Uyghur kishilik hoquq qurulushi Uyghur ziyaliylirining weziyiti heqqide doklat élan qildi

2018-10-22
Kishilik hoquq weziyiti közetküchisi, jang shaw isimlik aliy mektep oqughuchisi twitérda qeshqer kona sheherdiki yighiwélish lagéri dep körsetken xeritisi.

Kishilik hoquq weziyiti közetküchisi, jang shaw isimlik aliy mektep oqughuchisi twitérda qeshqer kona sheherdiki yighiwélish lagéri dep körsetken xeritisi.

 Social Media/Shown Zhang

Uyghur diyarida bir milyondin artuq Uyghurning jaza lagérlirigha solan’ghanliqi alliqachan xelq’ara jem’iyetning küchlük diqqitini tartqan bir mesilige aylandi.

Shu tutqunlarning ichide aliy melumatliq ziyaliylarningmu barliqi kishilerning diqqet-étibarini téximu qozghimaqta. Aliy melumatliq ziyaliylar bir milletning tereqqiyatida, uning xelq’arada put tirep turalishida hel qilghuch rol oynaydighan muhim amillarning biridur. Bir milletning serxilliri bolghan ziyaliylar tutqun qilindi démeklik shu milletning yétekchiliri we serkiliri qirqip tashlandi démekliktur.

Uyghur kishilik hoquq qurulushi mushu nuqtilarni közde tutqan asasta bügün, yeni 22-öktebir “Uyghur diyaridiki ziyankeshlikke uchrawatqan ziyaliylar: ular menggülük yoqilip kettimu?” dégen témida bir doklat élan qildi. Doklatta 2017-yili apréldin bashlan’ghan zor tutqunda 231 Uyghur ziyaliysining qandaq bolup xitay hökümiti teripidin yoqitiliwétilgenliki yaki atalmish “Siyasiy özgertish lagérliri” gha qamalghanliqi, wezipisidin élip tashlan’ghanliqi yaki türmilerge solan’ghanliqi tepsiliy chüshendürülgen.

Doklatta xitay hökümitining asasliq tutqun nishanining Uyghur bilim igilirige, oqughuchilargha we sen’etkarlargha qaritiliwatqanliqi tekitlinip, xitay hökümitining milletler siyasitige bolghan köz-qarishini tenqid qilghan ilham toxtining délosimu alahide tilgha élin’ghan. Doklatta xitayning yéqindin buyan Uyghur ziyaliylargha qaritiwatqan ziyankeshlik qilmishlirining rayondiki irqiy basturushning yene bir derije kücheygenlikini körsitip béridighanliqi eskertilgen. Doklatta yene ezeldin xitay hökümitige sadiq bolup kelgen bir qisim Uyghur serxilliriningmu hazir “Döletni parchilashqa urun’ghan”, “Ikki yüzlimichi” dégendek bimene qalpaqlar bilen jazaliniwatqanliqi bayan qilin’ghan.

Doklatta yene yoqap ketkini we lagérlargha qamalghanliqi delillen’gen shinjang uniwérsitétining proféssorliridin rahile dawut, abdukérim raxman, azad sultan, arslan abdulla, gheyretjan osman we shinjang pédagogika uniwérsitétining proféssori, sha’ir abduqadir jalalidin qatarliqlar bir birlep tilgha élin’ghan. Uningdin bashqa yene qeshqer uniwérsitétining mektep mudiri erkin ömer, mu’awin mektep mudiri muxter abdughopur qatarliqlarning wezipisidin qaldurup lagérgha élip kétilgenliki, shinjang tébbiy uniwérsitétining sabiq mudiri xalmurat ghopur, shinjang uniwérsitétining sabiq mudiri tashpolat téyip qatarliqlarning kéchiktürme ölüm jazasigha höküm qilin’ghanliqimu nuqtiliq bayan qilin’ghan.

Doklattin melum bolushiche, Uyghur ziyaliylirining yoqap kétishi yaki tutqun qilinishi xitay hökümitining izchil jar sélip kéliwatqan jaza lagérliri arqiliq atalmish “Esebiylikni tügitish” we “Térrorluqqa qarshi turush” tiki “Tirishchanliqliri” gha zit iken. Emeliyette bu rayonda ezeldin körülüp baqmighan mejburiy assimilyatsiye qilish herikitidiki eng téz sür’ette Uyghur kimlikini yoqitish urunushlirining bir qismi iken.

Undaqta, xitay hökümitining Uyghur ziyaliylarni yoq qilishtiki heqiqiy meqsiti néme? bu nuqtida merkizi washin’gtondiki Uyghur kishilik hoquq qurulushining tetqiqatchisi hénriy shajiwéski öz nuqti’inezerlirini biz bilen ortaqlashti.

U mundaq dédi: “Buni ikki nuqtigha yighinchaqlisaq bolidu. Birinchisi uzaq muddetlik pilan. Biz yillardin buyan xitay hökümitining Uyghur tilini yoqitish we Uyghur medeniyitini ajizlashturush üchün Uyghur ziyaliylirini qandaq basturuwatqanliqini körüp we anglap kéliwatimiz. Bu weziyet dawamlishiwatqili uzaq boldi, emma 2014-yili ilham toxti tutulghandin kéyin bu xil zerbe bérish herikiti bekla küchiyip ketti. Emeliyette 2000-yilidin bashlapla Uyghurche kitab-eserlirini atalmish ‘bölgünchi idiyelerni tarqatqan’ dégen namda eyiblesh ehwalliri mewjut idi. Ikkinchisi bolsa qisqa muddetlik pilan. Bu idé’ologiyelik tazilash herikiti arqiliq eks etken. Qaraydighan bolghan xitay hökümitige sadiq bolghan Uyghur ziyaliylar we bilim igiliri asasen xitayning hujum nishanigha aylandi. Shunga bu xitayning peqet xitay kompartiyesige qarshi pikirde bolghanlarnila tutqun qilish yaki yoq qiliwétish herikiti emes, bu pütkül Uyghur millitige qaritilghan nishanliq yoqitish herikitidur.”

Uyghur kishilik hoquq qurulushi élan qilghan bu doklatta xitay hökümiti teripidin tutqun qilin’ghan we éghir qiyin-qistaqlarni bashtin kechürüwatqan Uyghur edibler, yazghuchilar we oqughuchilarning derhal qoyup bérilishi chaqiriq qilin’ghan. Shuning bilen birge yene dunyaning herqaysi jayliridiki hökümet we kishilik hoquq organliridin xitay hökümitige bésim ishlitish telep qilin’ghan.

Doklatning axirida Uyghur kishilik hoquq qurulushi xelq’araliq jem’iyetni bu yil 11-ayda b d t da échilidighan xitayning 2018-yilliq uniwérsal kishilik hoquq weziyitige qarap chiqish yighinidin paydilinip, Uyghur ziyaliyliri we oqughuchilarning zor kölemde tutqun qilinishigha qarita xitaygha so’al qoyushqa chaqirghan. Uningdin bashqa birleshken döletler teshkilati Uyghur diyarigha adem ewetip, xitay hökümitining xelq’araliq mejburiyitini toghra ada qilghan-qilmighanliqini tekshürüsh kérekliki teshebbus qilin’ghan.

Közetküchilerning qarishiche, Uyghur ziyaliyliri zor kölemde tutqun qiliniwatqan bir mezgilde Uyghur kishilik hoquqi qurulushining bundaq bir doklatni élan qilishi xelq’araning Uyghur mesilisige téximu köngül bölüshide türtkilik rol oynaydiken. En’gliyediki Uyghur ziyaliysi eziz eysa ependi özining bu mexsus doklatning élan qilinishigha qarita xushalliqini bildürüp, bu doklatning ehmiyiti heqqide öz chüshenchisini bayan qildi. U mundaq dédi: “Xitay hökümiti milyondin artuq Uyghurni jaza lagérlirigha solishini herxil bahaniler bilen yépip keldi, biraq doklatta tilgha élin’ghan 231 ziyaliyning hemmisi térrorchi bolamdu? ularning köp qismi bir ömür xitay kompartiyesige xizmet qilghan kespiy xadimlar. Qandaqsige térrorchi bolup qalidu? démek xitayning bu herikiti emeliyette Uyghur medeniyitige we mewjutluqigha qaritilghan. Bu doklat xelq’aragha xitayning heqiqiy epti-beshirisini échip bérishte muhim rol oynaydu.” sada

About The Eastturkestan Government in Exile
The Official Website of Eastturkestan Government in Exile

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s

%d bloggers like this: