Tetqiqatchilar “Uyghur élide jinayet sadir qiliwatqan hakimiyetning uniwérsitétlar bilen hemkarlishishni xata”, dep körsetti

2018-10-31
Etrapi sim tiken bilen chégrilan'ghan mektepning ichide "Terbiyeliniwatqan" balilar.

Etrapi sim tiken bilen chégrilan’ghan mektepning ichide “Terbiyeliniwatqan” balilar.

 BITTER WINTER

Düshenbe küni amérikadiki kornél uniwérsitéti sana’et we emgek munasiwetliri fakultéti béyjingdiki nopuzluq uniwérsitétlardin bolghan xelq uniwérsitéti bilen 6 yildin béri dawam qilip kéliwatqan oqughuchi almashturush we tetqiqat programmisini bikar qilghanliqini jakarlidi.

“Nyu-york waqti” gézitining éytishiche, buninggha xelq uniwérsitétining hökümet da’iriliri bilen birliship, emgekchiler hoquqi üchün namayish qilghan oqughuchilarni jazalishi seweb bolghan. Xitaydiki oqughuchilarni keng kölemlik ammiwi pa’aliyetlerdin cheklep kelgen xitay hökümiti yéqinda béyjingdiki herqaysi uniwérsitét oqughuchilirining töwen kirimlik emgekchilerning hoquqini qoghdash sho’ari astida qilghan pa’aliyetlirige tosqunluq qilghan. Da’iriler pa’aliyetchi oqughuchilarni tutqun qilghan, soraqqa tartqan shundaqla mektep da’iriliridin bu oqughuchilarni jazalashni telep qilghan.

Kornél uniwérsitétining yardemchi proféssori ili firidmen “Nyu-york waqti” gézitige bildürgen ipadiside: “Xelq uniwérsitéti hökümetke masliship, pa’aliyetchi oqughuchilarni mejburiy öylirige qayturghan we ularning dölet bixeterlik xadimliri teripidin nazaret astigha élinishigha masliship bergen. Bu biz üchün qobul qilghusiz bir ehwal” dégen we xelq uniwérsitétini “Oqughuchilarning pikir we pa’aliyet erkinlikini depsende qildi” dep eyibligen.

Yuqiridiki bu weqe, xitay dölet re’isi shi jinping bashchiliqidiki hökümetning éghir kishilik hoquq depsendichilikige qarshi nahayiti az körülidighan emeliy tedbirlerning biri bolghanliqi üchün küchlük diqqet qozghidi. Kishilik hoquq organliri we ilim sahesidikiler kornél uniwérsitéti sana’et we emgek munasiwetliri fakultétining qararini qarshi aldi. Awstraliye makkuwéri uniwérsitétining oqutquchisi kéwin korriko radiyomizgha élxet arqiliq bildürgen inkasida “Kornél uniwérsitéti bu herikiti arqiliq nahayiti adil bolghan bir ölchemni tiklep berdi”, dédi. U mundaq deydu: “Men kornél uniwérsitétining qararini qollaymen. Xitay bilen hemkarliq programmisi bolghan bashqa uniwérsitétlarnimu xitaydiki akadémiye erkinliki mesilisige semimiy pozitsiyede bolushqa dewet qilimen. Kornél uniwérsitéti bu herikiti arqiliq erkinlikni basturuwatqan diktator hakimiyet bilen ilim saheside hemkarlishishta ilgiri sel qarilip kélin’gen, emma nahayiti adil we zörür bolghan bir ölchemni qayta tiklidi”.

Biraq, “Maliye waqti géziti” ning xewiridin qarighanda, yuqiridiki qarargha qarimay, kornél uniwérsitéti da’iriliri xelq uniwérsitéti bilen tüzülgen bashqa hemkarliq türlirining yenila dawamlishidighanliqini bildürgen. Kornél uniwérsitétining antropologiye proféssori magnus fiskesyös ependi bolsa, “Uniwérsitét da’iriliri xitay bilen bolghan barliq programmilirini qayta közdin kechürüshi hemde Uyghur élide yolgha qoyuluwatqan lagér tüzümini nezerde tutqan halda közdin kechürüshi kérek”, deydu. U, bizge élxet arqiliq qayturghan inkasida mundaq dédi: “Méningche, bizning uniwérsitét Uyghur élide hazir ijra boluwatqan zor jinayetni nezerde tutqan asasta barliq hemkarliq programmilirini tekrar közdin kechürüp chiqishi kérek. Shundaqla, yuqiridiki bu heriket pütkül chet’el uniwérsitétlirini xitay bilen bolghan hemkarliqini közdin kechürüshke ündeydighan bir oyghinish signali bolushi kérek, dep qaraymen. Chünki biz héchnéme bolmighandek öz ishimizni dawamlashtursaq bolmaydu”.

Uyghur élide bir milyondin oshuq Uyghurning lagérgha qamilishi we ularning bu orunlarda kündilik éghir siyasiy ménge yuyush herikitige uchrighandin sirt yene qiyin – qistaqqa élinish, uyqusiz qaldurulush, ach qaldurulushtek jazalargha uchrawatqanliqi heqqidimu ishenchlik xewerler keng ashkarilan’ghandin kéyin amérika, awstraliye we bashqa démokratik ellerdiki nurghun tetqiqatchilar bu mesilini dawamliq otturigha qoyup, xelq’araning diqqitini qozghashta zor rol oynidi.

Ularning eng tipik örniki kéwin karriko bashchiliq qilghan “Xinjiang Initiative”, yeni “Uyghurlarni qollashni teshebbus qilish guruppisi” idi. Dunyaning herqaysi jayliridiki 200 din oshuq ilim ehli xitay hökümitini Uyghur élidiki lagérlarni ayaghlashturushqa chaqirip, bu heriketke awaz qoshqan. Buningdin sirt yene, fransuz tilida sözlishidighan 80 din oshuq ilim ehlimu xitay hökümitige qarita ochuq xet élan qilip, uni Uyghur élidiki lagérlarni derhal bikar qilishqa chaqirghan idi.

Kéwin karriko ependi xitay hökümitining kishilik hoquqni éghir derijide depsende qiliwatqanliqini eskertip: “Uniwérsitét da’iriliri qimmet qarashlirini pulning üstige qoyuwalmasliqi kérek. Qanunsiz hökümetlerni saxta bolghan qanuniyliq bilen temin étishtin bashqa ishqa yarimaydighan bundaq programmilarni toxtitiwétishning héchqandaq xatasi yoq” dédi.irade

About The Eastturkestan Government in Exile
The Official Website of Eastturkestan Government in Exile

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s

%d bloggers like this: