Istanbulda “Xitay Jaza Lagérliridiki Sherqiy Türkistanliqlarning Aqiwiti” Namliq Yighin Ötküzüldi

2018-10-29
"Xitay jaza lagérliridiki sherqiy türkistanliqlarning aqiwiti" namliq yighinda ege uniwérsitétining proféssori, Uyghur akadémiyesining re'isi doktor alimjan inayet ependi riyasetchilik qilmaqta. 2018-Yili 27-öktebir, istanbul.

“Xitay jaza lagérliridiki sherqiy türkistanliqlarning aqiwiti” namliq yighinda ege uniwérsitétining proféssori, Uyghur akadémiyesining re’isi doktor alimjan inayet ependi riyasetchilik qilmaqta. 2018-Yili 27-öktebir, istanbul.

 RFA/Arslan

Merkizi istanbuldiki Uyghur akadémiyesining uyushturushi bilen 27-öktebir küni istanbulda “Xitay jaza lagérliridiki sherqiy türkistanliqlarning aqiwiti” namliq muhakime yighini ötküzüldi.

Mezkur yighin’gha ege uniwérsitétining proféssori, Uyghur akadémiyesining re’isi doktor alimjan inayet ependi riyasetchilik qildi. Yighinda xitayning jaza lagérida 8 ay yétip chiqqan qazaqistan puqrasi ömer bek’ali özining lagérdiki qabahetlik kechmishliri toghrisida toxtilip ötti. Uning azabliq kechürmishliri yighin ehlini sükütke chömdürdi.

Andin proféssor alimjan inayet “Xitayning jaza lagérliridiki Uyghur bilim ademliri )akadémikliri” ning jinayiti néme?” dégen témida doklat berdi.

Yighinda yene newsheher haji bektash weli uniwérsitétining dotsénti adem öger “Sherqiy türkistandiki Uyghur folklori tetqiqatchilirining bügünki aqiwiti” dégen témida, istanbul uniwérsitétining oqutquchisi ali ehmedbeg’oghli “Sherqiy türkistan mesilisi we türkiyening qilishqa tégishlik ishliri” dégen témida, beykent uniwérsitétining oqutquchisi meghpiret kamal yunus’oghli “Jaza lagérliridiki Uyghur ayal ziyaliyliri” dégen témida, “Xewer ajanda” zhurnilining yazghuchisi doktor perhat qurban tengritaghli “Jaza lagéridiki tajsiz sultan-abduréhim héyt” dégen témida doklat berdi.

Yighinda doklat bergüchilerning köpinchisi Uyghur diyarining esli qanunluq igiliri bolghan Uyghur, qazaq we bashqa yerlik türkiy xelqlerning xitay yürgüzüwatqan irqiy ayrimichiliq, medeniyet buzghunchiliqi, assimilyatsiye we yoq qilish siyasitining netijiside tarixtiki eng éghir xirisqa duch kéliwatqanliqi otturigha qoyuldi.

Yighinda yene milyonlarche bigunah Uyghur ziyaliyliri, bilim igiliri, edebiyat-sen’etchiler, tenterbiye sahesidiki cholpanlar we tijaretchilerning tutqun qilinip xitayning jaza lagérliri we türmiliride éghir rohiy we jismaniy azablargha duchar boluwatqanliqi, ichki ezalirining oghriliniwatqanliqi, ata-aniliridin ayrilip ige-chaqisiz qalghan nareside yétim balilarning ösmürler lagérlirigha sulan’ghanliqi yaki xitayning ichkiri ölkilirige yötkep kétilgenliki delil-ispatlar arqiliq otturigha qoyuldi.

Uyghur akadémiyening re’isi alimjan inayet xitayning hazir Uyghurlar üstidin resmiy yoq qilish siyasiti yürgüzüwatqanliqini otturigha qoydi. U jaza lagérlirigha qamalghan bigunah Uyghur ziyaliyliri, yazghuchiliri we sen’etchilerning isimlirini oqup ötti hemde xitayning bu qilmishlirigha qet’iy qarshi turidighanliqini ipadilidi.

Yighin axirida Uyghur akadémiyesining ijra’iye re’isi abdulhemit qaraxan yighinning xulase doklatini oqup ötti. Xulase doklatida xitayning jaza lagérlirigha kimlerning qamalghanliqi toghrisida tepsiliy melumat bérildi. Uningda türkiye, se’udi erebistan qatarliq 26 döletke bérip kelgenler, chet’ellerde uruq-tughqanliri bolghanlar, “Qanunsiz diniy pa’aliyet” ke qatnashqanlar, gumanliq kishiler, 1980- yilliri bilen 1990-yillar arisida tughulghan yashlar, milliy anggha ige kishiler, baylar we karxanichi sodigerler, alimlar, ziyaliylar hemde sen’etchilerning tutqun nishani bolghanliqi ilgiri sürüldi. Xulase doklatida yene xitayning Uyghurlargha qaritiwatqan siyasitini “Irqiy qirghinchiliq” dep qaraydighanliqi bildürüldi. Yighin axirida doklat bergüchilerge teqdirname teqdim qilindi.

Uyghur akadémiyesining ijra’iye re’isi abdulhemit qaraxan ziyaritimizni qobul qilip, xitayning jaza lagérlirida naheq yétiwatqan Uyghurlarning ehwaligha qarita türkiye hökümiti we xelqining diqqitini qozghash meqsitide mezkur yighinni türk tilida uyushturghanliqini bildürdi.arslan

Muğla’da Doğu Türkistan Sürgün Hükümeti 8. Dönem toplantısı

Doğu Türkistanlılar cumhurbaşkanını Muğla’da seçti
Doğu Türkistan Sürgün Hükümeti 8. dönem toplantısı Muğla’da gerçekleştirildi
Yeni Cumhurbaşkanı Gulam Osman Yağmaoğlu yemin ederek görevine başladı
Doğu Türkistan Sürgün Hükümeti üyeleri Muğla’da toplandı. Dünya genelinde 15 ülkeden temsilcinin katıldığı toplantıda Gulam Osman Yağmaoğlu DTSH Cumhurbaşkanı seçildi.
Çin tarafından işgal altında tutulan Doğu Türkistanlıların temsilcilerinden oluşan Sürgün Hükümeti 8. dönem toplantısında önemli kararlar alındı. Hükümet eski Cumhurbaşkanı Ahmet Jan Osman’ı anayasayı ihlal ettiği için görevden alırken, anayasaya aykırı hareket eden üyelerin üyeliklerini sonlandırdı.
Muğla toplantısında DTSH çalışmasına Japonya’dan katılan Doğu Türkistan Bağımsızlık Hareketi Başkanı Turmuhammet Haşim Sürgün Hükümeti’ne katılma kararı aldı.

Gulam Osman’dan mesajlar

DTSH 8. Dönem toplantısında alınan kararla 12 Kasım 2019 tarihine kadar seçilen DTSH Cumhurbaşkanı Gulam Osman Yağmaoğlu önemli açıklamalarda bulundu. Osman Yağmaoğlu, “Doğu Türkistan Sürgün Hükümeti Doğu Türkistan halkının meşru hükümetidir.
İşgalci Çin yönetimine bağlı kukla halk hükümetini tanımıyoruz. Sürgün hükümetinin hedefi bağımsızlık ve özgürlüktür. Bizim verdiğimiz mücadele medeni dünyada bir insan hakları mücadelesidir. Biz kendi ülkemizde insanca ve özgürce yaşamak istiyoruz. Teröre karşıyız.
Doğu Türkistan özgür olana kadar sürgün hükümeti görevini sürdürecektir” dedi.
DTSH Başbakanı İsmail Cengiz toplantıda alınan kararlarla ilgili hükümet çalışmalarını değerlendirdi. Cengiz DTSH Dışişleri Bakanlığı görevine Yemlibike Fatkulin’in, Din İşleri Bakanlığına Abdulheat Nur’un getirildiğini açıkladı. Cengiz hükümette Uygur ve Kazakların dışında Kırgız ve Nogayları temsille yeni üyelerin görev aldığını açıkladı. Başbakan yardımcılığı görevine de Hacı Mahmut getirildi.

Sherqi Türkistan Jumhuriti Sürgündiki Hökümitining Mughla xitapnamisi

37381721_2634664836559092_7715500231449640960_n

( Sherqi Türkistan Jumhuriti Sürgündiki Hökümitining 8- nöwetlik omumi yighinida muzakire qilindi )

Sherqi türkistan jumhuriti sürgündi hökümiti nöwette xeliqaradiki siyasi sipimiz we ichki -tashqi musteqilliq herkitimiz üchün , shundaqla qurulghusi sherqi türkistan jumhuritini temsil qilghan , hemde dewletchilik we hakimiyet salahitige ige bolghan , barliq siyasi teshkilatlarning jümlidin , sherqi türkistan xelqining iradisi we nishanigha wekillik qilalaydighan , parlaminit arqiliq wujutqa kilidighan eng toghra ali bir teshkili aprat qurulmisi bolup hisaplinidu .
Xelqimizni hazir yüz biriwatqan zor bir irqi qirghinchiliqtin qutuldurup qilish , sherqi türkistan milli musteqilliq herkitinining istiratigiyisi eng toghra ,eng ünümlük yosunda turghuzup chiqip , konkiritni layihe pilan arqiliq heqliq rolimizni jari qildurush meqsidide sherqi türkistan sürgündi hökümiti parlaminti namidin töwendiki ddiye we pikirlerni lgiri sürimiz :
Milli dawayimizning buningdin kiyinki istiratigiyisi : sherqi türkistanning musteqillighi asasi shert qilin’ghan , milli irade we milli herketning üstige qurilidu . Konkiritni layihe we qedem basquchluq pilan tüzüshte « sherqi türkistanliqlar ikki putlap mingishi kirek » digen pirinsipqa asasen mas qedem tashlap jiddi xeter astida qalghan mewjutliqimizni jan tikip qoghdashqa toghri kilidu .
Hazir sherqi türkistan xelqining bishigha omuyüzlük kiliwatqan pajiyelik , qorqunuchluq qara qismetning herqandaq bir insanning eqli we rohi berdashliq birelmeydighan san-sanaqsiz türlük achchiq riyalliqlirini , delil- ispatlirini özimizge we xeliqaragha anglitish bilen cheklensek kupaye qilmaydu . Eshu polattek pakitlar arqiliq düshminimiz xittayning : « bizge ”shinjang ” ning nupusi kirek emes , kelgüsimiz üchün peqet ularning zimini kirek » digendin ibaret tajawuzchiliqining heqiqiy mahiyitini toluq ashkarlash arqiliq , sherqi türkistanda qanuni jehettin musteqil dewlitimizni qayta qurup chiqishtin bashqa qutulush yolimizning yoqlighigha aldi bilen özimiz berheq iman iytyp , andin xeliqarani ishendurishimiz , ularni sherqi türkistanning musteqil dewlet bolushini jezmen qollaydighan nuxtigha kelturush üchün yuquri sewiyelik siyasi , diplomatiye üstünlükni yaritip musteqilliq herkitimizni xeliqaralashturushning yingii qedimini bisishimizgha toghri kilidu .
70 yildin buyan weten chide xelqimiz düshmen’ge teslim bolmidi , tajawuzchi xittayning zulumigha qarshi azatliq körishini toxtatmidi , wetinimizning musteqilliq ümidi peqetla sherqi türkistan xelqige baghlan’ghan idi . Emdilikte sherqi türkistan omumiyüzlük turmigha aylandi , qarshiliq körsitish imkaniyiti hich yoq , qetli’am shidditi dawam qiliwatidu , xelqimiz charisiz sükütte özlirige kiliwatqan bala – qazaning nöwitini kütiwatidu , emdilikte wetenni , milletni qutuldurup qilish biz muhajirettki sherqi türkistanliqlar orundashqa tigishlik muqeddes wezipe bolup aldimizgha qoyuldi , milli dawayimizning xaraktiridiki bu zor burulushqa jiddi hem segek qaraymiz , elbette .
Nöwette , xeliqaraning we özimiz yashawatqan dewletlerning bizge paydiliq bolghan qanunlirini chet’eldiki azatliq herkitimizde mudapiye qorghani we qalqan qilip turup , yingi yol xeritisini sizghinimizda yolimizgha tosalghu bolidighan herqanda bir qanun cheklimisidin halqip ötishimizge toghri kilidu . Azatliq yolida izdinishning chet’llerde toluq imkani we zor yoshurun küchi bar . Ügünüsh , terbiyilinish , chiniqish, piship – yitilish , bashqilarning hoquq we menpetige ziyan yetküzmeslik sherti bilen tajawuzchi xittaygha qarshiliq ashkare – yoshurun herketke ötüsh , milli bixeterlik istixparat sistimisini berpa qilish , hazirqi zamanidiki eng ilghar texnikilarni igellesh , ishlitish , küch hasil qilish yene nurghun mkanlarni yashawatqan dewlitimizdin tapalaymiz, yaritalaymiz .
Musteqilliq herkitimizni xeliqaralashturushning yene bir wariyanti shuki , xittay ” bir yol , bir belwagh ” pilani arqiliq dunyagha xoja bolush niyitini ashkarlap ishni sherqi türkistanni tazilashtin bashlidi . Dimek , xittay üchün jiddi yoq qiliwitish buqeder zörür bolghan sherqi türkistan dewlitini qayta qurup chiqish , qirindash türik islam dunyasining , dimükratik gherip ellirining , xittay bilen biwaste menpet toqunishi bolghan sherqi , jenubi asiya dewletlirining tinchlighi , bixeterligi, siyasi muqimlighi, iqtisadi tengpunglighi üchün , xittayning xeliqaraliq tehdidining aldini ilish üchün , waxti kelgende munasiwetlik dewletler bilen birge herket qilish imkaniyitini yaritishta lahide istiratiygilik ehmiyetke ige .
Hazirqi , ölüm lagirlirigha qamalghan , ichkirge ashkara- mexpi yötkiliwatqan biguna xelqimizni ue kochilarda sersan bolop yoqap kitiwatqan miliyonlighan sebi balilarni qutquzush nihayet , teyyarliqimiz bolmighan eng qiyin bir mesile bolop qaldi . Xeliqara gha eng kuchluq tepke bilen tushmutushtin omumiyüzlük murajet qiliwatimiz , dunyaning yirimi tixi sükütte , yirimi ayaqta des turdi , hiliger dushmen xeliqara suraq sehniside jawapkarliqqa tartilsimu teshwiqat aldamchiliqini qiliwatidu . Biz yene qandaq qilishimiz kirek ? Hazirche dushmenni toluq mat qilish üchün yenila yuquri dolqun hasil qilip xeliqaraning emili küchi bilen xittayni kampilarni taqashqa mejburlash , amalning biriche tigishlik mesuliyetni özimiz yashawatqan dewletlegimu tewsiye qilishqa , yene chare izdeshke toghri kilidu .
Bayrighi rushen , muhebbet-nepriti iniq jenggiwar bir turngum awan’gart yashlar qoshuni özlirining dewirge uyghun alahidikliri bilen musteqilliq herkitimizning aldinqi sipidin orun ilishqa bashlidi . Bular arqiliq barliq yashlarni teshkillesh , yiteklesh ,küchlendürüsh bizning mesuliyitimiz . Xittayning yashlirimizgha suniwatqan zeherlik qolining aldini ilishqa pewquladde hushyar bolush bilen birge hoquq ,menpet ,shöhret uchun dauani süy’istimal qilidighan , pitne -pasat , heset -adawet , goruhwazliq arqiliq arini buzup majra we ittipaqszliq shekillenduridighan kona kiselni yashlargha qetti yuqturmasliqqa tirishsaqla ular choqum xeliqning ümüdini aqliyalaydu .
Axirida qayta tekitlesh zörür bolghan sezgür noxta shuki , mühajirettki sherqi turkistanliqlargha qarita xittay tajawuzchilirining pilanliq halda üzüldurmey ilip biriwatqan idilogiye tajawuzchilighi tüpeyli periq itish iqtidarimiz qalaymiqanliship , bir qisim muhim pirinsipalliq mesillerde pikrimiz köz qarishimiz biryerdin chiqmay kirizis yashiduq . Milli dawasimiz aqsidi ,bir izida chöglep netijisiz qaldi . Emdilikte hiliger düshmenning izitqu neyrenglirini meghlup qilishta saghlam bir iddiye birligi astida hazirqi qoghdinish mudapiye halitidin hujum halitige ötüp xata pikir -iqimlirigha del jawap zerbe birishimiz , nöwettiki bir ish supitide bashqilarning igilik hoquqigha , wetinige ,dewlitige qilin’ghan qip -qizil tajawuzchiliq jinayitini dewletning ali menpeti xeliqning milli menpeti qilip singdürülgen süyqestlik xata iddiyiwi iqimni teltöküs aghdurup tashlap tajawuzchiliq bilen milli menpetning tamamen bir birge zit kki ish ikenligini sherhilep birishte muwapiqiyet qazinalisaq xeliqarada we özining milliti ichidimu bu fashist hakimiyetni yitim qaldurup sherqi türkistanning azatlighi üchün küchlük bir neziryewi asas yaratqan bolimiz .
Emel bizdin , netije allahtin . Amin !

Sherqi Türkistan Jumhuriti Sürgündiki Hökümiti

2018-yili , 28-öktebir , mughla , türkiye

Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Sürgündiki Hökümiti 8-Nöwetlik Omumiy Yighinining Axbarati

37381721_2634664836559092_7715500231449640960_n

Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Sürgündi Hökümiti da’imiy komitétining qarari bilen bügünki alahide ehwallarni bir terep qilish, alahide weziyetke qarita istratégiye belgilesh üchün bu yil 26-27-, 28-, we 29- ötebir künliride türkiyening mughla wilayitining merkizi mughla shehride bir arigha kélip, Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Sürgündi hökümetning 8-nöwetlik omumiy yighinini chaqirdi.
Birinchi künidiki teyyarliq yighinida resmiy parlamént ezalirining bash qoshushi bilen, sabiq re’isjumhur Axmetjan Osman keltürüp chiqarghan Sürgündi hökümet ichidiki kirizisni jiddi hel qilip , zihnimizni we küchimizni merkezleshurüp düshminimiz xittaygha taqabil turush zörüriyiti bilen chiqirilghan — Exmetjan osman (yaki qanuniy ismi bilen arman rastér)ni wezipisidin qaldurush heqqidiki — qarar qarap chiqilip, yighin ehlining yüz turane pikirlishishi netijiside mu’eyyenleshtürüsh bilen birge parlamint ezaliqidinmuqadurush resmi qararqilindi . Shundaqla Müqeddes Nür xanimning hökümettin chikinish heqqidiki istipanamisi resmi testiqlandi .
Parlminit ezaliridin Memtimin Posma ,,nepiselerning parlamittin chikinish iltimasi qobul qilindi .
Wapat bolghan parlamint ezaliridin Zeper Ali Qizilay , Sultan Sawash ezalar royixitidin öchüchüldi .
Üch yildin béiri hichqandaq pa’aliyetke sewepsiz qatnashmighan we mewjutliqi bilinmign parlamint ezaliridin ;
Jemile Chaqmaq ependi, Semet Güder ependi, Aydin ependi, Abdulqadir Shehim ependi qatarliqlarning parlamént ezasiliq salahiyiti aptomatik halda emeldin qalghanliqi élan qilindi. Küntertipning ikkinchi mohim mezmuni, wezipisidin élip tashlan’ghan re’isjumhurning ornini toluqlash yaki mu’awin re’isjumhur kéyinki qétimqi qurultaygha qeder bu wezipini üstige élish mesiliside qizghin talash-tartishlardin kéyin mu’awi nre’isjumhur Xizirbek Gheyretullahning salametlik ehwali we uyghur tili jehettiki yétersizliki nezerge élinip, re’isjumhurning ornini toluqlash qarari élindi.
Qarardin kéyin namzat körsütülüp, yighin’gha qatnashqan barliq wekillerning Köpsanliq awazi bilen Ghulam Osman Yaghma kélerki qétimliq qurultaygha qeder re’isjumhurluqqa saylandi we qesem bérip wezipe tapshurup aldi.
Bundin bashqa Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Sürgündi Hökümitining parlaméntigha eza bolushni xalaydighan wetenperwer, milletperwerlerdin resmiy yazma shekilde iltimas qilghan bir türküm kishilerning iltimasi, salahiyetliri, tonushturghuchi we képillik qilghuchilarning izahatliri bir-birlep muzakire qilinip, testiqlandi.
Yighinning kéyinki künlerdiki dawamida barliq wekillerning qatnishishi bilen daghdughiliq échilish murasimi ötküzüldi.
1) Yighin Sherqiy Türkistan Jumhuriyitining Dölet Marshi bilen bashlinip, sükütte turuldi. Qur’an tilawet qilinip, shéhitlarning rohigha atap du’a qilindi.
2) Mu’awin re’isjumhur Xizirbek Gheyretullah échilish nutqi sözlep, yighin ishtrakchilirini — resmiy parlamént ezaliri we mihmanlarni qizghin qarshi alidighanliqini bildürdi. Shundaqla sürgündi hökümet bésip ötken japaliq, shundaqla köreshke tolghan musapini, bolupmu düshminimiz xittayning parakendichiliki ichide mewjutluqini saqlashtek egri-toqay kechmishi heqqide qisqiche toxtaldi.
3) Yighin’gha teklip bilen qatnashqan wekillerdin beziliri sözge teklip qilindi. Bular:
Sherqiy Türkistan Musteqilliq herkiti teshkilatining re’isi Turmuhemmet Hashim ependi , Türkistanliqlar jemiyitining re’isi Ekber Yasa ependi , Noghay Jemiyitining bashliqi Weysel Demsiz ependi , Büyük Türk Qurultiyi Xelqaraliq Chaqiriq Komitétining re’isi Ibrahim Xélil Balay oghullari, proffissor Isma’il doghan ependi , Uyghur Sehiyye, Ma’arip, Medeniyet Jemiyitining bashliqi Abdulghappar Tam uyghur ependi , Türkche Sözlüshüdighan Muxbirlar Birlikining re’isi Gün’gör Yawuz aslan ependi , Dunya Türkistanliqlar Jemiyitining re’isi Abdullah Aqyolependi, muxbir Hüseyin Atilxan ependi , Mirzaxan Baybilof ependi (qazaqistan), Abdullah Tursun  ependi qatarliqlar.
Nutuq sözligüchiler birdek sürgündi hökümetning tarixiy rolini mu’eyyenleshtürüsh bilen bille, weten sirtidiki siyasiy dawaning eng toghra teshkiliy qurulmisi ikenlikini tekitleshti.
4) Parlamént re’isi Küresh Ataxan ependi we mu’awin re’is Ilyar Shemsiddin ependi ependilerning yighin qatnashquchilirigha yollighan otluq salimi, tilekliri yetküzüldi.
5) Sürgündi hökümet bash ministéri Isma’il Chinggiz ötken bir mezgil ichide ishlen’gen xizmetler heqqide doklat berdi. Shundaqla bundin kéyinki xizmetlerning mohim nuqtiliri heqqide toxtaldi.
6) Parlaméntqa ezaliq iltimasi qobul qilin’ghan yéngi ezalarning qesem bérish murasimi bolup ötti. Yéngi ezalar töwendikiche:
1. Turmuhemmet hashim ependi (sherqiy türkistan musteqilliq herkiti teshkilatining re’isi, yaponiye)
2. Alimjan muhemmed ependi(Sherqiy Türkistan musteqilliq herkiti teshkilatining wekili, gérmaniye)
3. Osmanjan Tursun Uyghuri ependi (Sherqiy Türkistan musteqilliq herkiti teshkilatining re’is kabint ezasi, gérmaniye wekili )
4. Yarmuhemmed barat ependi(amérika)
5. Abdul’ehed nur ependi (kanada, albérta uyghur kültür merkizining re’isi)
6. Nejmiddin ependi(türkiye)
7. Abdullah tursun ependi(türkiye)
8. Abdulghappar tam uyghur ependi(uyghur sehiye, ma’arip-medeniyet jemiyitining re’isi, istanbul)
9. Tibet Bujetur ependi
10. Xemid Chong ependi
11. Atilla Güwen ependi (qirghiz)
12. Abdusalam Sawash ependi
13. Weysel Démir ependi(noghay)
14. Bulbul Abdukérim ependi(qazaq, tashqi mongghuliyedin)
15 . Abdullah Aqyol ependi(dunya türkistanliqlar jemiyitining re’isi)
16. Ghopurchong Abdurahman ependi
17. Qurbanjan Hisamidin ( Sherqi Türkistan Musteqilliq Herkiti Teshkilatining hey’et ezasi , norwigiye wekili )
Bu yéngi ezalardin 12 nepiri bu qétimqi yighin’gha kelgenler bolup, qesem bérish murasimigha daxil boldi, kélelmigenler qesimi kéyin’ge qalduruldi.
7) Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Sürgündi Hökümiti namidin birleshken milletler teshkilatigha yézilghan mektupning mezmuni muzakire qilinip, sherqiy türkistanning bésiwélin’ghan zémin ikenliki, bizning mejsidimiz dölitimizning musteqilliqini eslige keltürüsh ikenlikini resmiy yosunda bildürüp qoyush békitildi we mektupni derhal yollash qarar qilindi.
8) Parlamént ezalirini qobul qilish, köpeytish shertliri (mu’awin parlamént re’isi ilyar shemsiddin sun’ghan layihe asasida) muzakire qilindi.
9) Asasiy qanun’gha tüzütüsh kirgüzüsh heqqide qarar élinip, tüzütüsh ishi barliq ezalar ishtrak qilghan halda tor arqiliq emeliyleshtürülidighan boldi.
10) Bash ministér Isma’il Chinggiz ependining namzat körsütüshi we köpchülükning maqullishi bilen mohim dep qaralghan bosh orunlargha adem seplendi:
Mu’awin bash ministirlikke: Haji Mamut ependi;
Diniy ishlar ministirlikige: Abdul’ehed Nur ependi;
Tashqiy ishlar ministirlikige: Yemlibike Fatxolin xanim;
Yaponiyediki diplomatiye wekillikige: Turmuhemmed Hashim ependi;
Muhajirlar xizmitige: Abdullah Aqyol ependi;
Ijtima’iy munasiwet — ammiwiy xizmetlirige: Abdullah Tursun ependi qatarliqlar teyin qilindi.
11) Bundin bashqa teshwiqat-terghibat ishlirining zörüriyiti üchün torbetchilik we ammiwiy torbetlerdiki hökümet hisabini bashqurush ishi Ümit Sabir ependige tapshuruldi.
Sürgündi hökümetning öz téliwiziye sitodiyisini qurup chiqish, tor téliwiziyisini bashqurush qatarliq xizmetler Erkin Sabit ependi, Ghopurchong Abdurahman ependi qatarliqlar teyinlendi.
12) Iqtisadiy hisabat körüp chiqildi we bundin kéyin iqtisadiy menbeni qandaq hel qilish mesilisi muzakire qilindi.
13) Sherqiy Türkistan Jumhuriyizti Sügündi Hökümitining kéler yili échilidighan muhajirettiki omumiy xeliq saeperwer qilinidighan qurultiyi we saylimi üchün milliy dawa qoshunidiki musteqilliq üchün ochuq-ashikare küresh qiliwatqan qérindash qurulushlar bilen birge teyyarliq xizmetlirini ishlesh, yighinning iqtisadiy menbesini hel qilish qatarliq ishlar bilen birlikte, kéler yilqi qurultayning pewqul’adde bolushi, parlaméntni kéngeytip qurushqa maddiy we menewiy jehetlerde teyyar bolush heqqide qararlar élindi.
14) yighindin kéyin mughla bayanatnamisi élan qilish békitildi.

Bu yighin birlik, ittipaqliq we hemkarliq ichide intayin muwepeqqiyetlik échildi!

Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Sürgündi Hökümiti Neshriyat-Axbarat Kommétiti

 

2018- yil 28- Öktebir, Mughla, Türkiye.

Büyük Birlik Partiyesi Türkiye Parlaméntini “Jaza lagérliri” Mesiliside Xitayni Eyibleshke Chaqirdi

2018-10-25
Türkiye büyük birlik partiyesining re'isi, parlamént ezasi mustafa destichi ependi 650 parlamént ezasi qatnashqan yighinda türkiye parlaméntini Uyghur diyaridiki jaza lagérliri mesilisi boyiche mexsus muzakire élip bérishqa chaqirdi. 2018-Yili 24-öktebir, enqere.

Türkiye büyük birlik partiyesining re’isi, parlamént ezasi mustafa destichi ependi 650 parlamént ezasi qatnashqan yighinda türkiye parlaméntini Uyghur diyaridiki jaza lagérliri mesilisi boyiche mexsus muzakire élip bérishqa chaqirdi. 2018-Yili 24-öktebir, enqere.

 RFA/Erkin Tarim

24-Öktebir küni türkiye büyük birlik partiyesining re’isi, parlamént ezasi mustafa destichi ependi 650 parlamént ezasi qatnashqan yighinda söz qilip, türkiye parlaméntini Uyghur diyaridiki jaza lagérliri mesilisi boyiche mexsus muzakire élip bérishqa chaqirdi.

Türkiye parlaménttiki omumiy yighin’gha riyasetchilik qiliwatqan mu’awin parlamént bashliqi jelal ependi yighin küntertipning sirtida sözlesh heqqi telep qilghan mustafa destichige söz bérip, mundaq dédi: “Türkiye parlaméntining 10-omumiy yighini resmiy bashlandi. Yighinning küntertipige ötüshtin burun parlamént ezasi mustafa destichi ependini sözge teklip qilimen. ‘türk-islam diyaridiki özgirishler’ témisida sözleshni telep qilghan parlamént ezasi mustafa destichini sözge teklip qilimen, merhemet, mustafa ependi.”

Mustafa destichi ependi söz qilip, mundaq dédi: “Hörmetlik parlamént bashliqi, qimmetlik parlamént ezaliri, aldi bilen silerge hörmet we éhtiramimni bildürimen. Türk we islam dunyasida yéniwatqan otni hemmimiz körüwatimiz. Uzun yillardin béri dawamlishiwatqan shundaqla künsayin küchiyiwatqan sherqiy türkistandiki bésim türk-islam dunyasining toqunush yüz bériwatqan bashqa rayonliridiki mesililerdek dölitimizning küntertipige kelmeywatidu…”

U yene mundaq dédi: “Sherqiy türkistanda tarixtiki eng zor insan heqliri depsendichiliki yüz bériwatqan bügünki künde dunyadiki herqaysi döletlerning, bolupmu türk we musulman döletlirining xitay bilen bolghan menpe’et munasiwitini chiqish qilip Uyghurlarning béshigha kéliwatqan zulumlarni körmeslikke sélishi bizning könglimizni qattiq yérim qilmaqta. Biz milyonlighan kishilerni nepes alghili qoymaywatqan xitay hökümitige inkas qayturmay turalmaymiz. Sherqiy türkistan xelqining ana tilini öginish heqqining tartiwélinishi, diniy étiqad erkinliki we perzent körüsh hoquqlirining depsende qilinishi, Uyghur qizlirining xitay ölkilirige mejburiy élip kétilishi shuningdek milyonlighan Uyghurlarning jaza lagérlirigha qamilishini körmeydighan derijide közimiz kor emestu!?. . .”

Qimmetlik radiyo anglighuchilar, türkiyediki bezi xitayperes axbarat organliri xitayning Uyghurlargha élip bériwatqan bésim siyasetlirining oydurma ikenlikini, amérika bilen yawropa döletlirining buni köptürüwatqanliqini ilgiri sürüshmekte. Parlamént ezasi mustafa destechi ependi bu heqte toxtilip mundaq dédi: “Men yuqirida otturigha qoyghan bu tragédiyeni ‘xitayning küchiyishini xalimaydighan amérika qoshma shtatliri oyduruwatidu’dégüchilernim’u körüp turuptimiz. Undaqta, bu bésimlarni, zulumlarni we qirghinchiliqlarni béshidin ötküzüwatqan milyonlighan sherqiy türkistanliqlargha néme deysiz? yalghan bilen toghrini ayrish mesilisini peqetla amérika bilen xitayning riqabitidin körgili bolamdu? amérika bilen xitay otturisidiki riqabet bu tragédiyelerning yüzini yépishqa yétemdu? men silerdin shuni sorimaqchimen, siler xitayni yaqilamsiler yaki insaniyliqnimu? dunyaning közi aldida héchnémige pisent qilmastin qanunsiz halda élip bériliwatqan sherqiy türkistandiki qirghinchiliqlarning sewebi zadi néme? Uyghurlar musulman bir xelq bolghanliqi üchünmu yaki türk bolghanliqi üchünmu? siyasiy we tijariy menpe’etingizni dep xitayning bu zulumlirigha inkas qayturmasliq zalimni yaqlashtin bashqa nerse emesqu? heqsizliq aldida jim turghan ademning jin-sheytandin néme perqi bar?”

Mustafa destichi ependi özining büyük birlik partiyesining ezasi bolush süpiti bilen Uyghurlar taki erkinlikke érishkiche qollashni dawamlashturidighanliqini bayan qilip, mundaq dédi: “Qolimizdin kélishiche, küchimizning yétishiche bu zulumni toxtitishqa tirishimiz. Her zaman sherqiy türkistanning hörlüki we musteqilliqi üchün tirishimiz. Türkiye parlaméntining kishilik heq we hoquq komissiyonini sherqiy türkistan toghrisida mexsus muzakire yighini échishqa chaqiriq qilimen.”

U sözining axirida türkiye parlaméntigha qoyidighan telepliri heqqide toxtilip, mundaq dédi: “Biz büyük birlik partiyesi bolush süpitimiz bilen türkiye parlaméntining sherqiy türkistan mesilisini küntertipke kirgüzüp, bu heqte mexsus muzakire ötküzüshini, xitayni qattiq eyiblishini telep qilimiz.”

Qehraman marash shehiridiki sütchi imam uniwérsitétining oqutquchisi doktor alimjan boghda ependi ziyaritimizni qobul qilip, türkiye parlaméntining omumiy yighinidiki Uyghurlar toghriliq talash-tartishlarning yaxshi bir yüzlinish ikenlikini ilgiri sürdi. U yene “Türkiyediki bezi partiye re’isliri bilen parlamént ezalirining Uyghur mesilisini, bolupmu jaza lagérliri mesilisini arqa-arqidin tilgha élishi hökümetning yéqinda bu heqte inkas qayturidighanliqining bir béshariti,” dédi.

Yéqindin béri türkiye parlaméntidiki “Iyi” partiyesining re’isi meral aqshener xanim, mezkur partiyening parlaménttiki wekili yawuz aghir’ali oghlu, jumhuriyet xelq partiyesidin bolghan parlamént ezasi gürsel tékin we xelq démokratiyesi partiyesidin bolghan bir neper parlamént ezasi türkiye parlaméntide jaza lagérliri mesilisini otturigha qoydi. erkin tarim

Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Sürgündiki Hökümeti Mughla Yighini Üchün Yollanghan Tebrik! 

37381721_2634664836559092_7715500231449640960_n

Essalamu eleykum, Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Sürgündiki Hökümitining Mughla yighinigha qedem teshrip qilghan möhtirem ustazlar, eziz qérindashlar, hürmetlik dostlar we qimmetlik sebdashlar yaxshimusiler! Men aldi bilen silerge aliy éhtiram bildürimen we Allahning izni bilen otluq salam yollaymen. Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Sürgündiki Hökümeti 2004-yili Séntebirde Amerikining payitexti Washingtonda qurulup, xelqimizning musteqilliqtin ibaret milliy iradisini namayan qilip, millitimizning erkinlik we hüriyetke hichnimeni teng qilmaydighanliqini pütün duyagha jakarlidi. Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Sürgündiki Hökümiti qurulghandin kéyin weten ichi we weten siritidiki mezlum xelqimizning milliy iptixari aza körülidighan derijide yoquri ewjige kötürülüp, milliy inqilapqa bolghan ishenchisi éship, milliy musteqilliqtin ibaret ulughwar ümüt xelqimizning shillisidin dessep turghan zulmet asminida quyashtek parlidi.

Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Sürgündiki Hökümitining qurulishi xelqimizni alemshumul söyündürgen bolsa, Xitay tajawuzchilirini, xitayisit milletlerni we arimizdin chiqqan milliy munapiqlarni shuqeder biaram qildi.Shu seweptin Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Sürgündiki Hökümiti qurulup taki bugüngiche bolghan 14 yil jeryanida hökümitimizning béshidin nahayiti köp issiq-soghuqlar ötüp ketti. Allahning izni bilen ishlar düshmen emes eziz millitimiz kütkendek netijilendi. Mana emdi Xitay zulumining tarixtiki eng yoquri chekke yétishi, mezlum xelqimizning dat-peryadi we milliy heriket qoshunimizdiki ediologiyelik özgürüshler Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Sürgündiki Hökümetning weten ichi we siritidiki milliy musteqilliq kürishining birdinbir nopuzluq aliy orgini ikenlikini ispatlidi. Del yoqarqi bir Qatar seweplerdin qanche waqittin beri xelqimizning toluq étirap qilishigha érishelmey kelgen Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Sürgündiki Hökümiti yaxshi we yaman niyetlik ademlerning diqqet objektigha aylinip, yaman niyetlik küchler hökümitimizni ichi we téshidin hemkarliship palech halgha chüshürüp qoyushni pilanlisa, milliy inqilap sépimizdiki wetenperwer we milletperwer ezimetler Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Sürgündiki Hökümitige heqiqi ige chiqip, hökümitimiz duch kelgen kirzistin tinch-aman, saq-salamet ötüp kétishimizge mustehkem asas saldi,Millitimizning muqeddes amaniti bolghan  Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Sürgündiki Hökümetini halqiliq peyitlerde qoghdidi we millitimizning milliy qediriyetlirimiz meseliside düshmenge hergiz tiz pükmesliktin ibaret kolliktip jasaritini dunyagha tentene bilen namayan qildi.

Mushu yili yeni 2018-yili 09-Ayda Sherqiy Türkistan Musteqilliq Herikitining Tunji Nöwetlik Yighinini süyistimal qilip, hökümitimizni ichidin we téshidin chöktürüwitishni meqset qilghan siyasiy özgürüsh milliy heriket qoshunimizdiki milletperwer, wetenperwer ezimetlirimizning öz-ara masliship élip barghan aqilane küreshliri netijiside rezil meqsetlirige yételmidi. Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Sürgündiki Hökümetke qarshi xitayni menbe qilghan bu isyan Sherqi Türkistan Milliy Mejlisi we Sherqi Türkistan Musteqilliq Herkiti Teshkilati qatarliq salahiyetlik organlarning qurulishi bilen üzül-késil berbat boldi! Sewep biz yéngi qurulghan üzül-késil musteqilliq üchün küresh qilidighan teshkilatlar bilen hemkarliq ornitip, hökümetke qarshi kötürülgen isyanni birlik we barawerlik ichide tinjittuq.

Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Sürgündiki Hökümiti hazir ilgirkidek yalghuz emes. Hökümitimiz ichi we siritidin potinsiyal bir küchning himayiside turiwatidu.Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Sürgündiki Hökümiti hazirghiche bizning weten ichi we siritidiki milliy musteqilliq herkitimizning simwolluq orgini we milliy iradimizning eng aliy namayendisi bolup kelgen bir qurulushtur.Xelqarawiy sestima asta-asta özgüriwatidu, millietler ara munasiwetler yéngi bir sistima ichige kiriwatidu.Ichkiy tashqiy weziyet milliy herkitimizni jümlidin Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Sürgündiki Hökümitini islahat qilish, kücheytish we zamaniwiylashturushni telep qiliwatidu.Hökümetni ichkiy we tashqiy tereplerdin mudapiye qilish hemde zamangha layiqlashturush hemmimizning shereplik burchimizdur!Mushundaq bir nazuk weziyette Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Sürgündiki Hökümetini her türlük bizghunchiliqtin saqlap qélishta eneniwiy usullardin ünümlik paydilinish bilen birge, hökümetke xelqara terror, diniy radikalizim we insanliqqa qarshi jinayetni özlirige kesip qiliwalghanlarning singip kirishining aldini élishimiz nöwettiki eng muhim xizmettur! Bizning hökümetni islahat qilish, kücheytish we zamaniwiylashturush déginimiz bundin keyinki xizmetlirimizde hökümetke qarshi küchlerning aldini élip, paydiliq küchlerning kölimini kéngeytish digenlik bolup, hökümetni milliy musteqilliq herkitimizge paydisiz bolghan exletler bilen toldurush, dégen menada kelmeydu.Beziler hökümitimizni ikki dep pirowakatsiyon tarqitiwatidu, hökümetni ikki degenlik jöyligenlik bolup, parchilimaqchi bolghanliq uxlimay chüsh körülgenliktur.Hazirghiche hökümetke qarshi nurghunlighan isyanlar Allahning izni bilen basturuldi, hazir bu hel bolup bolghan ishlarni, exletni maltilighandek qaytidin chuwup chiqidighan waqit emes belki milliy dawadiki hel bolmighan chong ishlar üstide izdinidighan, hökümetni özi bilen pütünley oxsashash ghayige ige qurulushlar bilen ittipaqlashturidighan, birlik, barawerlik we hemkarliq ichide ortaq tosalghular we düshmen küchlerge taqabil turidighan peyit. Hemde, milliy dawadiki  ichkiy nizahni elewlendüridighan emes belki arimizdiki tonglarni éritip, milliy musteqilliq bayriqi sépimizni ulghaytidighan dewirdur!

Milliy dawa sehnisi jümlidin Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Sürgündiki Hökümiti  xelqimizge özimizni tonitidighan, xelqimizni yitekleydighan we düshmenge ejellik zerbe beridighan jay. Bu yer hökümitimizning ichkiy ishliri we tashqiy munasiwetliri heqqide qolimizni wijdanimizgha qoyup turup milliy, insaniy we diniy mejburiyitimizni tonup yetip, pikirlishidighan, pilan qilidighan we ijra qilinish ehwalini nazaret qilidighan jaydurki, musteqilliq herkitimizge jümlidin hökümitimizge qarshi tetür quyun chiqiridighan meydan emes! Biz öz-ara hökümitimizge alaqidar chong ishlarni xalighanche istishare qilsaq bolidu, emma bir pütün milliy dawa meselesige kelgende, xelqara weziyetni, millitimizning potinsiyal ajizliqi we artuqchiliqlirini, shert we imkanlarni nezerge almay, milliy heriket qoshunidiki qérindash qurulushlarni qara- qoyuq inkar qilidighan emes, belki eqli hushi jayida, ish bilidighan, dawani bilidighan ademler toplanghan qurulushlardek pütkül milliy dawa qoshunigha örnek bolidighan shekilde heriket qilishimiz, milliy heriket qoshunimizdiki omumiy xahishqa awaz qoshudighan we hemkarlishidighan mötidil yol tutishimiz lazim.

Pütün eqlimiz, küchimiz we tigh uchimizni birlik ittipaqliq we hemkarliqimizni buziwatqan xitay tajawuzchilirigha we xitaylarning milliy dawa qoshunimizdiki ghalchilirigha qaritayli!Teshkilge, rehberlik salahiti bar insanlargha, yiraqni körüp heriket qiliwatqan ademlerge egeshsek küchüyimiz, bolmisa halimiz hazirqidinmu berbat bolup ketidu! Hey buraderler, biz hazir qorqmay hökümetimiz heqqide öktichi meydanda turup pikir qiliwatqanlargha:Hey qérindashlar kélinglar, heqiqi bingsinglar bolsa otturgha chiqinglar! Bizni qayil qilinglar, rastchil bolsanglar silerge  egisheyli, yaki bizning yiteklishimizge itaet qilinglar ghelbe qilayli, deydighan yerge kelduq. Ichkiy talash- tartish, shexsiy adawet, erzimes menpeetler üchün milliy dawagha ziyan salidighan qilmishlardin uzaq turishimiz lazim! Bu ishta xatalashsaq, jinayetni ishligen kim bolsa bolsun Allahning eghir jazasigha uchraymiz! Millitimiz tarixta hich körülüp baqmighan dehshetlik bir tiragediyelik dewirde yashawatidu.Qanche milyon qérindishimiz jaza lagiri, türme we ochuq hepisxanilerde dat- peryat kötüriwatidu. Millitimizning weten siritidiki hür qérindashliridin kütiwatqan ümüdini ésimizdin hergizmu chiqarmasliqimiz lazim. Biz Xelqimizning ümüdini aqlaymiz deydikenmiz, u halda nime ish qilishimiz lazimliqini obadan oylinayli!

Biz Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Sürgündiki Hökümiti bir jemiyet emes, bir teshkilatmu emes, hetta teshkilatlar birlikimu emes, belki yoqurda nami zikre qilinghan barliq qurulushlardinmu üstün orunda turidighan bir organ. Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Sürgündiki Hökümiti qurulghandin beri simwolluq halette idi. Emdiki xeliqara weziyet, xitay zulumi we millitimizning hür iradisi Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Sürgündiki Hökümetining simiwolluqtin asta-asta riyalliqqa qarap tereqqiy qilishini telep qiliwatidu. Xelqimizning bu heqtiki yolluq choqanliri menydangha keldi. Biz 14 yildin beri del bu weziyetning piship-yetilishini tört közlep kütkeniduq!Mana shu künler keldi. Millitimiz Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Sürgündiki Hökümetining qurghuchilirigha hawale qilghan nazuk amanet hazir bizning qolimizda turiwatidu. Bu muqeddes amanetni peyti kelgende millitimiz yétishtürüp chiqqan, hökümitimizni jenidin, nomusidin we shan-sheripidinmu eziz körüdighan qolidin ish kélidighan bir qoshungha tapshurush bizning muqeddes burchimizdur! Biz Sherqiy Türkistan Jumhuriyitini Xitay mustemlikisidin azat qilishta weten siritida Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Sürgündiki Hökümetini islahat qilish, kücheytish we zamaniwiylashturush intayin muhim. Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Sürgündiki Hökümitini küchendürüsh üchün ittipaqlishishqa tegishlik küchler bilen birlik ornitishimz, hemkarlishishqa tigishlik küchler bilen ortaq til tépish üchün izdinishimiz lazim! Biz meqsetke yétish üchün teshkilatwazliq, gorohwazliq we shexsiyetchilik qilmasliqimiz lazim! Millitimizning beshigha kelgen yaman aqiwetlerde tarixtin béri  ish qamlashturalmaydighan, bejiriksiz we qabiliyetsiz insanlar asasliq rol oynap keliwatidu. Biz millitimiz kütüwatqanni qilayli, emdi bolsimu düshmenning depigha ussul oynimayli, közümizni yoghan achayli, oyghunayli, mushundaq bir waqitta qilishqa tégishlik ishni qilayli, ichkiy ittipaqsizliq peyda qilidighan we bilip-bilmey düshmenlerning kütkinidek ish qilip sélishtin qettiy saqlinayli!

Bir nuqtini yene bir qétim tekitleymen, ademdek yashayli, bizningmu millitimiz aldida, dunya milletliri aldida teriqtek bolsimu etiwarimiz bolsun desenglar milletning yürek soqushigha qulaq sélishqa dayim mahir bolushnglarni ümit qilimen.Men Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Sürgündiki Hökümetini jemiyet emes hetta teshkilatmu emes, belki hemmisidin üstün bolghan bir qurulush dep qaraymen, lekin beziler hökümitimizning bu xil alahiyidilikige taza etibar bermeywatidu.Shunga bu orunni burunning uchidiki toghra bilen emes, resmiy kitap we qanunlargha qeyit qilinghan toghralar boyinche idare qilishimiz lazim. Biz awal hökümitimizge heqiqi yarashtudek bir teshkiliy intizam tiklisek andin ishlar özligidin yürüshüp ketidu, qalaymiqanchiliq yüz bermeydu, saghlam tereqqiy qilidu.Biz nimishqa ronaq tapalmaymiz, biz nimishqa etirap qilinishqa erishelmeymiz, biz nimishqa küchlinelmeymiz sewebi addiy, bizde milliy menpeetni hemmidin üstün köridighan irade bilen öz-ara qérindashlarche terbiyelesh, teshkilatlinish, yiteklinish we yiteklesh yoq!

Teshkiliy intizam degenlik az sanliq köp sanliqqa, köp sanliq milliy iradige wekillik qilidighan rehberlikke itaet qilish degenlik bolidu. Bizde eger hemme adem toghrimu xatamu buni bilmey özining kallisigha kelgenni qilsa, sözlise, teshkilning sözini anglimisa hökümet we teshkilat ichide turup hökümetni yaki teshkilatni yiqitqandekla ish bolidu. Özige özi qarshi chiqqandek ish bolidu. Özini özi öltüriwalghandek ish bolidu! Hökümettikiler jümlidin hökümetke hésidashliq qilidighan teshkilat we jemiyettikiler ittipaqsizliqqa xatime bérip hemkarlishayli, Gheywet qilmay ish qilayli, ichkiy ittipaqliqni buzmay küchlendüreyli, milli dawa yolidiki herqaysi teshkilatlar bilen normal munasiwet ornitayli, dawada tonulghan ademlerge meyli hökümitimiz we siritida bolsun eyipini yepip artuqchiliqini mueyyenleshtürgen asasta muamile qilayli!Milliy dawa yolidiki teshkiliy organlar, merkiziy teshkilatlar we yerlik teshkilatlar bir kichik jamege oxshaydu. Imam ademlerni urup sepke tizmaydu, imani kamil bolghanlar özligidin tizilidu, bizge eshu iman kerek boliwatidu, hey eziz qerindashlirim.milliy herikette Jame bar, imam bar, mezin bar, jamaet bar. Undaqta nimishqa bizde namaz yoq? Qul bolushning yiltizi mana mushu yerde, Teshkilatlirimizda Imam imamliqini, mezin mezinlikini qilmisa namaz namaz bolmaydu.Tashtek qetip ketken kallimizni ishlitip, kim imam, kim mezin, kim namazhan…. Hissiy bolsimu bashta tonup, andin uninggha iqtida qilishni ügüneyli! Hey eziz millitim, biz Sherqiy Türkistanliqlar jümlidin milliy musteqilliq bayriqini ochuq-ashkare kötürüp chiqqanlar siyasiy, exlaqiy we wijdaniy meselilerde millitimizge ülge bolishimiz lazim! Biz sheriqtiki ajiz qul milletlerning emes, gheriptiki tereqqiy qilghan, kücheygen hür milletlerning yolida mangayli!

Axirida Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Sürgündiki Hökümitining Türkiyening muhim sheherliridin biri bolghan Mughla sheheride bu qétim échilghan ushbu yighinigha méhman we küzetküchi süpitide qatnashqan hemde bu yighin üchün zörür bolghan sharayitlarni yaritip bergen we emgiki kechken barliq partiyeler, gorohlar, teshkilat we jemiyetlerge bolupmu bu ish üchün biwaste eqide hem ejir singdürgen eziz qérindashlargha ailiy éhtiram, otluq slam yollaymen!
Yashisu Sherqiy Türkistan xelqining büyük ittipaqliqi, yashisun Sherqiy Türkistan Jumhuriyitining milliy musteqilliq iradisi! Heqdar Allah biz bilen, xelqimiz zarqip kütken zeperler aldimizda!

Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Sürgündiki Hökümiti Parlamentosining Reyisi: Küresh Atahan

25.10.2018 Gérmaniye

 

Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Sürgündiki Hökümitining Türkiyediki Bir Qatar Paaliyetliri Bashlandi

44742071_2312221138807951_5296247837690953728_n.jpg

Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Sürgündiki Hökümitining Türkiye Mughlada échilidighan yighini Türkiyening Istanbul Sheheride bash ménistir Ismail Chengizning riyasetchilikide teyyarliq basquchigha kirdi.

Türkiyening Mughla sheheride échilidighan hökümitimizning qerellik toplantisining aldi keyni teripige orunlashturulghan paaliyetler milliy herkitimizni teshwiq qilish, xeliq arisida inqilawimiz üchün jamaet pikiri toplash, millitimizning dert-hesrtini erkin dunyagha anglitishni meqset qilidu.

Bu paaliyetlerde wetinimizning hazirqi échinishliq weziyiti, xelqimizning köz yashliq teqdiri meseliliri asasi téma qilinghan. Bu paaliyetler mushu ayning 23-küni Istanbulda resmiy bashlinip, 25-chislaghiche bolghan ariliqta üch kün arqa-arqidin dawamlashti.Bugün chüshtin keyin Safaköydiki Günesh paaliyet zalida yene bir qetimliq könferens oyushturulup, millitimizning dat-peryatliri we arzu-armanliri hür dunyagha anglitilidu!

Istanbuldiki doklat bérish paaliyetlirige Istanbulda istiqamet qiliwatqan wetendashlar we milliy dawayimizgha köngül bölidighan köp sandiki qérindashlar qatnashti. Istanbulda élip berilghan paaliyetlerde tonulghan ziyali, hökümitimizning muawin bash menistiri Ghulam Yaghma Qarluq Oghli paaliyet meydanigha toplan´ghan ishtirakchilargha milliy herkitimizning nöwettiki weziyitini birqeder etrapliq anglatti.

Istanbuldiki bir qatar paaliyetlerni axirlashturup, 25-chisila kechte wekiller resmiy ajritilghan qatnash qurallirigha olturup Mughla sheherige qarap yolgha chiqidu!Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Sürgündiki Hökümitining qerellik yighini mushu ayning 26-, 27-, 28-, we 29-künlirige qeder Türkiye jumhuriyitining Mughla digen sheheride resmiy échilidu.

Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Sürgündiki Hökümitining Türkiyening Istanbul we Mughla sheheridiki paaliyet we yighinliri pütkül Sherqiy Türkistan xelqige ochuq bolup, xalighan wetendashlarning berip ishtirak qilishini ching yürigimizdin ümit qilimiz!Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Sürgündiki Hökümitining Türkiye Mughla yighini axirlashqandin kéyin yighin qatnashquchiliri Istanbul sheherige qayitip kélidu.

Yighin qatnashquchiliri Istanbulgha qayitip kelip bir kündin kéyin hökümet xadimliri we Sherqiy Türkistan milliy herkitini qollap quwetleydighan her sahe amma kökümitimiz Istanbulda mushu ayning 30-künige orunlashturghan kolliktip xoshlishish cheyigha qatnishidu.

Xoshlishish paaliyitidin kéyin Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Sürgündiki Hökümitining bu qétim Türkiyede teshkilligen bir yürüsh zenjirsiman paaliyetliri toluq axirlishidu!

 

 

S.T.J.S. Hökümiti Neshriyat we Teshwiqat Kommétiti

25.10.2018

Firansiye axbarat agéntliqi: xotende bir “Terbiyelesh merkizi” üchün 1367 koyza, 2768 toqmaq sétiwélin’ghan

2018-10-24
29244109_1659944204061375_2036231155299397047_n

Firansiye axbarat agéntliqi yéqinda xitayning xelqqe ashkara tor arxiplirida saqlinip qalghan, Uyghur rayonidiki yighiwélish lagérlirigha a’it hökümetning höjjet, xewer, toxtamname we uqturush qatarliq yazma matériyallirini toplap chiqqan.

Jem’iy 1500 din artuq bu xil matériyalni közdin kechürgen mezkur agéntliq, xotendiki bir terbiyelesh merkizige 2768 saqchi kaltiki, 550 tok kaltek, 1367 koyza, 2792 quta köz yash aqquzghuch sétiwélin’ghanliqini bayqighan.

Firansiye axbarat agéntliqining bügünki bu heqtiki xewiride bayan qilinishiche, toplan’ghan matériyallardin biride Uyghur rayonining partkom sékrétari chén chü’en’goning yighiwélish lagérlirini mekteptek ishlitish, herbiy gazarmidek bashqurush we türmidek qoghdash kérekliki heqqidiki buyruqi tilgha élin’ghan.

Yene matériyallardin biride bu terbiyelesh merkezlirining kursantlarni “Yaxshi junggo puqrasi” qilip yétildürüsh üchün ularning yiltizini qirqish, alaqisini üzülüsh kérekliki buyrulghan. Matériyallarning yene biride melum bir terbiyelesh merkizining böre chishi dep atilidighan kaltek, yolwas orunduq déyilidighan qiyin-qistaq eswabi sétiwalghanliqi qeyt qilin’ghan.

Xitay axbarati Uyghur rayonidiki yighiwélish lagérlirining bir kespiy terbiye orni ikenlikini teshwiq qiliwatqan bu künlerde élan qilin’ghan mezkur xewer bügün xelq’ara xelq’ara axbarat wasitilirining küchlük diqqitini qozghidi. Xelq’ara xewerlerde yuqiriqi uchurlar Uyghur rayonidiki yighiwélish lagérining mektep emes jaza lagéri ikenlikining inkar qilinmas pakiti ikenliki qeyt qilindi.

Bügünki yaho xewerliride déyilishiche, bügün bu heqte muxbirlarning so’aligha duch kelgen xitay tashqi ishlar bayanatchisi, mezkur uchurlarni keskin halda ret qilalmighan. U özining firansiye axbarat agéntliqining mezkur xewirige küchlük guman bilen qaraydighanliqini bildürüp, xelq’ara jama’etni bu témida xitay hökümitining axbaratining dégenlirige ishinishke dewet qilghan.

 shöhret hoshur

BBC Agéntliqi ürümchi dawanchingda 130 ming kishi siqqudek bir lagér bayqighan

2018-10-24
Download (10)

BBC Xewer agéntliqining bügün xewer qilishiche, yéqinda Uyghur diyaridiki yighiwélish lagérliri üstide tekshürüsh élip barghan BBC muxbirliri ürümchining dawanching tewelikide 130 ming kishi sighqudek bir lagérni bayqighan.

Buning kütülmigen bir bayqash bolghanliqi ilgiri sürülgen mezkur xewerde, bu yil 4-ayda musteqil tetqiqatchilar teripidin sün’iy hemrah bilen közitish arqiliq bayqalghan we Uyghur rayonidiki eng chong lagér dep qaralghan dawanching lagérining, bu yil 10-aygha kelgende yenimu kéngeygenliki, lagérning ilgiri xeritidin bosh körün’gen sherqi teripining yene köpligen 4 qewetlik binalar bilen tolghanliqi bayan qilin’ghan.

Xewerde déyilishiche, BBC muxbirliri bu binalarni resimge tartishqa temshelgende, xitay saqchiliri derhal yétip kélip, ularning apparatining aldini tosqan we ularni bu teweliktin yiraqlishishqa buyrughan.

BBC Agéntliqi dawanching lagérining sün’iy hemrah xeritisidiki körünüshini amérikidiki bina layihilesh ijtima’iy bixeterlik ornining mutexessisi rapha’él sperriyge körsitip, uning pikirini alghan. Sperriy bu qurulushni peqetla qamaqxanida ishletkini bolidighanliqi, qurulushning az qurulush chiqimi bilen kichik orun’gha köp sanda adem sighdurushni pilanlap sélin’ghanliqini bayan qilghan.

U bu lagérgha az dégende 130 ming kishini sighdurghili bolidighanliqini éytqan. Xewerde dawanching lagérining sighimchanliq jehette dunya boyiche eng zor qamaqxana ikenliki qeyt qilin’ghan.shöhret hoshur

Uyghur ziyaliyliri “Xeter astidiki edibler” torining yilliq doklatidin orun aldi

2018-10-24
Nyu-york uniwérsitéti qanun fakultétida ötküzülgen "2018-Yilliq erkin pikir yürgüzüsh" témisidiki yhighin'gha Uyghur kishilik hoquq qurulushining diréktori ömer qanat ependi teklip bilen qatnaship sözge chiqti. 2018-Yili 24-öktebir, nyu-york.

Nyu-york uniwérsitéti qanun fakultétida ötküzülgen “2018-Yilliq erkin pikir yürgüzüsh” témisidiki yhighin’gha Uyghur kishilik hoquq qurulushining diréktori ömer qanat ependi teklip bilen qatnaship sözge chiqti. 2018-Yili 24-öktebir, nyu-york.

 RFA

Nöwette Uyghurlarning xitay hökümiti teripidin zor kölemlik tutqun qilinishi bir chong téma süpitide qiziq nuqta boluwatqandin bashqa yene, shu milletning ichidin yétiship chiqqan Uyghur ziyaliyliriningmu keyni-keynidin tutulup, muddetsiz qamaq jazasi yaki ölüm jazalirigha höküm qilinishi, bezilirining téxi iz-déreksiz yoqap kétishi eslidinla mewjut boluwatqan éghir kishilik hoquq mesilisini yenimu bir derijige kötürdi.

23-Öktebir küni nyu-york uniwérsitéti qanun fakultétida ötküzülgen “2018-Yilliq erkin pikir yürgüzüsh” témisidiki dunyaning herqaysi jayliridiki aliy melumatliq ziyaliylarning nöwettiki qiyin weziyiti tonushturulghan yilliq doklatini élan qilish yighini yuqirida éytip ötken ziyaliylarni qoghdash pa’aliyitining roshen ipadisidur.

Mezkur pa’aliyet “Xeter astidiki edibler” tori teripidin uyushturulghan bolup, bu pütün dunyadiki xeter astida qalghan hem bésimgha uchrighan ilim ehliliri, ziyaliylar we oqughuchilarni qoghdashni asasliq meqset qilghan bir xelq’araliq teshkilat.

“Xeter astidiki edibler” tori élan qilghan bu doklatta Uyghur ziyaliylar we oqughuchilarghimu alahide orun bérilgen. Doklatta xitayning dep kéliwatqan atalmish “Qayta terbiyelep özgertish lagérliri” tilgha élinip, shu lagérlarda jismaniy we rohiy jehettin qattiq bésimgha uchrawatqan Uyghur ilim ehliliri nuqtiliq chüshendürülgen.

Yuqirida éytip ötülgendek Uyghur mesilisining bu xelq’araliq teshkilat élan qilghan yilliq doklattin orun élishi diqqet qozghidi. Mezkur teshkilatning aliy derijilik programma bashliqi we teshwiqatchisi deniyal patrik muniyr bu nuqtida öz köz-qarishini biz bilen ortaqlashti.

U mundaq dédi: “Yéqindin buyan Uyghurlarning weziyiti künsayin nacharlishishqa qarap kétiwatidu. Bultur misirdiki oqughuchilar xitaygha qayturulghandin bashlapla biz bu mesilige diqqet qilip kéliwatqan iduq. Eng addiysi ilham toxtigha oxshash nurghun Uyghur ziyaliyliri xitay hökümiti teripidin jazalargha höküm qilindi yaki lagérlargha tashlandi. Bu qet’iy étibarsiz qarashqa bolmaydighan bir mesile, shundaqla bizningmu küchlük endishimizni qozghidi. Biz mushu nuqtilarni közde tutup Uyghur mesilisini doklatqa qoshtuq.”

Biz deniyal muniyrdin yene Uyghur ziyaliylirining weziyitini anglitishta qollan’ghan asasliq menbening qaysi ikenliki heqqidimu pikir élishqa tirishtuq.

U munularni körsetti: “Biz bu yilliq doklatni élan qilishta Uyghur kishilik hoquq qurulushi we dunya Uyghur qurultiyi qatarliq bashqa Uyghur teshkilatlar élan qilghan bayanat, doklat we xewerlerge asaslanduq. Uningdin bashqa yene erkin asiya radiyosi élan qiliwatqan kündilik xewer we tepsiliy xewerlermu bizning bu doklatni tamamlishimizda yardimi boldi.”

Mezkur pa’aliyetke Uyghur kishilik hoquq qurulushining diréktori ömer qanat ependi teklip bilen qatnashqan. Yighinda u Uyghur edibliri we oqughuchiliri heqqide muhim söz qilghan bolup, pa’aliyetning rohini biz bilen ortaqlashti.

U mundaq dédi: “‘xeter astidiki edibler’ tori uyushturghan bu pa’aliyet heqiqeten yaxshi boldi. Uyghur ziyaliylarning mesilisi tunji qétim mezkur teshkilatning doklatidin orun aldi. Pa’aliyette men 22-öktebir özimiz élan qilghan mexsus Uyghur ziyaliylirining weziyiti heqqidiki doklatimiznimu chüshendürdüm. Mushu sewebtin pa’aliyetke qatnashqan uniwérsitét jama’iti we ziyaliylar Uyghurlarning omumiy weziyiti heqqide téximu yaxshi chüshenchilerge ige boldi.

Ömer qanat ependi mushu pa’aliyet arqiliq Uyghurlarning bundin kéyinki ehwalliri heqqide otturigha qoyghan teleplirinimu tilgha élip mundaq dédi: “Biz bu teshkilatqa mundaq ikki telepni otturigha qoyduq, birinchidin Uyghur diyarida lagérlargha qamalghan kishilerni qoyup bérishi üchün mushu teshkilat özi bashchiliq qilip xelq’arani seperwer qilishqa ündiduq. Ikkinchidin, özi chet-ellerde oquwatqan, emma ata-anisi lagérlargha ekétilgen oqughuchilar iqtisadiy jehettin éghir qiyinchiliqqa uchrawatidu. Biz shunga mezkur teshkilatning mushundaq oqughuchilargha yardem bérish üchün chare tépishqa chaqirduq, shundaqla uniwérsitétlar bilen alaqiliship, qiyinchiliqta qalghan oqughuchilarning oqush pulini yoq qiliwétish imkaniyiti bolsila uni yoq qiliwétish üchün yardemde bolushini telep qilduq.”

Deniyal bu qétimliq doklatning Uyghurlarning xelq’arada qozghiyalaydighan tesiri heqqidimu chüshenche berdi.

U mundaq dédi: “Eng awwal xelq’aradin Uyghurlarni xitaygha qayturuwetmeslik heqqide bir qoghdighuchi pasil shekillinidu. Mesilen uniwérsitétlarda ishleydighan we oquydighan Uyghur oqutquchi- oqughuchilarning bashqa millettin bolghan xizmetdash yaki sawaqdashliri ularni qoghdash üchün mekteptin yardem telep qilidu. Ikkinchidin, dunyadiki aliy ma’arip ministirliqi, kishilik hoquq teshkilatliri we bashqa xelq’araliq teshkilatlar Uyghurlarning weziyiti heqqidiki tonushi téximu yuqiri kötürülüp, ularning kelgüsi tereqqiyati üchün yaxshi bolghan bir asas shekillinidu.”

Amérikining chikago uniwérsitétida 1999-yili qurulghan “Xeter astidiki edibler” torigha her qaysi ellerdin 500 dek kichik teshkilatlar eza bolghan bolup, mezkur organ özining dunyadiki xeter astidiki ilim ehlilirini qoghdashtiki ehmiyetlik pa’aliyetliri bilen xelq’arada küchlük tesir qozghighan.sada

Muhemmetéli niyaz: “Türkiyedin qaytqan hedem xeyrigül niyaz we akilirim tutqunda”

2018-10-24
Türkiye marmara uniwérsitétida xelq'ara tijaret kespide magistirliqni tügitip, ürümchide sayahet shirkiti achqan xeyrigül niyaz xanim. Tutqun qilinip, 8 yil késilgen.

Türkiye marmara uniwérsitétida xelq’ara tijaret kespide magistirliqni tügitip, ürümchide sayahet shirkiti achqan xeyrigül niyaz xanim. Tutqun qilinip, 8 yil késilgen.

Muhemmetéli Niyaz teminligen

Türkiyede magistirliq unwani üchün oqughandin kéyin gérmaniyege kélip yerleshken Uyghur yash muhemmed’éli niyazning bildürüshiche, uning türkiye marmara uniwérsitétida xelq’ara tijaret kespide magistirliqni tügitip ürümchide sayahet shirkiti achqan hedisi xeyrigül niyaz tutqun qilinip 8 yil késilgen. Muhemmet éli niyazning bildürüshiche u yene yurtidiki ikki akisiningmu tutqunda ikenliki heqqidiki xewerni alghan. Diqqitinglar méhriban teyyarlighan programmining tepsilatida bolsun.

Xitay da’irilirining aldinqi yillarda misir, türkiye qatarliq döletlerde oquwatqan Uyghur oqughuchilarni yurtlirigha mejburiy chaqirtip kétip, tutqun qilghanliqigha a’it xewerler otturigha chiqqan idi. Yéqinda igiligen ehwallardin ilgiriki yillarda bu döletlerde oqughandin kéyin yurtlirigha qaytip öz aldigha igilik tikligen bir türküm Uyghur yashliriningmu tutqun nishani qilin’ghanliqi heqqidiki uchurlar köpeydi.

2011-Yili türkiye döletlik oqush mukapatigha ériship, istanbuldiki marmara uniwérsitétida xelq’araliq tijaret kespide magistirliq unwani üchün oqushni tamamlighandin kéyin, ürümchige qaytip sayahet shirkiti achqan xeyrigül niyazning tutqun qilinishi ene shu xil paji’elerning biri.

Hazir gérmaniyede muhajirette yashawatqan muhemmed’éli niyaz ependi, 2015-yili oqushini tamamlap yurtigha qaytqan hedisi xeyrigül niyazning 2017-yil 5-ayda tutqun qilin’ghanliqi heqqide özi igiligen ehwallarni anglatti.
Muhemmed éli niyaz ependining bildürüshiche, türkiye döletlik oqutush mukapatigha érishken xeyrigül niyaz, 2011-yili yil axiri, yeni 11-12-aylarda mezgilide istanbul marmara uniwérsitétidiki oqushini bashlighan. Taki oqushi tügigen’ge qeder türkiyediki héchqandaq teshkilatning siyasiy pa’aliyetlirige qatnashmay, oqushi bilenla bolghan xeyrigül niyaz 2015-yili ürümchige qaytip kétip bir mezgil sayahet shirketliride ishligen. 2016-Yil béshida, mexsus türkiye sayahiti mulazimiti bilen shughullinidighan “Nisa sayahet shirkiti”ni qurup tijaret bashlighan. Emma 2017-yil 3-4-ay mezgilide xeyrigül niyaz gérmaniyediki inisi muhemmed’éli niyazgha özining ürümchi saqchi da’irilirining aware qilishigha uchrighanliqi heqqidiki ehwallarni éytqan. 2017-Yil 4-ayning 30-küni hede -inining tordiki axirqi uchrishishidin kéyin xeyrigül niyaz ghayib bolghan. Shundin kéyin muhemmed’éli niyaz her xil yollar arqiliq sürüshtürüp, hedisi xeyrigül niyazning 2017-yil, 5-ayning béshida tutqun qilin’ghanliqi, kéyin yurti aqsuning toqsu nahiyesige élip kétilip, 8 yilliq qamaq jazasigha mehkum qilin’ghanliqi, u qurghan “Nisa sayahet shirkiti” ningmu buyruq bilen taqilip, barliq-mal mülüklirining musadire qilin’ghanliqidin xewer tapqan.

Öz kimlikini ashkarilimasliq sherti bilen türkiyening istanbul shehiridin ziyaritimizni qobul qilghan sh sh ependi, nöwette türkiyede magistirliq oqushini dawamlashturuwatqan Uyghur oqughuchilarning biri bolup, u xeyrigül niyazni yéqindin tonuydighanliqini bildürdi.

U bayanida özi türkiyege oqushqa kelgen mezgilide, xeyrigül niyazning özige her jehettin hedilerche ghemxorluqta bolghanliqini bildürdi. U, türkiyediki mezgilide mektepte oqushi bilenla aldirash ötken, etraptiki dostliri we tonushlirigha nisbeten qizghin, yardem söyer tesir qaldurghan xeyrigül niyazgha oxshash bir bilim igisiningmu tutqun qilinip jazalinishi, Uyghur diyarida nöwette chet’ellerde oqughan Uyghur ziyaliylirining tutqun nishanigha aylan’ghanliqidek qorqunchluq weziyetni körsitidighanliqini tekitlidi.

Muhemmed’éli niyaz ependi yene bashqilardin anglighan uchurlardin, hedisi xeyrigül niyazdin bashqa Uyghur élidiki qérindashliridin yene chong akisi yüsüp niyaz we kichik akisi yaqup niyazlarningmu tutqun qilin’ghanliqi heqqide xewer alghanliqini bildürdi.

Uning bildürüshiche, 1977-yili tughulghan chong akisi yüsüp niyaz yük aptomobili shopuri bolup, u 2015-yil béshida tutqun qilinishtin ilgiri kompyutér mulazimet shirkiti achqan iken. 2016-Yil 1-ay mezgilide uning 4 yilliq qamaqqa höküm qilin’ghanliqi xewiri kelgen. Emma 2018-yili 3-ay mezgilide yene uninggha 8 yilliq jaza mudditi qoshulghanliqi xewiri uqturulghan. 1981-Yili tughulghan kichik akisi yaqup niyazmu 2017-yil 5-ay mezgilide toqsuda bashlan’ghan tutqun qilish shamilida terbiyelesh merkizi namidiki jaza lagérigha élip kétilgen.

Biz muhemmed’éli yaz teminligen uchurgha asasen uning yurti bolghan aqsuning toqsu nahiyesi yultuz kochisidiki ahaliler komitéti we saqchixanilargha téléfon qilghan bolsaqmu, emma téléfonlarning beziliri ulanmidi, beziliri ulan’ghan bolsimu emma xizmetchi xadimlar bu a’ilidin tutqun qilin’ghanlar heqqide jawab bérishni ret qildi.méhriban

BBC Xitayning Uyghur Rayonidiki Yighiwélish Lagérlirigha Da’ir Yéngi Delillerni Ashkarilidi

2018-10-24

BBC Ning Uyghur rayonidiki yighiwélish lagérlirining heqiqiy tüsini yéngi deliller bilen ashkarilighan "Xitayning yoshurun'ghan lagérliri" serlewhilik maqalisidin süretke élin'ghan. 2018-Yili 24-öktebir.

BBC Ning Uyghur rayonidiki yighiwélish lagérlirining heqiqiy tüsini yéngi deliller bilen ashkarilighan “Xitayning yoshurun’ghan lagérliri” serlewhilik maqalisidin süretke élin’ghan. 2018-Yili 24-öktebir.

 bbc.co.uk

En’giliyening BBC téléwiziye qanili 24‏-öktebir chong hejimlik tekshürüsh doklati élan qilip, Uyghur rayonidiki lagérlargha da’ir yéngi delillerni ashkarilidi.

“Xitayning mexpiy lagérliri: shinjangdiki ghayip bolghan Uyghurlargha néme boldi” serlewhilik bu doklat, bir BBC muxbirlar guruppisining ürümchi, ghulja, qeshqer qatarliq jaylirida élip barghan neq meydan tekshürüshi, lagérlarning sün’iy hemrah resimlirini analiz qilish, yighiwélish lagérlirida yétip chiqqan yaki a’ile -tawi’abati lagérlirigha ekirkétilgen guwahchilarni ziyaret qilish asasida ishlen’gen.

Doklatta bayan qilinishiche, BBC muxbirlirining dawanching, ghulja, qeshqer qatarliq jaylarda élip barghan tekshürüshi we bu jaydiki lagérlarning sün’i hemrah resimlirini analiz qilish arqiliq érishken deliller bu lagérlarda yétip chiqqan guwahchilarning bergen guwahliq sözlirining toghriliqini delillimekte iken. Doklatta, BBC muxbirlirining meyli neq meydan tekshürüshi bolsun, meyli sün’iy hemrah resimlirini analiz qilish arqiliq érishken deliller bolsun bu lagérlarning héchbiri xitay hökümiti perdazlighandek “Kespiy terbiye orunliri” gha oxshimaydighanliqi, uning türme bilen héchqandaq perqi yoqliqini bildürgen.

BBC Mezkur programma üchün özining bir muxbirlar guruppisini Uyghur rayonigha ewetidu. Muxbirlar xitay saqchilirining qattiq nazariti, közitishi we kashilisigha uchrighan bolsimu, biraq ular dawanchingdiki yighiwélish lagéri, yighiwélish lagérigha özgertilgen ghulja toluqsiz 3‏-ottura mektepning sirtqi körönüshini élishqa muweppeq bolghan. Emma qeshqerde saqchilar kashila chiqirip, muxbirlarning yighiwélish lagérigha yéqinlishishigha yol bermigen.

BBC Ning doklatida bayan qilinishiche, muxbirlarning eng diqqitini qozghighan lagér dawanchingdiki lagér iken. Dawanching bazirining sirtidiki bu lagérning kölimi nahayiti chong bolup, 2 kilométir uzunluqtiki égiz tam bilen qorshalghan. Bu lagérning 16 közitish munari bar iken.

Lékin kanadadiki lagérlarni közetküchi xitay pa’aliyetchi shawn jangning qarishiche, dawanchingdiki lagér bu kölemdiki chong lagérlarning peqet birsi iken. U charshenbe küni ziyaritimizni qobul qilip, bundaq chong kölemlik lagérlarning bashqa jaylardimu barliqini bildürdi.
Shawn jang mundaq deydu: “Bu lagér men körgen eng chong lagérlarning biri, déyishke bolidu. Lékin uning konkért kölimini men téxi hésablap baqmidim. Bu yighiwélish lagéri men eng burun bayqighan lagérlarning biri. Men buni özümning torida élan qilghan. Uningda zadi qanchilik adem patidighanliqini lékin men yene bir qétim hésablap baqsam bolghudek. Bundaq chong kölemlik lagérlar 2018‏-yildin bashlap shinjangdiki nurghun jaylargha quruldi. Ili, qeshqer qatarliq jaylarning hemmiside bundaq chong kölemlik lagérlar tépilidu. Lékin uningdiki konkért adem sani qanchilik bu manga melum emes.”

Lékin BBC ning bayan qilishiche, sün’iy hemrah resimlirini analiz qilghan mutexessisler dawanchingdiki lagérning sighimchanliqi toghrisida adem hayran qalarliq qiyaslarni otturigha qoyghan. Awstraliyediki türme lahiyelesh ishlirida mutexessisleshken guymér béylir lahiyelesh ornidiki mutexessisler guruppisi, bu lagirning sün’i hemrah resimlirini analiz qilip, yataqxanilar yalghuz kishilik bolsa uninggha eng az dégende 11 ming adem sighidighanliqi, lékin opche yataq bolsa 130 ming adem sighishi mümkinlikini bildürgen.

Halbuki, amérikidiki bir qurulush injénérliri ijtima’iy teshkilatining bashliqi, binakar rafa’él sperriy, dawanchingdiki lagirgha 11 ming adem sighidu, dep hésablashning bek töwen mölcher bolup qalghanliqini bildürüp, “Bu heqiqeten nahayiti chong we intayin soghuq bir tutup turush orni” dégen. Uning perez qilishiche, epsuslinarliq yéri, yataqxanilar opche bolsa uninggha 130 ming ademning sighishida gep yoq’iken. Rafa’él sperriy BBC gha qilghan sözide, “Bu orunlar qanchilik kichik orun’gha qanchilik adem sighduralisa shunchilik ademni sighdurghidek qilip lahiyelen’gendek qilidu” dégen.

Xitay hökümiti we axbarati téxi ötken heptidila yighiwélish lagérlirining “Kespiy terbiyelesh merkezliri” ikenlikini ilgiri sürüp, kishilerning bu orunlarda ixtiyarliq bilen til öginiwatqanliqi we kespiy terbiye élip bériwatqanliqini bildürgen. Uyghur aptonom rayonluq hökümetning re’isi shöhret zakir, “Kishilerge bu orunlarda qanun we ishqa orunlishish terbiyesi” élip bériwatqanliqi we “Insani mu’amile” qiliniwatqanliqini ilgiri sürgen idi.

Lékin xitay hökümitining chüshendürishi xelq’ara taratqular we közetküchiler we xelq’ara kishilik hoquq teshkilatlirining ret qilishigha uchrap keldi. Amérika washin’gton uniwérsitétining léktori, Uyghurshunas derrén baylérning ilgiri sürüshiche, xitay hökümiti musulmanlarni keng kölemlik tutqun qilip, lagirlargha qamighanliqi we qamaq jazalirigha höküm qilghanliqi bir ré’alliqtur. U xitay hökümitining Uyghur, qazaq we bashqa musulman xelqlerni keng kölemlik tutqun qilip, “Zamaniwi dewrdiki qorqunchliq bir menzirini shekillendürgen” likini bildürdi.

Derrén baylér mundaq deydu: “Yiterlik delillerge asaslan’ghanda xitay hökümiti Uyghur, qazaq we bashqa musulman milletlerni keng kölemlik tutqun qilish bilen meshghul bolmaqta. Bu ehwal zamaniwy dewrdiki eng qorqunchliq bir menzirini keltürüp chiqardi. Bundaq heriket burun ewladlardiki rohiy chöküsh we yatlishishni keltürüp chiqirip, a’ililerning parchilinishi, yerlik en’enilerge bolghan chüshenchige buzulushi, waqitning ötüshi bilen keng kölemlik ölüm-yétimlargha seweb bolghan. 2017‏-Yildin béri yüz minglighan Uyghur we qazaq xitayning gherbige jaylashqan shinjangdiki qayta- terbiyelesh merkezliride ghayip boldi.”

Derrén baylér bu sözlerni 24‏-öktebir kanada parlaméntining kishilik hoquq komitéti chaqirghan guwahliq bérish yighinida qildi. Uning ilgiri sürüshiche, nöwette Uyghur rayonidiki pütün musulmanlar lagérlargha qamilish xewpige duch kelmekte iken. U mundaq deydu: “Bu tutup turush merkezlirining shara’iti intayin nachar. Nurghun xewerlerde lagérdiki tutqunlarning ozuqluq yétishmeslik, pisxilogiyelik tengpungsizliqlargha duch kéliwatqanliqi qeyt qilinmaqta. Bezi ehwallarda tutqunlarning özini öltüriwélishining aldini élish üchün ayaq boghquchi we belwéghining éliwélinidighanliqi melum. Siyasi terbiyeleshke maslashmighanlarning tayaq yeydighanliqi, ayrim solap qoyulidighanliqi, diniy we rohiy xorlashqa uchraydighanliqigha da’ir xewerler bar. Uning yashan’ghan bezi kishilerning, hetta saghlam bezi yashlarning bu merkezlerde ölüp ketkenliki qeyt qilinmaqta. Nöwette rayondiki pütün musulmanlar lagirgha qamilishi xewpige duch kelgen.”

Xitay hökümiti BBC ning mezkur doklatigha we uningda otturigha qoyulghan delillerge qandaq inkas qayturidighanliqi melum emes. Lékin kanadadiki shawn jangning qarishiche, xitay hökümitining yéqinda élan qilghan bu heqtiki xewiride lagérlar mekteptek körsitilgen bolsimu, lékin BBC ning doklatida ashkarilan’ghan qattiq réjim astidiki lagérlar mezkur rayonda keng omumlashqan iken.

U mundaq deydu: “Xitay hökümitining xewiridiki qayta terbiyelesh merkezliri bixeterlik tedbirliri bir qeder boshraq terbiyelesh lagérliridek qilidu. Uning üstige muxbirlar ziyaret qilghanda bezi özgertishlerni élip bérip, bir qisim köngül échish eslihelirini qoshup, qarimaqqa bir az mektepke oxshashtek halgha ekelgendek qilidu. Lékin BBC ning doklatida ziyaret qilghan yuqiri bixeterlik tedbirliri élin’ghan qattiq réjim astidiki atalmish qayta terbiyelesh merkezliri mezkur rayonda nahayiti keng omumlashqan.”

BBC Ning doklatida yene burun xitayning yighiwélish lagérlirida yétip chiqqan yaki a’ile tawi’abati lagérlirigha ekirkétilgen chet’eldiki bezi Uyghurlarni ziyaret qilip ularning shexsiy we a’ile kechmishi, lagérlar heqqidiki guwahliq sözlirige keng orun bergen. BBC Ning qeyt qilinishiche, ular dawanching, ghulja, qeshqer qatarliq jaylarda élip barghan tekshürüshi we bu jaylardiki yighiwélish lagérlirning sün’i hemrah resimlirini analiz qilish arqiliq érishken deliller, ablet tursun toxti, abdusalam muhemmet we ali qatarliq guwahchilarning bergen uchurlirining toghriliqini delilligen.

BBC Ning doklatida xitay hökümitining qayta terbiyelesh namida élip barghan keng kölemlik tutqun qilish herikitide minglighan Uyghurlarning sotsiz, hökümsiz, qanuni resmiyetsiz tutqun qilin’ghanliqi delillen’genliki eskertilip: “Xitay özining ghelibe qilghanliqini élan qildi. Lékin, tarix bundaq pilanning netijisi nege élip baridighanliqi heqqide achchiq sawaqlar bilen tolghan” déyilgen.erkin

Lagér saqchisi: “Zörür tépilghanda munchida zongzaytip olturghuzup qoyush jazasi qollinilidu”

2018-10-19
"Terbiyelesh lagéri" diki "Oqughuchilar" yataqning ishikining töshükidin qachisigha qoyup bergen tamaqni yémekte. 2018-Yili öktebir. (Orni éniq emes)

“Terbiyelesh lagéri” diki “Oqughuchilar” yataqning ishikining töshükidin qachisigha qoyup bergen tamaqni yémekte. 2018-Yili öktebir. (Orni éniq emes)

 Oqurmen Teminligen

Muxbirimizning qeshqerdiki bir lagér saqchisi bilen ötküzgen söhbitining bügün anglitilidighan qismida lagérda késellerge we uning yataqdashlirigha qandaq mu’amile qilidighanliqi bayan qilinidu. Terbiyilesh obyékti qilin’ghanlarning herqanche éghir késili bolsimu qoyup bérilmeydighanliqini bayan qilghan bu lagér saqchisi eger lagéridikilerning bireride éghir késellik bayqalsa saqchilarning uni doxturxanigha yötkeshning aldida shu yataqtiki bashqa tutqunlarni munchigha élip chiqip zongzaytip olturghuzup qoyidighanliqini ashkarilidi. Mezkur saqchi yene yataqtiki tutqunlarni munchida olturghuzup qoyush jazasining ularning késel bolghan tutqunni yötkeshke kelgen saqchi we qutquzush xadimlirigha tuyuqsiz hujum qilishining aldini élish üchün qollinilghan bir tedbir ikenlikini eskertti. Töwende muxbirimiz shöhret hoshurning bu heqte teyyarlighan programmisi diqqitinglarda bolidu.Muxbirimiz shöhret hoshur

Uyghur kishilik hoquq qurulushi Uyghur ziyaliylirining weziyiti heqqide doklat élan qildi

2018-10-22
Kishilik hoquq weziyiti közetküchisi, jang shaw isimlik aliy mektep oqughuchisi twitérda qeshqer kona sheherdiki yighiwélish lagéri dep körsetken xeritisi.

Kishilik hoquq weziyiti közetküchisi, jang shaw isimlik aliy mektep oqughuchisi twitérda qeshqer kona sheherdiki yighiwélish lagéri dep körsetken xeritisi.

 Social Media/Shown Zhang

Uyghur diyarida bir milyondin artuq Uyghurning jaza lagérlirigha solan’ghanliqi alliqachan xelq’ara jem’iyetning küchlük diqqitini tartqan bir mesilige aylandi.

Shu tutqunlarning ichide aliy melumatliq ziyaliylarningmu barliqi kishilerning diqqet-étibarini téximu qozghimaqta. Aliy melumatliq ziyaliylar bir milletning tereqqiyatida, uning xelq’arada put tirep turalishida hel qilghuch rol oynaydighan muhim amillarning biridur. Bir milletning serxilliri bolghan ziyaliylar tutqun qilindi démeklik shu milletning yétekchiliri we serkiliri qirqip tashlandi démekliktur.

Uyghur kishilik hoquq qurulushi mushu nuqtilarni közde tutqan asasta bügün, yeni 22-öktebir “Uyghur diyaridiki ziyankeshlikke uchrawatqan ziyaliylar: ular menggülük yoqilip kettimu?” dégen témida bir doklat élan qildi. Doklatta 2017-yili apréldin bashlan’ghan zor tutqunda 231 Uyghur ziyaliysining qandaq bolup xitay hökümiti teripidin yoqitiliwétilgenliki yaki atalmish “Siyasiy özgertish lagérliri” gha qamalghanliqi, wezipisidin élip tashlan’ghanliqi yaki türmilerge solan’ghanliqi tepsiliy chüshendürülgen.

Doklatta xitay hökümitining asasliq tutqun nishanining Uyghur bilim igilirige, oqughuchilargha we sen’etkarlargha qaritiliwatqanliqi tekitlinip, xitay hökümitining milletler siyasitige bolghan köz-qarishini tenqid qilghan ilham toxtining délosimu alahide tilgha élin’ghan. Doklatta xitayning yéqindin buyan Uyghur ziyaliylargha qaritiwatqan ziyankeshlik qilmishlirining rayondiki irqiy basturushning yene bir derije kücheygenlikini körsitip béridighanliqi eskertilgen. Doklatta yene ezeldin xitay hökümitige sadiq bolup kelgen bir qisim Uyghur serxilliriningmu hazir “Döletni parchilashqa urun’ghan”, “Ikki yüzlimichi” dégendek bimene qalpaqlar bilen jazaliniwatqanliqi bayan qilin’ghan.

Doklatta yene yoqap ketkini we lagérlargha qamalghanliqi delillen’gen shinjang uniwérsitétining proféssorliridin rahile dawut, abdukérim raxman, azad sultan, arslan abdulla, gheyretjan osman we shinjang pédagogika uniwérsitétining proféssori, sha’ir abduqadir jalalidin qatarliqlar bir birlep tilgha élin’ghan. Uningdin bashqa yene qeshqer uniwérsitétining mektep mudiri erkin ömer, mu’awin mektep mudiri muxter abdughopur qatarliqlarning wezipisidin qaldurup lagérgha élip kétilgenliki, shinjang tébbiy uniwérsitétining sabiq mudiri xalmurat ghopur, shinjang uniwérsitétining sabiq mudiri tashpolat téyip qatarliqlarning kéchiktürme ölüm jazasigha höküm qilin’ghanliqimu nuqtiliq bayan qilin’ghan.

Doklattin melum bolushiche, Uyghur ziyaliylirining yoqap kétishi yaki tutqun qilinishi xitay hökümitining izchil jar sélip kéliwatqan jaza lagérliri arqiliq atalmish “Esebiylikni tügitish” we “Térrorluqqa qarshi turush” tiki “Tirishchanliqliri” gha zit iken. Emeliyette bu rayonda ezeldin körülüp baqmighan mejburiy assimilyatsiye qilish herikitidiki eng téz sür’ette Uyghur kimlikini yoqitish urunushlirining bir qismi iken.

Undaqta, xitay hökümitining Uyghur ziyaliylarni yoq qilishtiki heqiqiy meqsiti néme? bu nuqtida merkizi washin’gtondiki Uyghur kishilik hoquq qurulushining tetqiqatchisi hénriy shajiwéski öz nuqti’inezerlirini biz bilen ortaqlashti.

U mundaq dédi: “Buni ikki nuqtigha yighinchaqlisaq bolidu. Birinchisi uzaq muddetlik pilan. Biz yillardin buyan xitay hökümitining Uyghur tilini yoqitish we Uyghur medeniyitini ajizlashturush üchün Uyghur ziyaliylirini qandaq basturuwatqanliqini körüp we anglap kéliwatimiz. Bu weziyet dawamlishiwatqili uzaq boldi, emma 2014-yili ilham toxti tutulghandin kéyin bu xil zerbe bérish herikiti bekla küchiyip ketti. Emeliyette 2000-yilidin bashlapla Uyghurche kitab-eserlirini atalmish ‘bölgünchi idiyelerni tarqatqan’ dégen namda eyiblesh ehwalliri mewjut idi. Ikkinchisi bolsa qisqa muddetlik pilan. Bu idé’ologiyelik tazilash herikiti arqiliq eks etken. Qaraydighan bolghan xitay hökümitige sadiq bolghan Uyghur ziyaliylar we bilim igiliri asasen xitayning hujum nishanigha aylandi. Shunga bu xitayning peqet xitay kompartiyesige qarshi pikirde bolghanlarnila tutqun qilish yaki yoq qiliwétish herikiti emes, bu pütkül Uyghur millitige qaritilghan nishanliq yoqitish herikitidur.”

Uyghur kishilik hoquq qurulushi élan qilghan bu doklatta xitay hökümiti teripidin tutqun qilin’ghan we éghir qiyin-qistaqlarni bashtin kechürüwatqan Uyghur edibler, yazghuchilar we oqughuchilarning derhal qoyup bérilishi chaqiriq qilin’ghan. Shuning bilen birge yene dunyaning herqaysi jayliridiki hökümet we kishilik hoquq organliridin xitay hökümitige bésim ishlitish telep qilin’ghan.

Doklatning axirida Uyghur kishilik hoquq qurulushi xelq’araliq jem’iyetni bu yil 11-ayda b d t da échilidighan xitayning 2018-yilliq uniwérsal kishilik hoquq weziyitige qarap chiqish yighinidin paydilinip, Uyghur ziyaliyliri we oqughuchilarning zor kölemde tutqun qilinishigha qarita xitaygha so’al qoyushqa chaqirghan. Uningdin bashqa birleshken döletler teshkilati Uyghur diyarigha adem ewetip, xitay hökümitining xelq’araliq mejburiyitini toghra ada qilghan-qilmighanliqini tekshürüsh kérekliki teshebbus qilin’ghan.

Közetküchilerning qarishiche, Uyghur ziyaliyliri zor kölemde tutqun qiliniwatqan bir mezgilde Uyghur kishilik hoquqi qurulushining bundaq bir doklatni élan qilishi xelq’araning Uyghur mesilisige téximu köngül bölüshide türtkilik rol oynaydiken. En’gliyediki Uyghur ziyaliysi eziz eysa ependi özining bu mexsus doklatning élan qilinishigha qarita xushalliqini bildürüp, bu doklatning ehmiyiti heqqide öz chüshenchisini bayan qildi. U mundaq dédi: “Xitay hökümiti milyondin artuq Uyghurni jaza lagérlirigha solishini herxil bahaniler bilen yépip keldi, biraq doklatta tilgha élin’ghan 231 ziyaliyning hemmisi térrorchi bolamdu? ularning köp qismi bir ömür xitay kompartiyesige xizmet qilghan kespiy xadimlar. Qandaqsige térrorchi bolup qalidu? démek xitayning bu herikiti emeliyette Uyghur medeniyitige we mewjutluqigha qaritilghan. Bu doklat xelq’aragha xitayning heqiqiy epti-beshirisini échip bérishte muhim rol oynaydu.” sada

“Jaza lagérliri” mesilisi türkiye parlaméntidiki omumiy yighinda otturigha qoyuldi

2018-10-22
Etrapi sim tiken bilen chégrilan'ghan "Terbiyelesh lagéri" gha özgertiwétilgen mektep. 2018-Yili 31-awghust, qeshqer.

Etrapi sim tiken bilen chégrilan’ghan “Terbiyelesh lagéri” gha özgertiwétilgen mektep. 2018-Yili 31-awghust, qeshqer.

 AP

Türkiye-xitay munasiwetliri barghanséri yéqinlishiwatqan bügünki künde, türkiye parlaméntidiki öktichi partiyelerdin biri bolghan “Iyi” partiyesi, yeni “Yaxshi” partiyesi türkiye parlaméntida “Jaza lagérliri” mesilisini arqa-arqidin otturigha qoyup, hökümetni bu mesilige qarita pozitsiye bildürüshke qistimaqta.

16-Öktebir küni “Iyi” partiyesining re’isi öz partiyesining parlaménttiki yighinida sözlep, türkiye dölet re’isi rejep tayyip erdoghan bilen jumhuriyet xelq partiyesini tenqid qildi.

U, mundaq dédi: “Zulumning yene bir adrési qedimki türk yurti sherqiy türkistan. Sherqiy türkistan mesilisi millitimizning qelbidiki chong yaridur. ‘iyi’ partiyesidin bashqa héchkim inkas qayturmaywatidu. Jaza lagérlirigha milyonlighan kishi solap qoyulghan bügünki künde, rejep tayyp erdoghandin inkas yoq. Ata yurtimiz sherqiy türkistan xitaylashturuluwatsa özini insan heq we hoquqlirining qoghdighuchisi élan qilghan jumhuriyet xelq partiyesimu ünini chiqarmaywatidu. Erdughanning awazi bolup qalghan axbarat organliri sherqiy türkistanni xitayning zuwanidek ‘shinjang’ déyishni dawamlashturuwatidu. Somali we süriye üchün köz yéshi töküwatqan rejep tayyip erdoghan sherqiy türkistan toghrisida jimjit turuwéliwatidu”.

U, dölet re’isi rejep tayyip erdoghandin “Xitayning pulini dep gep qilmay turuwatamsen?” dep tenqid qilip mundaq dédi: “Hey erdoghan, xitaydin kélidighan qerz pul üchün jim turuwéliwatamsen? xitay bilen néme kélishimlerni tüzdüng? xitaygha néme wedilerni berding? xitayning yipek-tawarlirigha aldandingmu? sherqiy türkistan qedimki türk yurtidur. Sherqiy türkistan sultan satuq bughraxandur, mexmut qeshqiridur. Osman baturdur. Barat hajidur, sherqiy türkistan bizning tariximizdur, shan-sheripimizdur”. “Yaxshi” partiyesining re’isi meral aqshener xanim partiyesining seyshenbe künidiki parlaménttiki partiye yighinida bu sözlerni sözligendin kéyin, 17-öktebir küni 650 neper parlamént ezasi qatnashqan omumiy yighinda sözligen yawuz aghirali’oghlu türkiye hökümitini derhal Uyghurlargha ige chiqishqa chaqirip mundaq dédi: “Men bügünki omumiy yighinda parlamént ezalirining wijdanigha ikki mesilini yetküzmekchimen. Sherqiy türkistan toghrisida her kün échinishliq xewerlerni anglawatimiz. Dölitimiz sherqiy türkistan mesiliside jiddiy siyaset belgilishi kérek. Qoshna döletlerdin 4 milyon musapir dölitimizge kelgen bundaq qiyin bir weziyette. Xitaydin kélidighan pulni dep jim turuwalmasliqimiz kérek. Bizning tijariy we iqtisadiy menpe’etimizni dep u yerde boluwatqanlargha qarap turalmaymiz. Üsti ochuq türmige aylandurulghan sherqiy türkistanning ichidiki éghir weziyetni xitay bilen bolghan munasiwitimizni yaxshilaymiz dep körmeslikke salalmaymiz”.

Yawuz aghirali’oghlu “Yaxshi” partiyesi bolush süpiti bilen türkiye dölitini, hökümitini Uyghurlargha ige chiqishqa chaqirip mundaq dédi: “Biz ‘yaxshi’ partiyesi parlamént ezaliri bolush süpitimiz bilen dölitimizni, hökümitimizni we parlaméntimizni bu mesilige jiddiy köngül bölüshke chaqirimiz”.

Türkiyede parlaméntida hazir 4 partiye bar bolup, bularning ichide 3 siyasiy partiye öktichi partiyedur. Bulardin biri parlaméntta 46 orunduqqa ige “Iyi”, yeni ” Yaxshi” partiyesidur. Mezkur partiyening re’isi meral aqshener xanim 2 qétim, partiyening bayanatchisi bir qétim, parlaménttiki wekili ikki qétim “Jaza lagérliri” mesiliside türkiye dölet re’isi rejep tayyip erdoghan bilen hökümetni xitaygha inkas qayturmidi dep qattiq eyiblidi. Radiyo-téléwiziyelerdimu “Jaza lagérliri” mesilisi toghrisida xewerler köpiyishke bashlidi. Bundaq dawamlashsa dölet re’isi rejep tayyip erdughanning, hökümetning xitaygha inkas qayturush ehtimali barmu? türkiyede aktip pa’aliyet élip bériwatqan sherqiy türkistan ma’arip we hemkarliq teshkilati re’isi hidayetulla oghuzxan ependi”Yaxshi” partiyesining bu xil bayanatlirining Uyghurlargha ümid bexsh qiliwatqanliqini bayan qildi.

Hidayetulla oghuzxan ependi türkiye hökümitining uzun’gha qalmay lagér mesilisige qarita inkas qayturush éhtimali barliqini ilgiri sürdi.

Qahraman marash shehiridiki sütchi imam uniwérsitéti oqutquchisi doktor alimjan bughda ependi türkiye xelqining sherqiy türkistan mesilisige köngül bölidighanliqini, shunga öktichi partiyelerning bu xil tenqidlirining hökümetni inkas qayturushqa mejbur qilidighanliqini ilgiri sürdi.

Bu partiyening arqa-arqidin bergen lagérlar toghrisidiki bayanatlirigha türkiyediki téléwiziye, gézit we ijtima’iy taratqularda keng-kölemde orun bérildi. erkin tarim