BBC Xitayning Uyghur Rayonidiki Yighiwélish Lagérlirigha Da’ir Yéngi Delillerni Ashkarilidi

2018-10-24

BBC Ning Uyghur rayonidiki yighiwélish lagérlirining heqiqiy tüsini yéngi deliller bilen ashkarilighan "Xitayning yoshurun'ghan lagérliri" serlewhilik maqalisidin süretke élin'ghan. 2018-Yili 24-öktebir.

BBC Ning Uyghur rayonidiki yighiwélish lagérlirining heqiqiy tüsini yéngi deliller bilen ashkarilighan “Xitayning yoshurun’ghan lagérliri” serlewhilik maqalisidin süretke élin’ghan. 2018-Yili 24-öktebir.

 bbc.co.uk

En’giliyening BBC téléwiziye qanili 24‏-öktebir chong hejimlik tekshürüsh doklati élan qilip, Uyghur rayonidiki lagérlargha da’ir yéngi delillerni ashkarilidi.

“Xitayning mexpiy lagérliri: shinjangdiki ghayip bolghan Uyghurlargha néme boldi” serlewhilik bu doklat, bir BBC muxbirlar guruppisining ürümchi, ghulja, qeshqer qatarliq jaylirida élip barghan neq meydan tekshürüshi, lagérlarning sün’iy hemrah resimlirini analiz qilish, yighiwélish lagérlirida yétip chiqqan yaki a’ile -tawi’abati lagérlirigha ekirkétilgen guwahchilarni ziyaret qilish asasida ishlen’gen.

Doklatta bayan qilinishiche, BBC muxbirlirining dawanching, ghulja, qeshqer qatarliq jaylarda élip barghan tekshürüshi we bu jaydiki lagérlarning sün’i hemrah resimlirini analiz qilish arqiliq érishken deliller bu lagérlarda yétip chiqqan guwahchilarning bergen guwahliq sözlirining toghriliqini delillimekte iken. Doklatta, BBC muxbirlirining meyli neq meydan tekshürüshi bolsun, meyli sün’iy hemrah resimlirini analiz qilish arqiliq érishken deliller bolsun bu lagérlarning héchbiri xitay hökümiti perdazlighandek “Kespiy terbiye orunliri” gha oxshimaydighanliqi, uning türme bilen héchqandaq perqi yoqliqini bildürgen.

BBC Mezkur programma üchün özining bir muxbirlar guruppisini Uyghur rayonigha ewetidu. Muxbirlar xitay saqchilirining qattiq nazariti, közitishi we kashilisigha uchrighan bolsimu, biraq ular dawanchingdiki yighiwélish lagéri, yighiwélish lagérigha özgertilgen ghulja toluqsiz 3‏-ottura mektepning sirtqi körönüshini élishqa muweppeq bolghan. Emma qeshqerde saqchilar kashila chiqirip, muxbirlarning yighiwélish lagérigha yéqinlishishigha yol bermigen.

BBC Ning doklatida bayan qilinishiche, muxbirlarning eng diqqitini qozghighan lagér dawanchingdiki lagér iken. Dawanching bazirining sirtidiki bu lagérning kölimi nahayiti chong bolup, 2 kilométir uzunluqtiki égiz tam bilen qorshalghan. Bu lagérning 16 közitish munari bar iken.

Lékin kanadadiki lagérlarni közetküchi xitay pa’aliyetchi shawn jangning qarishiche, dawanchingdiki lagér bu kölemdiki chong lagérlarning peqet birsi iken. U charshenbe küni ziyaritimizni qobul qilip, bundaq chong kölemlik lagérlarning bashqa jaylardimu barliqini bildürdi.
Shawn jang mundaq deydu: “Bu lagér men körgen eng chong lagérlarning biri, déyishke bolidu. Lékin uning konkért kölimini men téxi hésablap baqmidim. Bu yighiwélish lagéri men eng burun bayqighan lagérlarning biri. Men buni özümning torida élan qilghan. Uningda zadi qanchilik adem patidighanliqini lékin men yene bir qétim hésablap baqsam bolghudek. Bundaq chong kölemlik lagérlar 2018‏-yildin bashlap shinjangdiki nurghun jaylargha quruldi. Ili, qeshqer qatarliq jaylarning hemmiside bundaq chong kölemlik lagérlar tépilidu. Lékin uningdiki konkért adem sani qanchilik bu manga melum emes.”

Lékin BBC ning bayan qilishiche, sün’iy hemrah resimlirini analiz qilghan mutexessisler dawanchingdiki lagérning sighimchanliqi toghrisida adem hayran qalarliq qiyaslarni otturigha qoyghan. Awstraliyediki türme lahiyelesh ishlirida mutexessisleshken guymér béylir lahiyelesh ornidiki mutexessisler guruppisi, bu lagirning sün’i hemrah resimlirini analiz qilip, yataqxanilar yalghuz kishilik bolsa uninggha eng az dégende 11 ming adem sighidighanliqi, lékin opche yataq bolsa 130 ming adem sighishi mümkinlikini bildürgen.

Halbuki, amérikidiki bir qurulush injénérliri ijtima’iy teshkilatining bashliqi, binakar rafa’él sperriy, dawanchingdiki lagirgha 11 ming adem sighidu, dep hésablashning bek töwen mölcher bolup qalghanliqini bildürüp, “Bu heqiqeten nahayiti chong we intayin soghuq bir tutup turush orni” dégen. Uning perez qilishiche, epsuslinarliq yéri, yataqxanilar opche bolsa uninggha 130 ming ademning sighishida gep yoq’iken. Rafa’él sperriy BBC gha qilghan sözide, “Bu orunlar qanchilik kichik orun’gha qanchilik adem sighduralisa shunchilik ademni sighdurghidek qilip lahiyelen’gendek qilidu” dégen.

Xitay hökümiti we axbarati téxi ötken heptidila yighiwélish lagérlirining “Kespiy terbiyelesh merkezliri” ikenlikini ilgiri sürüp, kishilerning bu orunlarda ixtiyarliq bilen til öginiwatqanliqi we kespiy terbiye élip bériwatqanliqini bildürgen. Uyghur aptonom rayonluq hökümetning re’isi shöhret zakir, “Kishilerge bu orunlarda qanun we ishqa orunlishish terbiyesi” élip bériwatqanliqi we “Insani mu’amile” qiliniwatqanliqini ilgiri sürgen idi.

Lékin xitay hökümitining chüshendürishi xelq’ara taratqular we közetküchiler we xelq’ara kishilik hoquq teshkilatlirining ret qilishigha uchrap keldi. Amérika washin’gton uniwérsitétining léktori, Uyghurshunas derrén baylérning ilgiri sürüshiche, xitay hökümiti musulmanlarni keng kölemlik tutqun qilip, lagirlargha qamighanliqi we qamaq jazalirigha höküm qilghanliqi bir ré’alliqtur. U xitay hökümitining Uyghur, qazaq we bashqa musulman xelqlerni keng kölemlik tutqun qilip, “Zamaniwi dewrdiki qorqunchliq bir menzirini shekillendürgen” likini bildürdi.

Derrén baylér mundaq deydu: “Yiterlik delillerge asaslan’ghanda xitay hökümiti Uyghur, qazaq we bashqa musulman milletlerni keng kölemlik tutqun qilish bilen meshghul bolmaqta. Bu ehwal zamaniwy dewrdiki eng qorqunchliq bir menzirini keltürüp chiqardi. Bundaq heriket burun ewladlardiki rohiy chöküsh we yatlishishni keltürüp chiqirip, a’ililerning parchilinishi, yerlik en’enilerge bolghan chüshenchige buzulushi, waqitning ötüshi bilen keng kölemlik ölüm-yétimlargha seweb bolghan. 2017‏-Yildin béri yüz minglighan Uyghur we qazaq xitayning gherbige jaylashqan shinjangdiki qayta- terbiyelesh merkezliride ghayip boldi.”

Derrén baylér bu sözlerni 24‏-öktebir kanada parlaméntining kishilik hoquq komitéti chaqirghan guwahliq bérish yighinida qildi. Uning ilgiri sürüshiche, nöwette Uyghur rayonidiki pütün musulmanlar lagérlargha qamilish xewpige duch kelmekte iken. U mundaq deydu: “Bu tutup turush merkezlirining shara’iti intayin nachar. Nurghun xewerlerde lagérdiki tutqunlarning ozuqluq yétishmeslik, pisxilogiyelik tengpungsizliqlargha duch kéliwatqanliqi qeyt qilinmaqta. Bezi ehwallarda tutqunlarning özini öltüriwélishining aldini élish üchün ayaq boghquchi we belwéghining éliwélinidighanliqi melum. Siyasi terbiyeleshke maslashmighanlarning tayaq yeydighanliqi, ayrim solap qoyulidighanliqi, diniy we rohiy xorlashqa uchraydighanliqigha da’ir xewerler bar. Uning yashan’ghan bezi kishilerning, hetta saghlam bezi yashlarning bu merkezlerde ölüp ketkenliki qeyt qilinmaqta. Nöwette rayondiki pütün musulmanlar lagirgha qamilishi xewpige duch kelgen.”

Xitay hökümiti BBC ning mezkur doklatigha we uningda otturigha qoyulghan delillerge qandaq inkas qayturidighanliqi melum emes. Lékin kanadadiki shawn jangning qarishiche, xitay hökümitining yéqinda élan qilghan bu heqtiki xewiride lagérlar mekteptek körsitilgen bolsimu, lékin BBC ning doklatida ashkarilan’ghan qattiq réjim astidiki lagérlar mezkur rayonda keng omumlashqan iken.

U mundaq deydu: “Xitay hökümitining xewiridiki qayta terbiyelesh merkezliri bixeterlik tedbirliri bir qeder boshraq terbiyelesh lagérliridek qilidu. Uning üstige muxbirlar ziyaret qilghanda bezi özgertishlerni élip bérip, bir qisim köngül échish eslihelirini qoshup, qarimaqqa bir az mektepke oxshashtek halgha ekelgendek qilidu. Lékin BBC ning doklatida ziyaret qilghan yuqiri bixeterlik tedbirliri élin’ghan qattiq réjim astidiki atalmish qayta terbiyelesh merkezliri mezkur rayonda nahayiti keng omumlashqan.”

BBC Ning doklatida yene burun xitayning yighiwélish lagérlirida yétip chiqqan yaki a’ile tawi’abati lagérlirigha ekirkétilgen chet’eldiki bezi Uyghurlarni ziyaret qilip ularning shexsiy we a’ile kechmishi, lagérlar heqqidiki guwahliq sözlirige keng orun bergen. BBC Ning qeyt qilinishiche, ular dawanching, ghulja, qeshqer qatarliq jaylarda élip barghan tekshürüshi we bu jaylardiki yighiwélish lagérlirning sün’i hemrah resimlirini analiz qilish arqiliq érishken deliller, ablet tursun toxti, abdusalam muhemmet we ali qatarliq guwahchilarning bergen uchurlirining toghriliqini delilligen.

BBC Ning doklatida xitay hökümitining qayta terbiyelesh namida élip barghan keng kölemlik tutqun qilish herikitide minglighan Uyghurlarning sotsiz, hökümsiz, qanuni resmiyetsiz tutqun qilin’ghanliqi delillen’genliki eskertilip: “Xitay özining ghelibe qilghanliqini élan qildi. Lékin, tarix bundaq pilanning netijisi nege élip baridighanliqi heqqide achchiq sawaqlar bilen tolghan” déyilgen.erkin

About The Eastturkestan Government in Exile
The Official Website of Eastturkestan Government in Exile

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s

%d bloggers like this: