Xitayning Herbiy Wekilliri Merkiziy Asiyani Ziyaret Qilish Arqiliq Némini Közleydu?

2018-09-14
Xitay dölet re'isi shi jinping shangxey hemkarliq teshkilatigha eza döletlerning prézidéntliri bilen. 2013-Yili 13-séntebir, qirghizistan.

Xitay dölet re’isi shi jinping shangxey hemkarliq teshkilatigha eza döletlerning prézidéntliri bilen. 2013-Yili 13-séntebir, qirghizistan.

 AFP

Melumki, sowét ittipaqi ghulighandin kéyin xitay ottura asiya rayonida özining siyasiy, iqtisadiy, herbiy tesirini kücheytishke kirishken idi. 2001-Yili xitayning teshebbusi bilen shangxey hemkarliq teshkilati qurulup, uninggha qazaqistan, özbékistan, qirghizistan we tajikistanning jelp qilinishi, shundaqla xitay élan qilghan “Bir belwagh we bir yol” istratégiyesining yolgha qoyulushi xitaygha bu rayondiki öz pilanlirini emelge ashurushqa keng yol achti. Xitay buningdin tashqiri, bu memliketlerge meblegh sélish, qerz bérish, her xil sahelerde hemkarlishish arqiliq ottura asiya rayonida öz tesirini tiklesh heriketlirini téximu kücheytiwatqanliqi otturigha qoyulmaqta.

Yéqinda xitay merkiziy herbiy kéngishining wekilliri qazaqistanda, andin qirghizistanda bolup qaytqan idi. Xitay herbiylirining bu sepiri némini közleydu?

Qazaqistanning “Téngrinyus” agéntliqi 4-séntebirde élan qilghan “Qazaqistan’gha xitayning merkiziy herbiy kéngesh wekilliri keldi” namliq maqalida éytilishiche, xitayning merkiziy herbiy kéngesh re’isining orunbasari shüy chilyang qazaqistan mudapi’e ministiri nurlan yérmékbayéf bilen uchrashqan. Ular öz ara herbiy we herbiy-téxnikiliq hemkarliq, shundaqla rayondiki bixeterlik mesililiri heqqide muzakire yürgüzgen.

Emdi “Qirghizistan qirtag” agéntliqi élan qilghan “Qirghizistan we xitay herbiy hemkarliq toghriliq höjjetni imzalidi” namliq maqalida körsitilishiche, ikki memliket otturisidiki hemkarliq da’im yuqiri derijide bolup, bu her ikki memliket menpe’etlirige jawab bérip kelgen iken. Qirghizistan herbiy memuriyitining tekitlishiche, qirghiz-xitay hemkarliqi hem ikki tereplimilik asasta, hem shangxey hemkarliq teshkilati asasida aktip tereqqiy étiwatqan iken. Bu hemkarliq mabeynide xitay teripidin qirghizistan’gha qoral-yaraq, herbiy we mexsus téxnika, maddiy we téxnikiliq zatlar, alaqe we hawa küchlirige qarshi wasitiler, turushluq öylerni sélish we bashqimu sahelerde köpligen yardemler körsitilgen. Buning barliqi xitay teripidin bérilgen qerz hésabigha emelge ashqan. Ikki memliket otturisida yene herbiy kadirlarni teyyarlash we shangxey hemkarliq teshkilati da’irisidiki alaqilirini kücheytish boyichimu kélishim imzalan’ghan.

Qirghizistanliq siyasetshunas abdurehim hapizof xitayning qirghizistan bilen bolghan hemkarliqining birinchi nöwette xitay menpe’etlirini közleydighanliqini, hazir bu ikki memliket arisidiki hemkarliqqa qarshi küchlerning köpiyiwatqanliqini bildürüp, yene mundaq dédi: “Bezi metbu’atlarda mundaq deydu: bu xewplik ish. Biz xitay bilen yéqin bolup ketsek, qirghizistanning kélechikige xewp tughduridu. Xitay chet memliketlerge 4 milyard 200 milyon dollar qerz iken. Shuning 45 pirsenti xitaygha qerz iken. Xitay uni bérelmeydighinini bilsimu, yoshuridu. Eger qirghizistan uni töliyelmise, xitay öz shertini qoyidu. Méningche, qirghizistan rehberliri buni yaxshi chüshinishi kérek”.

Abdurehim hapizofning déyishiche, xitay herbiy wekiller sepiri arqiliq özining nöwettiki istratégiyisini emelge ashurushqa kirishmekchiken. Ottura asiya memliketliri shangxey hemkarliq teshkilati da’iriside xitayning atalmish “Üch xil küch” ke qarshi küresh siyasitige egishishke mejbur boluwatqan iken. Hazir ottura asiya jumhuriyetlirining jama’etchiliki, ayrim siyasiy küchler, inawetlik shexsler xitay siyasitining mahiyitini emdi chüshinip, oyghanmaqtiken.

Qazaqistandiki siyasetshunas qehriman ghojamberdining pikriche, Uyghurlar ammiwi rewishte xitay hökümiti teripidin terbiyilesh lagérlirigha tashliniwatqan bir peytte türkiy tilliq memliketlerning xitay bilen bolghan hemkarliqi Uyghurlarni da’im bi’aram qilip kelgen iken. Xitay herbiy wekillirining ottura asiyagha kélish meqsiti, birinchidin, bu yerdiki herbiylerning herbiy sewiyisini öginishtin, ularni her xil söhbetler arqiliq özlirige mayil qilishtin, shundaqla ottura asiya döletliridiki rusiyening herbiy tesirini suslashturush arqiliq özining tesirini kücheytishtin ibaret iken.

U mundaq dédi: “Uning üstige ottura asiya döletlirige herbiy qoralni almashturush kérek boldi. Rusiye bolsa kéyinki waqitta bu qoralni xelq ara bazar da’iriside satidighan boldi. Xitay bolsa hemmisidin erzan satidu. Xitay emdi herbiy tereptin singip kirishke tirishmaqta. Xitay atalmish shangxey hemkarliq teshkilati da’iriside üch xil küchke qarshi küreshke bularni jelp qilghan. Xitay buning astida tamamen Uyghurlarning közde tutidu.”

Qehriman ghojamberdining éytishiche, Uyghur mesilisining bügünki künde xelq’aragha chiqishi xitayni bi’aram qilmaqtiken, shuning üchün u özining merkiziy asiyadiki tesir da’irisini kücheytishke qattiq kirishmekte.

Qehriman ghojamberdi afghanistandiki weziyetningmu xitayni teshwishke séliwatqanliqini otturigha qoydi.

Qazaqistanliq siyasetshunas jasaral qu’anishalinning éytishiche, xitay özining tashqi siyasitide, bashqa memliketler bilen bolghan alaqiside her qachan peqet öz menpe’etini oylap kelgen hem öz pilanlirini emelge ashurushqa qattiq tiriship kelgen memliket iken. U xitayning qoshna ottura asiya memliketlirige nisbeten tutqan siyasitidimu shundaq gherezning bar ikenlikini bildürüp, mundaq dédi: “Xitayning qirghizistan’gha herbiy yardem bériwatqini bikar emes. Bu xitayning qirghizistanni iqtisadiy, herbiy, siyasiy jehettin béqindurushning bir amalidur. Bu arqiliq xitay qirghizistanni ottura asiyagha kirishning meydani süpitide paydilanmaqchi. Shu meydan arqiliq pütünley ottura asiyagha tesir qilish pilanlirini emelge ashurmaqchi.”

Jasaral qu’anishalin xitayning qirghizistandiki siyasitining bashqimu qoshna memliketlerde dawam qilish mumkinlikini bildürdi.

Siyasetshunas ghalim agéléu’of bolsa, qirghizistan, tajikistan oxshash memliketlerning xitay qerzliridin qutulush üchün öz yerlirini bériwétishke mejbur boluwatqanliqini, mundaq xewpning bashqimu ottura asiya jumhuriyetliri, shu jümlidin qazaqistan üchünmu mewjut ikenlikini ilgiri sürdi.

U mundaq dédi: “Birinchidin, biz hemmimiz shangxey hemkarliq teshkilati ezaliri. Ikkinchidin, xitay merkiziy asiyagha singip kirishke tirishidu. Shuning üchün bashqa memliketler bilen bir septe qirghizistanmu, mesilen, “Gherbiy yawropa-gherbiy xitay” gaz turubisi layihiside öz menpe’etlirini qoghdishi lazim. Bizning memliketlirimiz bu layihige öz puqralirini orunlashturushi kérek. Xitay merkiziy asiya memliketlirige peqet meblegh arqiliqla emes, belki medeniy we bashqimu yollar arqiliqmu tesir qilishqa tirishmaqta. Yene bir tereptin, epsuski, xitay insan heqliri bilen hésablashmaydu. Xitay térrorchiliqni, diniy esebiylikni perq qilmaydu. Uning üchün türkiy xelqler chong bir xewp bolup hésablinidu.”

Ghalim agéléu’ofning pikriche, mubada xitay merkiziy asiya puqralirining menpe’etlirini oylimaydighan bolsa, uning layihelirining emelge éshishida tosqunluqlar peyda bolushi, xitay ishchiliri bilen yerlik ishchilar arisida toqunushlarning kélip chiqish mumkin iken. U shundaqla xitay terepningmu öz ishchilirining hoquqlirini qoghdash üchün barliq amallarni qilidighanliqini ilgiri sürdi.oyghan

About The Eastturkestan Government in Exile
The Official Website of Eastturkestan Government in Exile

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s

%d bloggers like this: