Amérika Xitayning Uyghur Rayonidiki Basturushidin “Qattiq Bi’aram” Bolmaqta

2018-09-12
Kochida postqa qoyulghan qoralliq saqchi we bronéwik. 2018-Yili 12-séntebir, ürümchi.

Kochida postqa qoyulghan qoralliq saqchi we bronéwik. 2018-Yili 12-séntebir, ürümchi.

 Reuters

Amérika tashqi ishlar ministirliqi seyshenbe küni Uyghur rayonining nöwettiki weziyitige pozitsiye bildürüp, xitay hökümitining bu rayondiki Uyghur we bashqa musulman milletlerni basturushini téximu éghirlashturghanliqidin “Qattiq bi’aram” boluwatqanliqini bildürdi. Bu amérika hökümitining “Nyu-york waqti” géziti aq saray, amérika tashqi ishlar we maliye ministirliqlirining Uyghur rayonida kishilik hoquqni depsende qiliwatqan xitay emeldarlirigha émbargo qoyushni oylishiwatqanliqini xewer qilghandin kéyin, tunji qétim mezkur mesilige ipade bildürüshidur.

Amérika tashqi ishlar ministirliqining inkasidin sel awwal b d t kishilik hoquq aliy komissari mishél bashélit lagérlar mesilisini otturigha qoyghan. Shundaqla yene kishilik hoquq közitish teshkilati doklat élan qilip, lagérlar heqqide yéngi delillerge érishkenlikini bildürgen. Arqidinla prézidént tramp hökümiti d u q re’isi dolqun eysa bilen aqsarayda körüshüp, lagérlar we émbargo mesilisini muzakirileshkenliki ilgiri sürülgen idi.

Amérika hökümitining Uyghurlar heqqidiki pozitsiyesini tashqi ishlar ministirliqi bayanatchisi hézir nyu’ért seyshenbe künki axbarat yighinida tekitligen. Uning qeyt qilishiche, amérika hökümiti xitayning minglighan Uyghurni lagérlarda tutup turuwatqanliqigha da’ir ishenchlik melumatlargha érishken.

Hézir nyu’ért mundaq deydu: “Bu, biz tashqi ishlar ministirliqining nurghun pa’aliyetliride sözlep kéliwatqan mesile. Belki, bezenliringlarning éside bolsa kérek, men bu yil baharda Uyghur muxbirlarni tashqi ishlar ministirliqigha teklip qilip, ularning japaliq ishlewatqanliqidin xewerdar bolghan. Ularning a’ile ezalirining qiyin ehwalidin, nurghun a’ile ezalirining xitayda qamalghanliqidin xewer tapqan. Bu amérika hökümitining alahide qattiq endishisini qozghap keldi. Bolupmu tashqi ishlar ministirliqi yalghuz Uyghurlarnila emes, xitayning bu rayondiki qazaq qatarliq bashqa musulmanlarnimu basturushining éghirlashqanliqidin qattiq endishe qilip kelmekte.”

Hézir nyu’értning qeyt qilishiche, xitayning bu rayondiki milletlerni qattiq kontrol qilip, ularning öz medeniyiti we diniy étiqadini ipadilishini cheklishi ashqunluqqa qutratquluq qilip, zorawanliqqa yol achidiken. Hézir nyu’ért mundaq deydu: “Bu yerde minglighan kishining tutqun qilinip, tutup turush merkezlirige qamalghanliqigha da’ir ishenchlik melumatlar bar. Biz 2017‏-yili 4‏-aydin buyan tutqunlarning sani jiddiy ashqanliqini éytalaymiz. Az sanliq milletlerning öz medeniyiti we diniy étiqadini ipadilishige qarita élip bérilghan bundaq chékidin ashqan nisbetsiz cheklime ashqunluqqa qutratquluq qilip, zorawanliqqa yol achidu.”

Kishilik hoquq teshkilatlirining qarishiche, tramp hökümiti derhal “Yershari magnitiskiy qanuni” we “Yershari diniy erkinlik qanuni” lirini ishqa sélip, Uyghurlarni depsende qilishqa ishtirak qiliwatqan xitay emeldarlirini jawabkarliqqa tartishi kérek. Kishilik hoquq közitish teshkilati düshenbe küni élan qilghan bu heqtiki bir doklatida, xitay hökümitining Uyghurlarni sistémiliq we pilanliq basturup, ularni tutqun qiliwatqanliqi, xorlawatqanliqi, ten jazasi bériwatqanliqigha da’ir yéngi delillerge érishkenlikini bildürgen.

Mezkur teshkilatning asiya ishliri diréktori sofiy réchardson, amérika hökümitining qolida birqanche xil jazalash wasitilirining barliqi, uning bu wasitilerni ishqa sélishi kéreklikini bildürdi. Doktor sofiy réchardson mundaq deydu: “Bu yerde hökümet oyliship körse bolidighan bir qanche xil émbargo wasitiliri bar. Yershari magnitiskiy qanunini ishqa sélip, kishilik hoquqni depsende qilghuchi shexslerning jawabkarliqini sürüshtürüsh shularning biri. Bu yerde yene amérika we bashqa hökümetler, shirketlerning shinjang bilen soda qilishigha cheklime qoysa bolidu. Mesilen, héchkimning shinjang j x nazaritige nerse sétishigha yaki shinjangdiki diktatoriliq esliheliri qurulushigha ishtirak qilghan xitay shirketlirining bashqa döletlerge meblegh sélishigha yol qoymasliqi kérek, deydighan pikirler bar. Démek, bu xil émbargo tedbirlirini yürgüzüshte bolidu”.

Xitayning Uyghur rayonidiki basturushigha qatnishiwatqan xitay shirketlirini jazalash pikiri amérika dölet mejlisi ezalirining yéqinda tashqi ishlar ministiri mayk pompé’o bilen maliye ministiri stiwén mnuchin’gha yazghan mektupida otturigha qoyulghan. Marku rubi’o bilen kristofir simit bashchiliqidiki 17 neper amérika kéngesh we awam palata ezalirining mektupida, xitaydiki xeykang we daxu’a shirketlirining ismi tilgha élin’ghan. Bu ikki shirket xitay hökümitining Uyghur rayonidiki digital, yeni reqemlik teqiblesh sistémisi qurulushigha aktip ishtirak qilip, zor paydigha érishiwatqan karxanilar idi.

Marku rubi’o bilen kristofir simit 12‏-séntebir amérika soda ministirigha yollighan yene bir mektupida, soda ministirliqining tizimlikni kéngeytip, uninggha xitay hökümitining Uyghur aptonom rayonidiki organlirini, bixeterlik tarmaqlirini we ular bilen hemkarlishiwatqan xitay shirketlirini kirgüzüshi telep qilin’ghan. Mektupta “Shinjang Uyghur aptonom rayonida yüz bériwatqan xorluq amérikining dölet bixeterlik menpe’etige muxalip” déyilgen.
Kishilik hoquqni közitish teshkilatidiki sofiy réchardsonning körsitishiche, Uyghur rayonida yüz bériwatqan depsendichilikni toxtitish nöwettiki eng muhim mesilidur. U mundaq deydu: “Biz nechche yillardin béri shinjangda omumiy kishilik hoquq weziyitining yamanliship kétiwatqanliqigha diqqet qilishqa yalwurup kelduq. Buningdin az dégende 10 yil awwal xitay amérikining qozghighan térrorluqqa qarshi turush urushini suyi’istémal qilip, shinjangdiki Uyghur we bashqa az sanliq milletlerni basturushqa bashlighandila bu bizge éniq melum bolghan idi. Biraq bu yerdiki tragédiye bu rayonning weziyiti éghirliship ketkende andin bu mesile xelq’ara jem’iyetning diqqitini qozghashqa bashlidi. Biraq hazirqi eng muhim mesile buninggha emeliy tedbir qollinishtur”.

Lékin, amérika hökümitining qachan, kimlerge, qandaq tedbir qollinidighanliqi melum emes. Amérika tashqi ishlar ministirliqi bayanatchisi hézir nyu’ért seyshenbe küni muxbirlarning bu heqtiki so’aligha jawab bergende bu mesilining dawamliq muzakire qiliniwatqanliqi, émbargo qoyush-qoymasliq heqqide uchur bérelmeydighanliqini bildürgen. U mundaq deydu: “Biz dölet mejlisidin mezkur mesile heqqide mektup tapshuruwalghanliqimizni bildürimiz. Bizning qolimizda qollinidighan nurghun wasitilirimiz bar. Biraq men amérika hökümiti qollinishi mumkin bolghan wasitiler heqqide aldinala toxtalmaymen. Bu émbargo mesiliside burundin kéliwatqan bir qa’ide. Yeni biz émbargo qoyush-qoymasliqning uchurini aldinala bermeymiz.”

Amérika hökümitining yuqiri derijilik bezi xitay emeldarlirigha émbargo qoyidighanliqi heqqidiki bu xewer xitay hökümitining inkasini qozghighan. Roytérs agéntliqining xewer qilishiche, xitay tashqi ishlar ministirliqi bayanatchisi géng shu’ang jüme küni bayanat élan qilip, amérikini shinjang heqqidiki “Natoghra” qarashlardin waz kéchishke chaqirghan. U, “Eger taratqularning xewiri toghra bolsa, biz alaqidar terepni natoghra qarashlardin waz kéchip, xitay bilen amérikining öz ara ishench we hemkarliqigha ziyanliq ishlarni qilish yaki sözleshni toxtitishqa chaqirimiz” dégen. Géng shu’angning tekitlishiche, xitaydiki pütün xelqler “Qanunlar boyiche diniy erkinliktin toluq behrimen bolmaqta” iken.

Xitay hökümiti hazirgha qeder Uyghur rayonida yighiwélish we “Qayta terbiyelesh merkezliri” ni qurghanliqini inkar qilip keldi. Xitay merkizi birliksep bölümining mu’awin bashliqi xu lyenxé b d t irqiy ayrimichiliqqa qarshi turush komitétining ötken ayda ötküzülgen yighinida, bezi radikal kishilerge “Terbiye bériliwatqanliqi” ni étirap qilghan bolsimu, lékin “Yighiwélish lagérliri” yaki “Qayta terbiyelesh merkezliri” dep bundaq bir orunning mewjut emeslikini tekitligen idi.

erkin

About The Eastturkestan Government in Exile
The Official Website of Eastturkestan Government in Exile

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s

%d bloggers like this: