Firansiye axbarat agéntliqi: xotende bir “Terbiyelesh merkizi” üchün 1367 koyza, 2768 toqmaq sétiwélin’ghan

2018-10-24
29244109_1659944204061375_2036231155299397047_n

Firansiye axbarat agéntliqi yéqinda xitayning xelqqe ashkara tor arxiplirida saqlinip qalghan, Uyghur rayonidiki yighiwélish lagérlirigha a’it hökümetning höjjet, xewer, toxtamname we uqturush qatarliq yazma matériyallirini toplap chiqqan.

Jem’iy 1500 din artuq bu xil matériyalni közdin kechürgen mezkur agéntliq, xotendiki bir terbiyelesh merkizige 2768 saqchi kaltiki, 550 tok kaltek, 1367 koyza, 2792 quta köz yash aqquzghuch sétiwélin’ghanliqini bayqighan.

Firansiye axbarat agéntliqining bügünki bu heqtiki xewiride bayan qilinishiche, toplan’ghan matériyallardin biride Uyghur rayonining partkom sékrétari chén chü’en’goning yighiwélish lagérlirini mekteptek ishlitish, herbiy gazarmidek bashqurush we türmidek qoghdash kérekliki heqqidiki buyruqi tilgha élin’ghan.

Yene matériyallardin biride bu terbiyelesh merkezlirining kursantlarni “Yaxshi junggo puqrasi” qilip yétildürüsh üchün ularning yiltizini qirqish, alaqisini üzülüsh kérekliki buyrulghan. Matériyallarning yene biride melum bir terbiyelesh merkizining böre chishi dep atilidighan kaltek, yolwas orunduq déyilidighan qiyin-qistaq eswabi sétiwalghanliqi qeyt qilin’ghan.

Xitay axbarati Uyghur rayonidiki yighiwélish lagérlirining bir kespiy terbiye orni ikenlikini teshwiq qiliwatqan bu künlerde élan qilin’ghan mezkur xewer bügün xelq’ara xelq’ara axbarat wasitilirining küchlük diqqitini qozghidi. Xelq’ara xewerlerde yuqiriqi uchurlar Uyghur rayonidiki yighiwélish lagérining mektep emes jaza lagéri ikenlikining inkar qilinmas pakiti ikenliki qeyt qilindi.

Bügünki yaho xewerliride déyilishiche, bügün bu heqte muxbirlarning so’aligha duch kelgen xitay tashqi ishlar bayanatchisi, mezkur uchurlarni keskin halda ret qilalmighan. U özining firansiye axbarat agéntliqining mezkur xewirige küchlük guman bilen qaraydighanliqini bildürüp, xelq’ara jama’etni bu témida xitay hökümitining axbaratining dégenlirige ishinishke dewet qilghan.

 shöhret hoshur

BBC Agéntliqi ürümchi dawanchingda 130 ming kishi siqqudek bir lagér bayqighan

2018-10-24
Download (10)

BBC Xewer agéntliqining bügün xewer qilishiche, yéqinda Uyghur diyaridiki yighiwélish lagérliri üstide tekshürüsh élip barghan BBC muxbirliri ürümchining dawanching tewelikide 130 ming kishi sighqudek bir lagérni bayqighan.

Buning kütülmigen bir bayqash bolghanliqi ilgiri sürülgen mezkur xewerde, bu yil 4-ayda musteqil tetqiqatchilar teripidin sün’iy hemrah bilen közitish arqiliq bayqalghan we Uyghur rayonidiki eng chong lagér dep qaralghan dawanching lagérining, bu yil 10-aygha kelgende yenimu kéngeygenliki, lagérning ilgiri xeritidin bosh körün’gen sherqi teripining yene köpligen 4 qewetlik binalar bilen tolghanliqi bayan qilin’ghan.

Xewerde déyilishiche, BBC muxbirliri bu binalarni resimge tartishqa temshelgende, xitay saqchiliri derhal yétip kélip, ularning apparatining aldini tosqan we ularni bu teweliktin yiraqlishishqa buyrughan.

BBC Agéntliqi dawanching lagérining sün’iy hemrah xeritisidiki körünüshini amérikidiki bina layihilesh ijtima’iy bixeterlik ornining mutexessisi rapha’él sperriyge körsitip, uning pikirini alghan. Sperriy bu qurulushni peqetla qamaqxanida ishletkini bolidighanliqi, qurulushning az qurulush chiqimi bilen kichik orun’gha köp sanda adem sighdurushni pilanlap sélin’ghanliqini bayan qilghan.

U bu lagérgha az dégende 130 ming kishini sighdurghili bolidighanliqini éytqan. Xewerde dawanching lagérining sighimchanliq jehette dunya boyiche eng zor qamaqxana ikenliki qeyt qilin’ghan.shöhret hoshur

Uyghur ziyaliyliri “Xeter astidiki edibler” torining yilliq doklatidin orun aldi

2018-10-24
Nyu-york uniwérsitéti qanun fakultétida ötküzülgen "2018-Yilliq erkin pikir yürgüzüsh" témisidiki yhighin'gha Uyghur kishilik hoquq qurulushining diréktori ömer qanat ependi teklip bilen qatnaship sözge chiqti. 2018-Yili 24-öktebir, nyu-york.

Nyu-york uniwérsitéti qanun fakultétida ötküzülgen “2018-Yilliq erkin pikir yürgüzüsh” témisidiki yhighin’gha Uyghur kishilik hoquq qurulushining diréktori ömer qanat ependi teklip bilen qatnaship sözge chiqti. 2018-Yili 24-öktebir, nyu-york.

 RFA

Nöwette Uyghurlarning xitay hökümiti teripidin zor kölemlik tutqun qilinishi bir chong téma süpitide qiziq nuqta boluwatqandin bashqa yene, shu milletning ichidin yétiship chiqqan Uyghur ziyaliyliriningmu keyni-keynidin tutulup, muddetsiz qamaq jazasi yaki ölüm jazalirigha höküm qilinishi, bezilirining téxi iz-déreksiz yoqap kétishi eslidinla mewjut boluwatqan éghir kishilik hoquq mesilisini yenimu bir derijige kötürdi.

23-Öktebir küni nyu-york uniwérsitéti qanun fakultétida ötküzülgen “2018-Yilliq erkin pikir yürgüzüsh” témisidiki dunyaning herqaysi jayliridiki aliy melumatliq ziyaliylarning nöwettiki qiyin weziyiti tonushturulghan yilliq doklatini élan qilish yighini yuqirida éytip ötken ziyaliylarni qoghdash pa’aliyitining roshen ipadisidur.

Mezkur pa’aliyet “Xeter astidiki edibler” tori teripidin uyushturulghan bolup, bu pütün dunyadiki xeter astida qalghan hem bésimgha uchrighan ilim ehliliri, ziyaliylar we oqughuchilarni qoghdashni asasliq meqset qilghan bir xelq’araliq teshkilat.

“Xeter astidiki edibler” tori élan qilghan bu doklatta Uyghur ziyaliylar we oqughuchilarghimu alahide orun bérilgen. Doklatta xitayning dep kéliwatqan atalmish “Qayta terbiyelep özgertish lagérliri” tilgha élinip, shu lagérlarda jismaniy we rohiy jehettin qattiq bésimgha uchrawatqan Uyghur ilim ehliliri nuqtiliq chüshendürülgen.

Yuqirida éytip ötülgendek Uyghur mesilisining bu xelq’araliq teshkilat élan qilghan yilliq doklattin orun élishi diqqet qozghidi. Mezkur teshkilatning aliy derijilik programma bashliqi we teshwiqatchisi deniyal patrik muniyr bu nuqtida öz köz-qarishini biz bilen ortaqlashti.

U mundaq dédi: “Yéqindin buyan Uyghurlarning weziyiti künsayin nacharlishishqa qarap kétiwatidu. Bultur misirdiki oqughuchilar xitaygha qayturulghandin bashlapla biz bu mesilige diqqet qilip kéliwatqan iduq. Eng addiysi ilham toxtigha oxshash nurghun Uyghur ziyaliyliri xitay hökümiti teripidin jazalargha höküm qilindi yaki lagérlargha tashlandi. Bu qet’iy étibarsiz qarashqa bolmaydighan bir mesile, shundaqla bizningmu küchlük endishimizni qozghidi. Biz mushu nuqtilarni közde tutup Uyghur mesilisini doklatqa qoshtuq.”

Biz deniyal muniyrdin yene Uyghur ziyaliylirining weziyitini anglitishta qollan’ghan asasliq menbening qaysi ikenliki heqqidimu pikir élishqa tirishtuq.

U munularni körsetti: “Biz bu yilliq doklatni élan qilishta Uyghur kishilik hoquq qurulushi we dunya Uyghur qurultiyi qatarliq bashqa Uyghur teshkilatlar élan qilghan bayanat, doklat we xewerlerge asaslanduq. Uningdin bashqa yene erkin asiya radiyosi élan qiliwatqan kündilik xewer we tepsiliy xewerlermu bizning bu doklatni tamamlishimizda yardimi boldi.”

Mezkur pa’aliyetke Uyghur kishilik hoquq qurulushining diréktori ömer qanat ependi teklip bilen qatnashqan. Yighinda u Uyghur edibliri we oqughuchiliri heqqide muhim söz qilghan bolup, pa’aliyetning rohini biz bilen ortaqlashti.

U mundaq dédi: “‘xeter astidiki edibler’ tori uyushturghan bu pa’aliyet heqiqeten yaxshi boldi. Uyghur ziyaliylarning mesilisi tunji qétim mezkur teshkilatning doklatidin orun aldi. Pa’aliyette men 22-öktebir özimiz élan qilghan mexsus Uyghur ziyaliylirining weziyiti heqqidiki doklatimiznimu chüshendürdüm. Mushu sewebtin pa’aliyetke qatnashqan uniwérsitét jama’iti we ziyaliylar Uyghurlarning omumiy weziyiti heqqide téximu yaxshi chüshenchilerge ige boldi.

Ömer qanat ependi mushu pa’aliyet arqiliq Uyghurlarning bundin kéyinki ehwalliri heqqide otturigha qoyghan teleplirinimu tilgha élip mundaq dédi: “Biz bu teshkilatqa mundaq ikki telepni otturigha qoyduq, birinchidin Uyghur diyarida lagérlargha qamalghan kishilerni qoyup bérishi üchün mushu teshkilat özi bashchiliq qilip xelq’arani seperwer qilishqa ündiduq. Ikkinchidin, özi chet-ellerde oquwatqan, emma ata-anisi lagérlargha ekétilgen oqughuchilar iqtisadiy jehettin éghir qiyinchiliqqa uchrawatidu. Biz shunga mezkur teshkilatning mushundaq oqughuchilargha yardem bérish üchün chare tépishqa chaqirduq, shundaqla uniwérsitétlar bilen alaqiliship, qiyinchiliqta qalghan oqughuchilarning oqush pulini yoq qiliwétish imkaniyiti bolsila uni yoq qiliwétish üchün yardemde bolushini telep qilduq.”

Deniyal bu qétimliq doklatning Uyghurlarning xelq’arada qozghiyalaydighan tesiri heqqidimu chüshenche berdi.

U mundaq dédi: “Eng awwal xelq’aradin Uyghurlarni xitaygha qayturuwetmeslik heqqide bir qoghdighuchi pasil shekillinidu. Mesilen uniwérsitétlarda ishleydighan we oquydighan Uyghur oqutquchi- oqughuchilarning bashqa millettin bolghan xizmetdash yaki sawaqdashliri ularni qoghdash üchün mekteptin yardem telep qilidu. Ikkinchidin, dunyadiki aliy ma’arip ministirliqi, kishilik hoquq teshkilatliri we bashqa xelq’araliq teshkilatlar Uyghurlarning weziyiti heqqidiki tonushi téximu yuqiri kötürülüp, ularning kelgüsi tereqqiyati üchün yaxshi bolghan bir asas shekillinidu.”

Amérikining chikago uniwérsitétida 1999-yili qurulghan “Xeter astidiki edibler” torigha her qaysi ellerdin 500 dek kichik teshkilatlar eza bolghan bolup, mezkur organ özining dunyadiki xeter astidiki ilim ehlilirini qoghdashtiki ehmiyetlik pa’aliyetliri bilen xelq’arada küchlük tesir qozghighan.sada

Muhemmetéli niyaz: “Türkiyedin qaytqan hedem xeyrigül niyaz we akilirim tutqunda”

2018-10-24
Türkiye marmara uniwérsitétida xelq'ara tijaret kespide magistirliqni tügitip, ürümchide sayahet shirkiti achqan xeyrigül niyaz xanim. Tutqun qilinip, 8 yil késilgen.

Türkiye marmara uniwérsitétida xelq’ara tijaret kespide magistirliqni tügitip, ürümchide sayahet shirkiti achqan xeyrigül niyaz xanim. Tutqun qilinip, 8 yil késilgen.

Muhemmetéli Niyaz teminligen

Türkiyede magistirliq unwani üchün oqughandin kéyin gérmaniyege kélip yerleshken Uyghur yash muhemmed’éli niyazning bildürüshiche, uning türkiye marmara uniwérsitétida xelq’ara tijaret kespide magistirliqni tügitip ürümchide sayahet shirkiti achqan hedisi xeyrigül niyaz tutqun qilinip 8 yil késilgen. Muhemmet éli niyazning bildürüshiche u yene yurtidiki ikki akisiningmu tutqunda ikenliki heqqidiki xewerni alghan. Diqqitinglar méhriban teyyarlighan programmining tepsilatida bolsun.

Xitay da’irilirining aldinqi yillarda misir, türkiye qatarliq döletlerde oquwatqan Uyghur oqughuchilarni yurtlirigha mejburiy chaqirtip kétip, tutqun qilghanliqigha a’it xewerler otturigha chiqqan idi. Yéqinda igiligen ehwallardin ilgiriki yillarda bu döletlerde oqughandin kéyin yurtlirigha qaytip öz aldigha igilik tikligen bir türküm Uyghur yashliriningmu tutqun nishani qilin’ghanliqi heqqidiki uchurlar köpeydi.

2011-Yili türkiye döletlik oqush mukapatigha ériship, istanbuldiki marmara uniwérsitétida xelq’araliq tijaret kespide magistirliq unwani üchün oqushni tamamlighandin kéyin, ürümchige qaytip sayahet shirkiti achqan xeyrigül niyazning tutqun qilinishi ene shu xil paji’elerning biri.

Hazir gérmaniyede muhajirette yashawatqan muhemmed’éli niyaz ependi, 2015-yili oqushini tamamlap yurtigha qaytqan hedisi xeyrigül niyazning 2017-yil 5-ayda tutqun qilin’ghanliqi heqqide özi igiligen ehwallarni anglatti.
Muhemmed éli niyaz ependining bildürüshiche, türkiye döletlik oqutush mukapatigha érishken xeyrigül niyaz, 2011-yili yil axiri, yeni 11-12-aylarda mezgilide istanbul marmara uniwérsitétidiki oqushini bashlighan. Taki oqushi tügigen’ge qeder türkiyediki héchqandaq teshkilatning siyasiy pa’aliyetlirige qatnashmay, oqushi bilenla bolghan xeyrigül niyaz 2015-yili ürümchige qaytip kétip bir mezgil sayahet shirketliride ishligen. 2016-Yil béshida, mexsus türkiye sayahiti mulazimiti bilen shughullinidighan “Nisa sayahet shirkiti”ni qurup tijaret bashlighan. Emma 2017-yil 3-4-ay mezgilide xeyrigül niyaz gérmaniyediki inisi muhemmed’éli niyazgha özining ürümchi saqchi da’irilirining aware qilishigha uchrighanliqi heqqidiki ehwallarni éytqan. 2017-Yil 4-ayning 30-küni hede -inining tordiki axirqi uchrishishidin kéyin xeyrigül niyaz ghayib bolghan. Shundin kéyin muhemmed’éli niyaz her xil yollar arqiliq sürüshtürüp, hedisi xeyrigül niyazning 2017-yil, 5-ayning béshida tutqun qilin’ghanliqi, kéyin yurti aqsuning toqsu nahiyesige élip kétilip, 8 yilliq qamaq jazasigha mehkum qilin’ghanliqi, u qurghan “Nisa sayahet shirkiti” ningmu buyruq bilen taqilip, barliq-mal mülüklirining musadire qilin’ghanliqidin xewer tapqan.

Öz kimlikini ashkarilimasliq sherti bilen türkiyening istanbul shehiridin ziyaritimizni qobul qilghan sh sh ependi, nöwette türkiyede magistirliq oqushini dawamlashturuwatqan Uyghur oqughuchilarning biri bolup, u xeyrigül niyazni yéqindin tonuydighanliqini bildürdi.

U bayanida özi türkiyege oqushqa kelgen mezgilide, xeyrigül niyazning özige her jehettin hedilerche ghemxorluqta bolghanliqini bildürdi. U, türkiyediki mezgilide mektepte oqushi bilenla aldirash ötken, etraptiki dostliri we tonushlirigha nisbeten qizghin, yardem söyer tesir qaldurghan xeyrigül niyazgha oxshash bir bilim igisiningmu tutqun qilinip jazalinishi, Uyghur diyarida nöwette chet’ellerde oqughan Uyghur ziyaliylirining tutqun nishanigha aylan’ghanliqidek qorqunchluq weziyetni körsitidighanliqini tekitlidi.

Muhemmed’éli niyaz ependi yene bashqilardin anglighan uchurlardin, hedisi xeyrigül niyazdin bashqa Uyghur élidiki qérindashliridin yene chong akisi yüsüp niyaz we kichik akisi yaqup niyazlarningmu tutqun qilin’ghanliqi heqqide xewer alghanliqini bildürdi.

Uning bildürüshiche, 1977-yili tughulghan chong akisi yüsüp niyaz yük aptomobili shopuri bolup, u 2015-yil béshida tutqun qilinishtin ilgiri kompyutér mulazimet shirkiti achqan iken. 2016-Yil 1-ay mezgilide uning 4 yilliq qamaqqa höküm qilin’ghanliqi xewiri kelgen. Emma 2018-yili 3-ay mezgilide yene uninggha 8 yilliq jaza mudditi qoshulghanliqi xewiri uqturulghan. 1981-Yili tughulghan kichik akisi yaqup niyazmu 2017-yil 5-ay mezgilide toqsuda bashlan’ghan tutqun qilish shamilida terbiyelesh merkizi namidiki jaza lagérigha élip kétilgen.

Biz muhemmed’éli yaz teminligen uchurgha asasen uning yurti bolghan aqsuning toqsu nahiyesi yultuz kochisidiki ahaliler komitéti we saqchixanilargha téléfon qilghan bolsaqmu, emma téléfonlarning beziliri ulanmidi, beziliri ulan’ghan bolsimu emma xizmetchi xadimlar bu a’ilidin tutqun qilin’ghanlar heqqide jawab bérishni ret qildi.méhriban

BBC Xitayning Uyghur Rayonidiki Yighiwélish Lagérlirigha Da’ir Yéngi Delillerni Ashkarilidi

2018-10-24

BBC Ning Uyghur rayonidiki yighiwélish lagérlirining heqiqiy tüsini yéngi deliller bilen ashkarilighan "Xitayning yoshurun'ghan lagérliri" serlewhilik maqalisidin süretke élin'ghan. 2018-Yili 24-öktebir.

BBC Ning Uyghur rayonidiki yighiwélish lagérlirining heqiqiy tüsini yéngi deliller bilen ashkarilighan “Xitayning yoshurun’ghan lagérliri” serlewhilik maqalisidin süretke élin’ghan. 2018-Yili 24-öktebir.

 bbc.co.uk

En’giliyening BBC téléwiziye qanili 24‏-öktebir chong hejimlik tekshürüsh doklati élan qilip, Uyghur rayonidiki lagérlargha da’ir yéngi delillerni ashkarilidi.

“Xitayning mexpiy lagérliri: shinjangdiki ghayip bolghan Uyghurlargha néme boldi” serlewhilik bu doklat, bir BBC muxbirlar guruppisining ürümchi, ghulja, qeshqer qatarliq jaylirida élip barghan neq meydan tekshürüshi, lagérlarning sün’iy hemrah resimlirini analiz qilish, yighiwélish lagérlirida yétip chiqqan yaki a’ile -tawi’abati lagérlirigha ekirkétilgen guwahchilarni ziyaret qilish asasida ishlen’gen.

Doklatta bayan qilinishiche, BBC muxbirlirining dawanching, ghulja, qeshqer qatarliq jaylarda élip barghan tekshürüshi we bu jaydiki lagérlarning sün’i hemrah resimlirini analiz qilish arqiliq érishken deliller bu lagérlarda yétip chiqqan guwahchilarning bergen guwahliq sözlirining toghriliqini delillimekte iken. Doklatta, BBC muxbirlirining meyli neq meydan tekshürüshi bolsun, meyli sün’iy hemrah resimlirini analiz qilish arqiliq érishken deliller bolsun bu lagérlarning héchbiri xitay hökümiti perdazlighandek “Kespiy terbiye orunliri” gha oxshimaydighanliqi, uning türme bilen héchqandaq perqi yoqliqini bildürgen.

BBC Mezkur programma üchün özining bir muxbirlar guruppisini Uyghur rayonigha ewetidu. Muxbirlar xitay saqchilirining qattiq nazariti, közitishi we kashilisigha uchrighan bolsimu, biraq ular dawanchingdiki yighiwélish lagéri, yighiwélish lagérigha özgertilgen ghulja toluqsiz 3‏-ottura mektepning sirtqi körönüshini élishqa muweppeq bolghan. Emma qeshqerde saqchilar kashila chiqirip, muxbirlarning yighiwélish lagérigha yéqinlishishigha yol bermigen.

BBC Ning doklatida bayan qilinishiche, muxbirlarning eng diqqitini qozghighan lagér dawanchingdiki lagér iken. Dawanching bazirining sirtidiki bu lagérning kölimi nahayiti chong bolup, 2 kilométir uzunluqtiki égiz tam bilen qorshalghan. Bu lagérning 16 közitish munari bar iken.

Lékin kanadadiki lagérlarni közetküchi xitay pa’aliyetchi shawn jangning qarishiche, dawanchingdiki lagér bu kölemdiki chong lagérlarning peqet birsi iken. U charshenbe küni ziyaritimizni qobul qilip, bundaq chong kölemlik lagérlarning bashqa jaylardimu barliqini bildürdi.
Shawn jang mundaq deydu: “Bu lagér men körgen eng chong lagérlarning biri, déyishke bolidu. Lékin uning konkért kölimini men téxi hésablap baqmidim. Bu yighiwélish lagéri men eng burun bayqighan lagérlarning biri. Men buni özümning torida élan qilghan. Uningda zadi qanchilik adem patidighanliqini lékin men yene bir qétim hésablap baqsam bolghudek. Bundaq chong kölemlik lagérlar 2018‏-yildin bashlap shinjangdiki nurghun jaylargha quruldi. Ili, qeshqer qatarliq jaylarning hemmiside bundaq chong kölemlik lagérlar tépilidu. Lékin uningdiki konkért adem sani qanchilik bu manga melum emes.”

Lékin BBC ning bayan qilishiche, sün’iy hemrah resimlirini analiz qilghan mutexessisler dawanchingdiki lagérning sighimchanliqi toghrisida adem hayran qalarliq qiyaslarni otturigha qoyghan. Awstraliyediki türme lahiyelesh ishlirida mutexessisleshken guymér béylir lahiyelesh ornidiki mutexessisler guruppisi, bu lagirning sün’i hemrah resimlirini analiz qilip, yataqxanilar yalghuz kishilik bolsa uninggha eng az dégende 11 ming adem sighidighanliqi, lékin opche yataq bolsa 130 ming adem sighishi mümkinlikini bildürgen.

Halbuki, amérikidiki bir qurulush injénérliri ijtima’iy teshkilatining bashliqi, binakar rafa’él sperriy, dawanchingdiki lagirgha 11 ming adem sighidu, dep hésablashning bek töwen mölcher bolup qalghanliqini bildürüp, “Bu heqiqeten nahayiti chong we intayin soghuq bir tutup turush orni” dégen. Uning perez qilishiche, epsuslinarliq yéri, yataqxanilar opche bolsa uninggha 130 ming ademning sighishida gep yoq’iken. Rafa’él sperriy BBC gha qilghan sözide, “Bu orunlar qanchilik kichik orun’gha qanchilik adem sighduralisa shunchilik ademni sighdurghidek qilip lahiyelen’gendek qilidu” dégen.

Xitay hökümiti we axbarati téxi ötken heptidila yighiwélish lagérlirining “Kespiy terbiyelesh merkezliri” ikenlikini ilgiri sürüp, kishilerning bu orunlarda ixtiyarliq bilen til öginiwatqanliqi we kespiy terbiye élip bériwatqanliqini bildürgen. Uyghur aptonom rayonluq hökümetning re’isi shöhret zakir, “Kishilerge bu orunlarda qanun we ishqa orunlishish terbiyesi” élip bériwatqanliqi we “Insani mu’amile” qiliniwatqanliqini ilgiri sürgen idi.

Lékin xitay hökümitining chüshendürishi xelq’ara taratqular we közetküchiler we xelq’ara kishilik hoquq teshkilatlirining ret qilishigha uchrap keldi. Amérika washin’gton uniwérsitétining léktori, Uyghurshunas derrén baylérning ilgiri sürüshiche, xitay hökümiti musulmanlarni keng kölemlik tutqun qilip, lagirlargha qamighanliqi we qamaq jazalirigha höküm qilghanliqi bir ré’alliqtur. U xitay hökümitining Uyghur, qazaq we bashqa musulman xelqlerni keng kölemlik tutqun qilip, “Zamaniwi dewrdiki qorqunchliq bir menzirini shekillendürgen” likini bildürdi.

Derrén baylér mundaq deydu: “Yiterlik delillerge asaslan’ghanda xitay hökümiti Uyghur, qazaq we bashqa musulman milletlerni keng kölemlik tutqun qilish bilen meshghul bolmaqta. Bu ehwal zamaniwy dewrdiki eng qorqunchliq bir menzirini keltürüp chiqardi. Bundaq heriket burun ewladlardiki rohiy chöküsh we yatlishishni keltürüp chiqirip, a’ililerning parchilinishi, yerlik en’enilerge bolghan chüshenchige buzulushi, waqitning ötüshi bilen keng kölemlik ölüm-yétimlargha seweb bolghan. 2017‏-Yildin béri yüz minglighan Uyghur we qazaq xitayning gherbige jaylashqan shinjangdiki qayta- terbiyelesh merkezliride ghayip boldi.”

Derrén baylér bu sözlerni 24‏-öktebir kanada parlaméntining kishilik hoquq komitéti chaqirghan guwahliq bérish yighinida qildi. Uning ilgiri sürüshiche, nöwette Uyghur rayonidiki pütün musulmanlar lagérlargha qamilish xewpige duch kelmekte iken. U mundaq deydu: “Bu tutup turush merkezlirining shara’iti intayin nachar. Nurghun xewerlerde lagérdiki tutqunlarning ozuqluq yétishmeslik, pisxilogiyelik tengpungsizliqlargha duch kéliwatqanliqi qeyt qilinmaqta. Bezi ehwallarda tutqunlarning özini öltüriwélishining aldini élish üchün ayaq boghquchi we belwéghining éliwélinidighanliqi melum. Siyasi terbiyeleshke maslashmighanlarning tayaq yeydighanliqi, ayrim solap qoyulidighanliqi, diniy we rohiy xorlashqa uchraydighanliqigha da’ir xewerler bar. Uning yashan’ghan bezi kishilerning, hetta saghlam bezi yashlarning bu merkezlerde ölüp ketkenliki qeyt qilinmaqta. Nöwette rayondiki pütün musulmanlar lagirgha qamilishi xewpige duch kelgen.”

Xitay hökümiti BBC ning mezkur doklatigha we uningda otturigha qoyulghan delillerge qandaq inkas qayturidighanliqi melum emes. Lékin kanadadiki shawn jangning qarishiche, xitay hökümitining yéqinda élan qilghan bu heqtiki xewiride lagérlar mekteptek körsitilgen bolsimu, lékin BBC ning doklatida ashkarilan’ghan qattiq réjim astidiki lagérlar mezkur rayonda keng omumlashqan iken.

U mundaq deydu: “Xitay hökümitining xewiridiki qayta terbiyelesh merkezliri bixeterlik tedbirliri bir qeder boshraq terbiyelesh lagérliridek qilidu. Uning üstige muxbirlar ziyaret qilghanda bezi özgertishlerni élip bérip, bir qisim köngül échish eslihelirini qoshup, qarimaqqa bir az mektepke oxshashtek halgha ekelgendek qilidu. Lékin BBC ning doklatida ziyaret qilghan yuqiri bixeterlik tedbirliri élin’ghan qattiq réjim astidiki atalmish qayta terbiyelesh merkezliri mezkur rayonda nahayiti keng omumlashqan.”

BBC Ning doklatida yene burun xitayning yighiwélish lagérlirida yétip chiqqan yaki a’ile tawi’abati lagérlirigha ekirkétilgen chet’eldiki bezi Uyghurlarni ziyaret qilip ularning shexsiy we a’ile kechmishi, lagérlar heqqidiki guwahliq sözlirige keng orun bergen. BBC Ning qeyt qilinishiche, ular dawanching, ghulja, qeshqer qatarliq jaylarda élip barghan tekshürüshi we bu jaylardiki yighiwélish lagérlirning sün’i hemrah resimlirini analiz qilish arqiliq érishken deliller, ablet tursun toxti, abdusalam muhemmet we ali qatarliq guwahchilarning bergen uchurlirining toghriliqini delilligen.

BBC Ning doklatida xitay hökümitining qayta terbiyelesh namida élip barghan keng kölemlik tutqun qilish herikitide minglighan Uyghurlarning sotsiz, hökümsiz, qanuni resmiyetsiz tutqun qilin’ghanliqi delillen’genliki eskertilip: “Xitay özining ghelibe qilghanliqini élan qildi. Lékin, tarix bundaq pilanning netijisi nege élip baridighanliqi heqqide achchiq sawaqlar bilen tolghan” déyilgen.erkin

Lagér saqchisi: “Zörür tépilghanda munchida zongzaytip olturghuzup qoyush jazasi qollinilidu”

2018-10-19
"Terbiyelesh lagéri" diki "Oqughuchilar" yataqning ishikining töshükidin qachisigha qoyup bergen tamaqni yémekte. 2018-Yili öktebir. (Orni éniq emes)

“Terbiyelesh lagéri” diki “Oqughuchilar” yataqning ishikining töshükidin qachisigha qoyup bergen tamaqni yémekte. 2018-Yili öktebir. (Orni éniq emes)

 Oqurmen Teminligen

Muxbirimizning qeshqerdiki bir lagér saqchisi bilen ötküzgen söhbitining bügün anglitilidighan qismida lagérda késellerge we uning yataqdashlirigha qandaq mu’amile qilidighanliqi bayan qilinidu. Terbiyilesh obyékti qilin’ghanlarning herqanche éghir késili bolsimu qoyup bérilmeydighanliqini bayan qilghan bu lagér saqchisi eger lagéridikilerning bireride éghir késellik bayqalsa saqchilarning uni doxturxanigha yötkeshning aldida shu yataqtiki bashqa tutqunlarni munchigha élip chiqip zongzaytip olturghuzup qoyidighanliqini ashkarilidi. Mezkur saqchi yene yataqtiki tutqunlarni munchida olturghuzup qoyush jazasining ularning késel bolghan tutqunni yötkeshke kelgen saqchi we qutquzush xadimlirigha tuyuqsiz hujum qilishining aldini élish üchün qollinilghan bir tedbir ikenlikini eskertti. Töwende muxbirimiz shöhret hoshurning bu heqte teyyarlighan programmisi diqqitinglarda bolidu.Muxbirimiz shöhret hoshur

Uyghur kishilik hoquq qurulushi Uyghur ziyaliylirining weziyiti heqqide doklat élan qildi

2018-10-22
Kishilik hoquq weziyiti közetküchisi, jang shaw isimlik aliy mektep oqughuchisi twitérda qeshqer kona sheherdiki yighiwélish lagéri dep körsetken xeritisi.

Kishilik hoquq weziyiti közetküchisi, jang shaw isimlik aliy mektep oqughuchisi twitérda qeshqer kona sheherdiki yighiwélish lagéri dep körsetken xeritisi.

 Social Media/Shown Zhang

Uyghur diyarida bir milyondin artuq Uyghurning jaza lagérlirigha solan’ghanliqi alliqachan xelq’ara jem’iyetning küchlük diqqitini tartqan bir mesilige aylandi.

Shu tutqunlarning ichide aliy melumatliq ziyaliylarningmu barliqi kishilerning diqqet-étibarini téximu qozghimaqta. Aliy melumatliq ziyaliylar bir milletning tereqqiyatida, uning xelq’arada put tirep turalishida hel qilghuch rol oynaydighan muhim amillarning biridur. Bir milletning serxilliri bolghan ziyaliylar tutqun qilindi démeklik shu milletning yétekchiliri we serkiliri qirqip tashlandi démekliktur.

Uyghur kishilik hoquq qurulushi mushu nuqtilarni közde tutqan asasta bügün, yeni 22-öktebir “Uyghur diyaridiki ziyankeshlikke uchrawatqan ziyaliylar: ular menggülük yoqilip kettimu?” dégen témida bir doklat élan qildi. Doklatta 2017-yili apréldin bashlan’ghan zor tutqunda 231 Uyghur ziyaliysining qandaq bolup xitay hökümiti teripidin yoqitiliwétilgenliki yaki atalmish “Siyasiy özgertish lagérliri” gha qamalghanliqi, wezipisidin élip tashlan’ghanliqi yaki türmilerge solan’ghanliqi tepsiliy chüshendürülgen.

Doklatta xitay hökümitining asasliq tutqun nishanining Uyghur bilim igilirige, oqughuchilargha we sen’etkarlargha qaritiliwatqanliqi tekitlinip, xitay hökümitining milletler siyasitige bolghan köz-qarishini tenqid qilghan ilham toxtining délosimu alahide tilgha élin’ghan. Doklatta xitayning yéqindin buyan Uyghur ziyaliylargha qaritiwatqan ziyankeshlik qilmishlirining rayondiki irqiy basturushning yene bir derije kücheygenlikini körsitip béridighanliqi eskertilgen. Doklatta yene ezeldin xitay hökümitige sadiq bolup kelgen bir qisim Uyghur serxilliriningmu hazir “Döletni parchilashqa urun’ghan”, “Ikki yüzlimichi” dégendek bimene qalpaqlar bilen jazaliniwatqanliqi bayan qilin’ghan.

Doklatta yene yoqap ketkini we lagérlargha qamalghanliqi delillen’gen shinjang uniwérsitétining proféssorliridin rahile dawut, abdukérim raxman, azad sultan, arslan abdulla, gheyretjan osman we shinjang pédagogika uniwérsitétining proféssori, sha’ir abduqadir jalalidin qatarliqlar bir birlep tilgha élin’ghan. Uningdin bashqa yene qeshqer uniwérsitétining mektep mudiri erkin ömer, mu’awin mektep mudiri muxter abdughopur qatarliqlarning wezipisidin qaldurup lagérgha élip kétilgenliki, shinjang tébbiy uniwérsitétining sabiq mudiri xalmurat ghopur, shinjang uniwérsitétining sabiq mudiri tashpolat téyip qatarliqlarning kéchiktürme ölüm jazasigha höküm qilin’ghanliqimu nuqtiliq bayan qilin’ghan.

Doklattin melum bolushiche, Uyghur ziyaliylirining yoqap kétishi yaki tutqun qilinishi xitay hökümitining izchil jar sélip kéliwatqan jaza lagérliri arqiliq atalmish “Esebiylikni tügitish” we “Térrorluqqa qarshi turush” tiki “Tirishchanliqliri” gha zit iken. Emeliyette bu rayonda ezeldin körülüp baqmighan mejburiy assimilyatsiye qilish herikitidiki eng téz sür’ette Uyghur kimlikini yoqitish urunushlirining bir qismi iken.

Undaqta, xitay hökümitining Uyghur ziyaliylarni yoq qilishtiki heqiqiy meqsiti néme? bu nuqtida merkizi washin’gtondiki Uyghur kishilik hoquq qurulushining tetqiqatchisi hénriy shajiwéski öz nuqti’inezerlirini biz bilen ortaqlashti.

U mundaq dédi: “Buni ikki nuqtigha yighinchaqlisaq bolidu. Birinchisi uzaq muddetlik pilan. Biz yillardin buyan xitay hökümitining Uyghur tilini yoqitish we Uyghur medeniyitini ajizlashturush üchün Uyghur ziyaliylirini qandaq basturuwatqanliqini körüp we anglap kéliwatimiz. Bu weziyet dawamlishiwatqili uzaq boldi, emma 2014-yili ilham toxti tutulghandin kéyin bu xil zerbe bérish herikiti bekla küchiyip ketti. Emeliyette 2000-yilidin bashlapla Uyghurche kitab-eserlirini atalmish ‘bölgünchi idiyelerni tarqatqan’ dégen namda eyiblesh ehwalliri mewjut idi. Ikkinchisi bolsa qisqa muddetlik pilan. Bu idé’ologiyelik tazilash herikiti arqiliq eks etken. Qaraydighan bolghan xitay hökümitige sadiq bolghan Uyghur ziyaliylar we bilim igiliri asasen xitayning hujum nishanigha aylandi. Shunga bu xitayning peqet xitay kompartiyesige qarshi pikirde bolghanlarnila tutqun qilish yaki yoq qiliwétish herikiti emes, bu pütkül Uyghur millitige qaritilghan nishanliq yoqitish herikitidur.”

Uyghur kishilik hoquq qurulushi élan qilghan bu doklatta xitay hökümiti teripidin tutqun qilin’ghan we éghir qiyin-qistaqlarni bashtin kechürüwatqan Uyghur edibler, yazghuchilar we oqughuchilarning derhal qoyup bérilishi chaqiriq qilin’ghan. Shuning bilen birge yene dunyaning herqaysi jayliridiki hökümet we kishilik hoquq organliridin xitay hökümitige bésim ishlitish telep qilin’ghan.

Doklatning axirida Uyghur kishilik hoquq qurulushi xelq’araliq jem’iyetni bu yil 11-ayda b d t da échilidighan xitayning 2018-yilliq uniwérsal kishilik hoquq weziyitige qarap chiqish yighinidin paydilinip, Uyghur ziyaliyliri we oqughuchilarning zor kölemde tutqun qilinishigha qarita xitaygha so’al qoyushqa chaqirghan. Uningdin bashqa birleshken döletler teshkilati Uyghur diyarigha adem ewetip, xitay hökümitining xelq’araliq mejburiyitini toghra ada qilghan-qilmighanliqini tekshürüsh kérekliki teshebbus qilin’ghan.

Közetküchilerning qarishiche, Uyghur ziyaliyliri zor kölemde tutqun qiliniwatqan bir mezgilde Uyghur kishilik hoquqi qurulushining bundaq bir doklatni élan qilishi xelq’araning Uyghur mesilisige téximu köngül bölüshide türtkilik rol oynaydiken. En’gliyediki Uyghur ziyaliysi eziz eysa ependi özining bu mexsus doklatning élan qilinishigha qarita xushalliqini bildürüp, bu doklatning ehmiyiti heqqide öz chüshenchisini bayan qildi. U mundaq dédi: “Xitay hökümiti milyondin artuq Uyghurni jaza lagérlirigha solishini herxil bahaniler bilen yépip keldi, biraq doklatta tilgha élin’ghan 231 ziyaliyning hemmisi térrorchi bolamdu? ularning köp qismi bir ömür xitay kompartiyesige xizmet qilghan kespiy xadimlar. Qandaqsige térrorchi bolup qalidu? démek xitayning bu herikiti emeliyette Uyghur medeniyitige we mewjutluqigha qaritilghan. Bu doklat xelq’aragha xitayning heqiqiy epti-beshirisini échip bérishte muhim rol oynaydu.” sada