayning mezkur lagérlarda tutulup turuwatqanlar sanini yoshuruwatqanliqi, ulargha héchqandaq bir eyibningmu qoyulmighanliqi bayan qilin’ghan. Maqalida yene mundaq déyilgen: “Axirqi yillarda sh u a r da Uyghurlarni nishan qilghan i basturush kücheydi. Da’iriler ularning diniy étiqadlirini cheklimekte, shu jümlidin ramizan waqtida roza tutushni we diniy kiyim kiyishni men’i qilmaqta. Uni ‘diniy ashqunluq bilen küresh qilghanliq’ dep aqlimaqta.”

Maqalida mundaq lagérlarning “Medeniyet inqilabi” dewridimu mewjut bolghanliqini, u chaghlarda qamalghanlarni éghir ishlargha mejburlap, qiynashlargha mehkum qilghanliqi, kéyinchirek ular yépilghan bolsimu, emma hazir yene ishqa kirishtürülgenliki ilgiri sürülgen. Melumatlargha qarighanda, lagérlardin qiynaqlar heqqide éniq melumat élish mumkin bolmisimu, emma tutqunlarni kompartiyeni medhiyeleshke, xitayche wetenperwerlik naxshilirini éytishqa, xitay rehberlirige medhiye oqushqa mejburlimaqtiken.

Radiyomiz ziyaritini qobul qilghan “Turan” uniwérsitétining proféssori, tarixchi ablet kamalofning éytishiche, hazir Uyghur élidiki weziyet heqiqetenmu éghir bolup, bu pütkül dunya jama’etchilikining diqqitini qozghimaqtiken. U mundaq dédi: “Tarixiy wetinimizde yüz bériwatqan ehwallar, bolupmu kéyinki waqitlarda atalmish ‘yighiwélish’ yaki ‘terbiyelesh’ lagérlirida yüz minglighan Uyghurlarning we bashqimu musulman xelqlerning azabliniwatqanliqi toghriliq xewerlerni biz pat-patla mushu ammiwi axbarat wasitiliridin oqup biliwatimiz. Lagérlarda yétip, azabliniwatqanlar ichide ziyaliylarmu köp dégen xewerlerni anglawatimiz. Eyni yillirida alimlar, yazghuchilar qazaqistan’gha köp kéletti. Arimizdiki medeniy alaqilermu yaxshi tereqqiy etken idi. Emma lagérlar peyda bolghandin béri ularning bu yaqqa kélishi pütünley toxtap qaldi. Qazaqistanni misalgha alidighan bolsaq, her bir a’ilining dégüdek u yaqta uruq-tughqanliri bar. Hazir kirip-chiqishlar, alaqe wasitiliri xéli qiyinliship qalghachqa, u yaqtin birer melumat alalmaywatimiz. Lagérlar mesilisi yéqinda birleshken döletler teshkilatida qarilip, bu lagérlargha milyondin köp Uyghurning qamalghanliqi éytildi. Biraq éniq sani téxi melum emes, chünki xitayning undaq melumatlarni sirtqa chiqarmaydighanliqi köpchilikke yaxshi melum. Shuning üchün bu mesilini tepsiliy öginish kérek. Hazir muhajirettiki Uyghurlar namayish qilip, bu lagérlarni yépishni telep qiliwatidu.”

“Merkiziy asiya” da bérilgen mixayil korostikofning “Shinjang ‘terbiyelesh’ meydanigha aylandi. Xitay Uyghurlarni kontrol qilish téxnologiyesini sinimaqta” dégen maqalida körsitilishiche, xitay da’iriliri mundaq “Terbiyelesh lagérliri” ni bixeterlik amallirining biri dep qaraydiken. Maqalida déyilishiche, birleshken döletler teshkilatining irqiy kemsitishke qarshi turush komitéti xitay da’irilirining milyon’gha yéqin Uyghurni sot we tergawsiz “Terbiyelesh lagérliri” gha qamighanliqini otturigha qoyghan.

Igilishimizche, Uyghur élida “Terbiyelesh lagérliri” peyda bolghandin buyan Uyghurlarning xitayning basturush siyasitige qarshi naraziliqliri téximu kücheygen. Bolupmu amérika we yawropa elliride Uyghurlar bilen bir qatarda bashqimu xelqler toxtawsiz namayishlar qilmaqta. Ene shundaq namayish qatnashquchilirining biri, hazir almuta shehiride turuwatqan dunya Uyghur ayallar birlikining ezasi sheherbanum seydullayéwa radiyomiz ziyaritini qobul qilip, Uyghur élida kommunist xitay hökümitining Uyghur we bashqimu yerlik xelqlerge nisbeten élip bériwatqan basturush siyasitining heddidin ashqanliqini otturigha qoyup, mundaq dédi: “Shuninggha nisbeten muhajirettiki Uyghurlar xitay kommunistlirining bu zulumigha qarshi köpligen ellerde namayishlar ötküzmekte. Buning netijisimu körülmekte. Mesilen, amérika tashqi ishlar ministirliqida we birleshken döletler teshkilatida Uyghurlar mesilisi qaralmaqta.”

Sheherbanum seydullayéwa qazaqistanning Uyghur élige qoshna memliket ikenliki, ilgiri bérip-kélishler qoyuq bolghan bolsimu, hazir xitayning barliq alaqilerni üzüp tashlighanliqini, peqet bezi xewerlerni ijtima’iy taratqulardin oqup biliwatqanliqini ilgiri sürdi. Uning éytishiche, chet ellerdiki Uyghurlar namayishlargha chiqip, xitaygha qarshi naraziliq bildürüwatsimu, emma ottura asiyadiki Uyghurlar mundaq mumkinchiliklerdin mehrum iken. Buninggha ottura asiya ellirining xitay bilen bolghan munasiwiti seweb boluwatqan bolsimu, siyasetshunas qehriman ghojamberdi we dunya Uyghur ayallar birlikining bir qisim ezaliri mewjut imkaniyettin paydilinip, xelqqe melum derijide melumat bérip turmaqtiken.

oyghan

About The Eastturkestan Government in Exile
The Official Website of Eastturkestan Government in Exile

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s

%d bloggers like this: