Türkiye Parlaméntida Uyghurlar Toghrisida Sunulghan Teklip Layihesi Ret Qilindi


2018-12-27

Iyi partiyesi türkiye parlaméntigha sun'ghan Uyghurlar toghrisidiki layihesi.

Iyi partiyesi türkiye parlaméntigha sun’ghan Uyghurlar toghrisidiki layihesi.

 RFA/Erkin Tarim00:00/00:00

Anglash
Awazni köchürüsh
Iyi partiyesi türkiye parlaméntigha sun'ghan Uyghurlar toghrisidiki layihesige qoyulghan imzalar.

Iyi partiyesi türkiye parlaméntigha sun’ghan Uyghurlar toghrisidiki layihesige qoyulghan imzalar.RFA/Erkin Tarim

Uyghur diyaridiki yighiwélish lagérlirigha solan’ghan milyonlighan kishilerning teqdiri we xitayning nöwette Uyghurlargha élip bériwatqan yuqiri bésimliq siyasitini tekshürüsh üchün mexsus bir guruppa qurush heqqidiki bir teklip layihesi türkiye parlaméntigha sunulghan. Iyi partiyesining türkiye parlaménttiki mes’uli yawuz aghirali’oghli sun’ghan bu teklip layihesi adalet we tereqqiyat partiyesi bilen milletchi heriket partiyesining qarshi chiqishi bilen ret qilin’ghan.

Türkiye parlaméntidiki 4 öktichi partiyelerdin biri bolghan “Iyi”, yeni “Yaxshi” partiyesi 2018-yili 10-ayning 31-küni türkiye parlaméntigha Uyghur diyaridiki kishilik hoquq depsendichilikini tekshürüsh üchün parlaméntta mexsus bir tekshürüsh guruppisi qurush toghrisida iltimas sun’ghan. Türkiye asasiy qanunining 98-maddisigha, türkiye parlaménti nizamnamisining 104- we 105-maddisigha asasen sunulghan mezkur teklip layihesi 26-dékabir küni türkiye parlaméntida muzakirige qoyulghan. Halbuki, mezkur teklip layihesi hakimiyet béshidiki adalet we tereqqiyat partiyesining türkiye parlaméntidiki ezalirining qarshi chiqishi, milletchi heriket partiyesining parlaménttiki ezalirining jim turuwélishi bilen ret qilin’ghan.



Mezkur teklip layiheside yéqinqi 2 yil mabeynide milyonlarche Uyghurning xitay teripidin “Terbiyelesh merkizi” namidiki lagérlargha solan’ghanliqi, “Qoshmaq tughqan” namida xitaylarni Uyghurlarning öyige jaylashturuwatqanliqi, Uyghur qizlirini xitay erler bilen toy qilishqa mejburlawatqanliqi, chet’eldiki Uyghurlarning yurtidiki uruq-tughqanlirigha téléfon uralmaywatqanliqi, sherqiy türkistanda héchqandaq kishining jan we mal eminlikining yoqluqi bayan qilin’ghan. Teklip layiheside yene xitayning meqsitining sherqiy türkistanliqlarni pütünley yoq qilish ikenliki, türk xelqi bilen türkiye hökümitining sherqiy türkistanliqlargha ige chiqishining zörürlüki, buning üchün türkiye parlaméntida sherqiy türkistanda yüz bériwatqan weqelerni tekshürüsh guruppisi qurup chiqishning muhimliqi alahide tekitlen’gen.

Melumki, türkiye qazaqistandin qalsila weten sirtida Uyghurlar eng köp olturaqlashqan dölet. Uzun yillardin buyan türk xelqi Uyghur dewasigha hésdashliq qilip kelgen. Shundaq turuqluq türkiye parlaméntida Uyghurlarning nöwettiki ehwalini tekshürüsh boyiche mexsus bir guruppini qurush teklipi néme üchün ret qilindi? buning sewebi néme?

Biz bu heqte éniq melumat igilesh üchün bu teklip layihesini türkiye parlaméntigha sun’ghan iyi partiyesining parlaménttiki mes’uli yawuz ali’aghiroghlu, mezkur teklip llayihesini ret qilghan adalet we tereqqiyat partiyesining parlaménttiki mes’uli mehmet mush ependi we milletchi heriket partiyesining parlaménttiki mes’uli erqan aqchay ependilerge téléfon qilduq.

Yawuz ali’aghiroghlu ependi aq partiyesi bilen milletchi heriket partiyesining bu teklip lahiyesini ret qilishtiki sewebler heqqide toxtilip mundaq dédi: “Öktichi partiyeler sun’ghan teklip layihelirining qandaq teklip bolushidin qet’iy nezer hakimiyet béshidiki aq partiye bilen uning ittipaqdishi bolghan milletchi heriket partiyesi ret qilishqa tirishidu. Shunga bizning parlaméntqa sun’ghan teklip layiheni ret qilindi. Biz ulargha ‘bizning sherqiy türkistan toghrisida sun’ghan teklip layihemizni ret qilidighan bolsanglar, undaqta siler sununglar, biz silerni qollayli’ dégen bolsaqmu ular unimidi. Milletchi heriket partiyesi Uyghurlarni qollaydu, lékin ular hökümet béshidiki aq partiye bilen ittipaqdashliq ornatqan bolghachqa, ittipaqdashliqimgha ziyan yetmisun dep jim turuwélishqa mejbur boluwatidu. Biz mana mushundaq yollar arqiliq sherqiy türkistan mesilisini türkiye parlaméntining küntertipige élip kélishke tirishiwatimiz.”

Biz aq partiyesining parlaménttiki mes’uli mehmet mush ependige téléfon qilip, uning so’allirimizgha jawab bérishini telep qilghan bolsaqmu, lékin uning katipi mehmet mush ependining tolimu aldirash ikenlikini, uning 2-3 kün’giche waqti bolmaydighanliqini éytip, ret qildi. 

Arqidin milletchi heriket partiyesining parlaménttiki wekili erqan aqchay ependining ishxanisigha téléfon qilghinimizda uning katipi didem xanim bizning bu heqtiki so’allirimizni erqan aqchay ependige yetküzüp qoyidighanliqini éytip, téléfonni ulap bermidi. 

Türkiye milletchi heriket partiyesi pütün dunyadiki türkiy milletlerning birlikini terghib qilidighan bir partiye. Mezkur partiye 1969-yili qurulghandin buyan Uyghurlarning erkinlikini qollap kelgen. Bu partiyening 26-dékabir künidiki yighinda Uyghurlar toghrisidiki teklip layiheni ret qilishidiki seweb zadi néme? bu heqtiki ziyaritimizni qobul milletchi heriket partiyeside uzun yil xizmet qilghan péshqedem siyasetchi, sabiq parlamént ezasi reshat doghru ependi mundaq dédi: “Bu heqte men bir nerse démey, chünki men hazir siyasetning sirtida. Emma shuni démekchimenki, hazir sherqiy türkistanliqlargha qarita éghir bésim siyasiti élip bériliwatidu. Bu zulumgha her bir türk choqum qattiq inkas qayturushi kérek dep oylaymen.”

Enqerediki istratégiyelik chüshenchiler institutining mutexessisi doktor erkin ekrem ependi bu heqte ziyaritimizni qobul qilip, buning birqanche muhim sewebi barliqini bayan qildi. U gerche mezkur teklip layihe parlaméntta ret qilin’ghan bolsimu, emma bu mesilisining türkiye parlaméntida talash-tartish qilinishining özi Uyghur mesilisining türkiye parlaméntida haman bir küni küntertiptiki mesile halitige ötüshige yol achidiken.

“Iyi” partiyesining türkiye parlaméntidiki ezasi, insan heqliri komitétining ezasi fahrettin yoqush ependining éytishiche, yéqinda türkiye parlaménti insan heqliri komitétida Uyghur diyaridiki insan heqliri depsendichilikliri heqqide muzakire élip bérilidiken.
erkin tarim

Gherb Taratquliri Uyghurlar Weziyitini Xelq’aragha Anglitishta Izchil Awan’gart Orunda Turmaqta


2018-12-27

Téz sürette köpiyiwatqan "Yépiq terbiyelesh lagéri" yeni xitayning jaza lagéridin birining körünüshi. 2018-Yili 3-dékabir, atush.

Téz sürette köpiyiwatqan “Yépiq terbiyelesh lagéri” yeni xitayning jaza lagéridin birining körünüshi. 2018-Yili 3-dékabir, atush.

 AP00:00/00:00

Anglash
Awazni köchürüsh

Uyghurlarning insaniy heq-hoquqlirining xitay hökümiti teripidin depsendichilikke uchrawatqanliqi gherb taratquliridiki muhim témilardin bolup kelmekte. Amérika bashchiliqidiki köpligen gherb döletliri axbaratlardiki teshwiqatini kücheytish bilen birge, herxil emeliy heriketler arqiliq xitayning Uyghurlargha séliwatqan zulumlirigha chek qoyushqa tirishmaqta. 

Amérika tashqi ishlar ministiri mayk pompyo 21-séntebir amérika paytexti washin’gtonda ötküzülgen 13-nöwetlik yilliq saylighuchilar uchrishishida nutuq sözlep, xitayning milyonlarche Uyghurgha élip bériwatqan basturush siyasitini “Dehshetlik xorlash” dep izahlighan. Jorji washin’gton uniwérsitétining proféssori shan robértis özining “Shinjangdiki wehime we nepret: 21 ‏-esirdiki étnik tazilash” namliq maqaliside xitayning nöwette Uyghurlargha yürgüzüwatqini “Irqiy qirghinchiliqning bir türi” dégen. 

Uningdin bashqa amérikining mu’awin prézidénti mayk pens Uyghurlar mesilisini alahide tilgha élip, bu mesilining xelq’aradiki tesir küchini yenimu bir baldaq yuqiri kötürgen.

“Zimistan tori” Uyghurlar mesilisini xelq’aragha anglitishta shundaqla jaza lagérlirining ichki menzirisini eynen hem pakitliq échip bérishte küch chiqiriwatqan gherbtiki tor taratqulirining biridur. Mezkur tor Uyghur mesiliside delil-ispatlar arqiliq xelq’aragha Uyghur diyarining nöwettiki ehwalini échip körsitishte aktip rol oynap kelmekte. Undaqta, “Zimistan tori” ning Uyghurlar weziyitini anglitishida türtkilik rol oynighan amil néme? mezkur torning bash mes’uli marko réspinti bu heqte pikir bayan qilip, diniy erkinlik we kishilik hoquq xitaydiki eng éghir mesilining biri boluwatqan mushundaq bir peytte Uyghur diyaridiki weziyettin herbir kishining choqum xewerdar bolush hoquqi barliqini bildürdi.

U mundaq dédi: “‘zimistan tori’ ning asasliq diqqet nuqtisi xitaydiki diniy erkinlik buzghunchiliqi we kishilik hoquq depsendichilikige qaritilghan. Uyghurlarning weziyiti bekla qorqunchluq. Rayondin bir milyon adem Uyghur bolghanliqi we islam dinigha étiqad qilghanliqi üchün xitayning jaza lagérlirigha qamaldi. Xitayning siyasiti islamning kichikkine ipadisi bolghanliki yerlerge we ademlerge qaritilghan. Ular Uyghurlarni pütünley yoq qilishqa urunuwatidu. Mushu wejidin biz Uyghur mesilisini dunyagha anglitishqa kirishtuq.” 

Yéqinqi mezgildin buyan xitay hökümiti amérika bashchiliqidiki bir qisim döletlerni “Xitayning ichki ishigha arilashti” dep eyibligen bolsimu, emma gherbtiki kishilik hoquq qoghdighuchiliri öz herikitini toxtitip qoyghini yoq. Amérika dölet mejlisining kéngesh palata ezasi marko rubiyo bilen awam palata ezasi kristofér simisning Uyghur kishilik hoquq depsendichilikide asasliq rol oynighan xitay emeldarlirigha “Yer shari magnétskiy qanuni” boyiche jaza qollinishni telep qilip, xitaygha bir agahlandurush bergen. 

Bular bilen bir qatarda firansiye we rusiyening téléwiziye qanallirida Uyghurlarning keng kölemlik tutqun qilinip jaza lagérlirigha solinishi, ularning normal diniy erkinlikining ziyankeshlikke uchrishi qatarliqlar anglitilip, dunyaning bu mesilini heqiqiy tonup yétishi üchün yenimu toluq bir sehne hazirlap berdi. Buningdiki ademni eng qiziqturidighan nuqta, rusiye téléwiziyesidimu Uyghur mesilisining anglitilishidur. Rusiye izchil xitay bilen ittipaqdashliq halitide turuwatqan bir peytte rusiyediki muhim téléwiziye qanalliridin bir bolghan “Bügünki rusiye” de Uyghur weziyitining anglitilishi közetküchilerning diqqitini tartmaqta.

Halbuki, yuqiriqidek delil-pakitlar köplep otturigha chiqiwatqan bolsimu, xitay hökümiti Uyghurlar weziyitide yenila yoshurush pozitsiyeside turmaqta. Mesilen, Uyghurlar tutulup solan’ghan jaza lagérliri xitay hökümiti teripidin “Kespiy téxnika terbiyelesh merkizi” dep atilip, tutqunlarning atalmish “Kesip” öginip, herqaysi zawut-karxanilargha ishqa orunlashqanliqi heqqidiki oydurmilar hemde tutqunlarni atalmish “Éshincha emgek küchi” namida xitayning ichkiri ölkilirige yötkewatqanliqi shuning jümlisidindur. 

Bezi közetküchiler xitayning Uyghurlargha tutuwatqan bu xil chékidin ashqan basturush siyasitidin qattiq endishe qilmaqta. Amérika alem qatnishi idarisining optik inzhénéri, doktor erkin sidiq ependimu bu nuqtidiki köz-qarashlirini ipadilep, “Xitay hazirgha qeder dunyaning közini boyap keldi. Chet’ellik bir qisim muxbirlar yéqinqi bir-ikki yil mabeynide wetinimiz sherqiy türkistan’gha bérip, shu yerni tepsiliy közetkendin kéyin, toplighan pakitlarni axbarat wasitilirige toxtimay ashkarilishi bilen xelq’arada xitayning zadi qandaq hakimiyet ikenlikige a’it köz-qarashlar shekilliniwatidu. Bu yerde muxbirlar bilen sayahetchilerning roli bek chong boluwatidu. Shunga xitay emdi dunyani burunqidek aldap kételmeydu, Uyghurlarning weziyitimu yaxshilinishqa qarap yüzlinidu, dep oylaymen,” dédi.
sada

Munasiwetlik xewerler

New Details of Secret Transfer of Uyghurs

12/27/2018 LI ZAILI

Despite the best efforts of the Chinese authorities, more leaks emerge of the logistics and the inhumane treatment, and the fear endured, by Uyghur detainees.

special train at night

Bitter Winter has published numerous reports about the secret transfer of Uyghur detainees to other provinces. But our reporters continue to receive new information about the relocations, and these details shed further light on the techniques of the Chinese Communist Party (CCP) and the conditions endured by detainees.

Details of the size and complexity of the transfer operation continue to amaze observers. According to CCP insiders, local prison bureaus are deeply involved in the effort. After higher authorities transfer Uyghursfrom Xinjiang elsewhere, prison authorities in local jurisdictions take over. Detainees are then transported in custom vehicles to their new cells. One police officer involved said that detainees in his area were transferred by a specially deployed local train in the middle of the night. The Uyghurs’ eyes were covered, and police were not allowed to speak throughout the journey, to avoid giving any hints to the prisoners about their destinations.

Before receiving the Uyghurs, prisons were required to prepare staff and modify facilities. For example, those tasked with going to Xinjiang to pick up and move prisoners underwent intensive training before their mission. All bulletin boards and signs have been covered or removed to prevent inmates from seeing the name of the region where the prison is located.

Secrecy has been a primary concern during all aspects of transfers. Family members of the Uyghur detainees were not informed about the movement of their loved ones in order to prevent information from leaking. While at work, prison staff are not allowed to receive or make phone calls and must keep their phones locked in a cabinet. So far, Bitter Winter has learned, at least two public security officers were dismissed from their posts for speaking about the transfer of prisoners.

Once arrived at their new prisons, detainees’ living conditions are difficult and traumatizing. For example, transferred Uyghurs are held separately from the local prisoners. Local prisoners are allowed to go outside every day for exercise and fresh air, but Uyghurs are not given this privilege. They must stay in their cells, each prisoner sitting on a small stool. They are not allowed to communicate verbally or through gestures. Each shift, four prison guards take turns supervising. If a prisoner dies in custody, the prison must first contact the local Civil Affairs Bureau; only afterward are the family members of the deceased notified.

No one is immune from the detention and relocation scheme. According to CCP insiders, more than 200 elderly Uyghurs in their sixties and seventies have been transferred far from home to Ordos Prison in Inner Mongolia.

A heartbreaking story helps to illustrate the fear and trauma endured by transferred prisoners. Our reporter learned of one Uyghur detainee who was sent to a new prison, where he happened to see an excavator digging in the ground. The prisoner was terrified, thinking that graves were being prepared to bury prisoners alive. Daily traumas like this are now the fate of hundreds of thousands of Uyghurs detained across China.

Reported by Li Zaili

https://bitterwinter.org/new-details-of-secret-transfer-of-uyghurs/?fbclid=IwAR35scxGTX5W-jNDuwBW6x8WJiwPtG9zrDyqpkuF72bY2KHsvw0GxzrXPvI

Türkiyediki Büyük Birlik Partiyesi Xitayning Uyghurlargha Qaratqan Basturushigha Qarshi Yighilish Ötküzdi


2018-12-25

Türkiyediki büyük birlik partiyesining re'isi mustafa destichi ependi "Sherqiy türkistandiki irqiy qirghinchiliq toxtitilsun" dégen témida ötküzülgen namayishta nutuq sözlimekte. 2018-Yili 23-dékabir, enqere.

Türkiyediki büyük birlik partiyesining re’isi mustafa destichi ependi “Sherqiy türkistandiki irqiy qirghinchiliq toxtitilsun” dégen témida ötküzülgen namayishta nutuq sözlimekte. 2018-Yili 23-dékabir, enqere.

 RFA/Erkin Tarim00:00/00:00

Anglash
Awazni köchürüsh
Türkiyediki büyük birlik partiyesining re'isi mustafa destichi ependi "Sherqiy türkistandiki irqiy qirghinchiliq toxtitilsun" dégen témida ötküzülgen namayishta Uyghurlar üchün du'a qilmaqta. 2018-Yili 23-dékabir, enqere.

Türkiyediki büyük birlik partiyesining re’isi mustafa destichi ependi “Sherqiy türkistandiki irqiy qirghinchiliq toxtitilsun” dégen témida ötküzülgen namayishta Uyghurlar üchün du’a qilmaqta. 2018-Yili 23-dékabir, enqere.RFA/Erkin Tarim

Türkiyediki büyük birlik partiyesining re'isi mustafa destichi ependi "Sherqiy türkistandiki irqiy qirghinchiliq toxtitilsun" dégen témida ötküzülgen namayishta nutuq sözlimekte. 2018-Yili 23-dékabir, enqere.

Türkiyediki büyük birlik partiyesining re’isi mustafa destichi ependi “Sherqiy türkistandiki irqiy qirghinchiliq toxtitilsun” dégen témida ötküzülgen namayishta nutuq sözlimekte. 2018-Yili 23-dékabir, enqere.RFA/Erkin Tarim

Türkiyediki öktichi partiyelerdin biri bolghan büyük birlik partiyesi 23-dékabir küni enqerede xitayning Uyghurlargha yürgüzüwatqan teqiblesh siyasitige qarshi naraziliq bildürüsh yighilishi ötküzdi. 

Yighilishqa türkiyediki ammiwi teshkilatlarning mes’ulliri, türkiyede pa’aliyet élip bériwatqan sherqiy türkistan ammiwi teshkilatliri mes’ulliri, türkler, türkiyening istanbul, qeyseri, bursa, izmir, konya we zongguldaq qatarliq jayliridin kelgen Uyghurlar we enqerede turushluq Uyghurlardin bolup, minglighan kishi ishtirak qildi. 

Mezkur pa’aliyetni büyük birlik partiyesi bilen alp’eren ojaqlirining yashlar teshkilati uyushturghan bolup, yighilishta mezkur partiyening re’isi mustafa destichi ependi uzun nutuq sözlidi. Qolida türkiyening bayriqi bilen sherqiy türkistanning ay-yultuzluq kök bayriqini kötürüwalghan namayishchilar türlük sho’arlarni towlashti.

Yighilishta mezkur partiyening re’isi mustafa destichi ependi nutuq sözlidi. U nutqida aldi bilen Uyghurlarning tarixi toghrisida qisqiche melumat bérip, sherqiy türkistan zéminida miladidin burun 2-esirdin bashlap hun döliti, köktürk döliti, Uyghur döliti, qaraxaniylar döliti, se’idiye döliti, sherqiy türkistan islam jumhuriyiti, sherqiy türkistan jumhuriyiti qatarliq döletlerning qurulghanliqini, manchu impériyesining 1884-yili mezkur tupraqni qaytidin bésiwalghandin kéyin ismini “Shinjang” dep özgertkenlikini, bu zéminning namining “Shinjang” emes, “Sherqiy türkistan” ikenlikini tekitlidi. 

Büyük birlik partiyesining re’isi mustafa destichi ependi nutqida xitayning burundin tartip türkiy milletlerge assimilyatsiye siyasiti yürgüzüp kelgenliki, bügünki kün’ge kelgende xitayning bésim siyasitining yuqiri pellige yetkenlikini, 3 milyon ademning lagérlargha tashlan’ghanliqini, xitayning muxbirlar, insan heqliri teshkilatliri we türk siyasetchilirining sherqiy türkistan’gha bérip tekshürüsh élip bérishigha ruxset bérishi kéreklikini otturigha qoydi.

23-Dékabir küni türkiyening paytexti enqerening merkizige jaylashqan abdi ipekchi baghchisida enqere waliy mehkimisidin ruxset élip qilin’ghan chong yighilish axirlashqandin kéyin, bezi teshkilat mes’ullirining yéteklishi bilen bir guruppa Uyghur xitay elchixanisigha qarap mangdi. Munasiwetlik organlardin ruxset almighan bolghachqa türk saqchiliri namayishchilarni barmasliqqa, toxtap qélishqa chaqirghan bolsimu, Uyghurlar sho’ar towlighan halda yighilish ötküzülgen jaydin 18 kilométir uzaqliqtiki xitay elchixanisigha qarap yürüshni dawam qildi. Namayishchilargha nesihet qilip toxtitalmighan türk saqchiliri xitay elchixanisining aldigha kétiwatqan Uyghurlargha közdin yash aqquzush bombisi atti.

23-Chésla sa’et 11 din birgiche ikki sa’et dawamlashqan pa’aliyetni türkiye büyük birlik partiyesi uyushturghan idi. Mezkur partiye burundin tartip izchil halda Uyghurlarni qollap kéliwatqan partiyelerdin biri hésablinidu. Yighilish türkiyediki barliq téléwiziye qanalliri teripidin xewer qilip tarqitildi.

Yuqiridiki awaz ulinishidin tepsilatini anglighaysiz.
erkin tarim

Munasiwetlik xewerler

Uyghur Élidiki Jaza Lagérliri Qazaqistandiki Uyghurlarni Bi’aram Qilmaqta


2018-12-26

Uyghur élidiki weziyetke béghishlan'ghan pa'aliyettin bir körünüsh. 2018-Yil almuta.

Uyghur élidiki weziyetke béghishlan’ghan pa’aliyettin bir körünüsh. 2018-Yil almuta.

 RFA/Oyghan00:00/00:00

Anglash
Awazni köchürüsh
Uyghur élidiki weziyetke béghishlan'ghan pa'aliyettin bir körünüsh. 2018-Yil almuta.

Uyghur élidiki weziyetke béghishlan’ghan pa’aliyettin bir körünüsh. 2018-Yil almuta.RFA/Oyghan

Kéyinki waqitlarda dunyaning her qaysi ammiwi axbarat wasitiliride, bolupmu ijtima’iy taratqularda Uyghur élidiki atalmish “Qayta terbiye” lagérliri heqqidiki xewerler köplep bérilmekte. Yéqindin buyan rusiyening moskwa, qazan qatarliq sheherliride yalghuz kishilik namayishlar élip bérilip, xitayning Uyghur élidiki jaza lagérlirini yépishi telep qilinmaqta. 

26-Dékabirda rusiyening “Kommérsant” heptilik gézitide élan qilin’ghan “Qazanda xitaydiki musulmanlarni qirghin qilishqa qarshi namayish ötküzüldi” namliq maqalida éytilishiche, tataristan paytexti qazan shehiridiki tinchurin baghchisida Uyghur élidiki Uyghur, qazaq we bashqa türk-musulmanlarni qollash boyiche namayish bolup ötken. Namayish qatnashquchiliri “Terbiyelesh lagérlirining tutqunlirigha azadliq”, “Tatarlar! bizning qandash qérindashlirimiz bolghan Uyghur we qazaqlarni qoghdashqa atlinayli”, “Amérika, rusiye, büyük britaniye, firansiye! silerning xitaydiki qirghinchiliqni eyiblishinglarni telep qilimiz” dégen’ge oxshash waraqlarni kötürüp chiqqan. 

Maqalida éytilishiche, buningdin ilgiri “Pütkül tatarlarning jem’iyetlik merkizi” xitaydiki musulmanlarning qirghinchiliqi toghriliq bildürüsh tarqatqan bolup, uningda xitayning islam dunyasigha we türkiy xelqlerge qarshi ochuq urush élan qilghanliqi, shuningdek 3 milyon Uyghurning türmilerge qamalghanliqi tilgha élin’ghan. Mezkur merkez buninggha qarshi birliship heriket qilishqa hemde dunya jama’etchilikini xitay dölitining qirghinchiliq siyasitini toxtitishqa chaqirghan. 

Qazaqistandiki qazaqlarning “Atajurt” yashlar teshkilatining Uyghur élidiki jaza lagérlirini yépishni telep qilish boyiche köpligen heriketlerni élip barghanliqi melum. Yéqinda “Azadliq” radiyosida élan qilin’ghan nurtay laxan’ulining “Xitayning almutadiki konsulxanisi shinjangda tutqun qilin’ghan tutqunlarning qazaqistandiki tughqanliri sun’ghan ötünüshini qobul qilmidi” namliq maqalida körsitilishiche, “Él-amanat” jem’iyetlik birleshmisining ezaliri yéqinda xitayning almutadiki konsulxanisigha kélip, ötünüsh tapshurmaqchi bolghan. Ular bu ötünüshte Uyghur élidin köchüp kelgen 26 ademning namida lagérlardiki tughqanlirini boshitishni we qazaqlarni teqib qilishni toxtitishni telep qilghan. Emma konsulxana wekilliri bu ötünüshni qazaqistanning tashqi ishlar ministirliqigha yollash kéreklikini éytip, ularni qobul qilmighan. 

Buningdin tashqiri, xelq’ara axbarat wasitiliridin melum bolushiche, yéqinqi waqittin buyan hindonéziye, pelestin, türkiye qatarliq memliketlerde Uyghur élidiki jaza lagérlirigha, xitayning milliy, diniy, basturush siyasitige qarshi keng kölemlik namayishlar élip bérilghan idi. 

Uyghur élidiki jaza lagérlirini yépishni telep qilish boyiche dunyaning her qaysi memliketliride yashawatqan Uyghurlarning her xil mezmundiki heriketlerni élip bériwatqanliqi melum. Mushundaq bir jiddiy peytte qazaqistandiki Uyghurlar buninggha qandaq inkas qayturuwatidu? ular Uyghur élidiki jaza lagérlirigha qarita qandaq qarshiliqlarni bildürüwatidu?

Igilishimizche, qazaqistan Uyghurliri yéqinda xitayning jaza lagérlirigha qarshi namayishqa chiqish heqqide qazaqistan hökümitige ötünüsh yollighan bolsimu, emma ularning bu iltimasi her xil sewebler bilen kéyinge qaldurulghan. Melum bolushiche, Uyghur élidiki weziyet heqqidiki melumatlar Uyghurlarning bu yerdiki her xil pa’aliyetliride, shundaqla ijtima’iy torlarda üzlüksiz yetküzülüp turmaqta.

Radiyomiz ziyaritini qobul qilghan siyasetshunas qehriman ghojamberdi ependining pikriche, xitayning Uyghurlargha qaratqan basturush we qirghinchiliq siyasitige bolghan naraziliq qazaqistanliq Uyghurlar arisida barghanséri kücheymektiken. 

Qehriman ghojamberdi mundaq dédi: “Bu yerde dunya Uyghur qurultiyining qazaqistandiki wekilliri teripidin yawropada ötken pa’aliyetler hemde xitayning jaza lagérlirini yapquzush boyiche heriketlerning tepsilati yetküzüldi. Weziyet burunqidek emes. Hazir oyghinishning bar ikenliki éniq. Emma munasiwetlik hökümet orunliri teripidin bizge bésim bar.”

Qehriman ghojamberdi yene Uyghur élidiki weziyetke qarita peqet Uyghurlarningla emes, belki qazaq, qirghiz qatarliq xelqlerningmu oyghan’ghanliqini, bolupmu almutadiki sérikjan bilesh rehberlikidiki “Atajurt” yashlar teshkilatining, qirghizistandiki, rusiyediki bezi teshkilatlarning éniq bir heriketlerni emelge ashurghanliqini hem buning tesirining bolidighanliqini otturigha qoydi. 

Qehriman ghojamberdi ottura asiya memliketlirining shangxey hemkarliq teshkilatigha eza bolushining qéliplashqan weziyetke tesir yetküzüwatqanliqini bildürdi. 

Almuta shehiridiki Uyghur pa’aliyetchilerdin sheherbanum seydullayéwa xanim ziyaritimizni qobul qilip, mundaq dédi: “Qazaqistanda xitay bilen chégra yéqin bolghanliqtin resmiy melumatlardin bashqa weten’ge bérip kéliwatqanlardinmu uchurlar kéliwatidu. Bu yerdiki xelqler wetendiki weqeler toghriliq pat-pat sözleydighan boldi. Bizmu bu heqte her xil pa’aliyetlerde xelqqe yetküzüwatimiz. Bu yerdiki Uyghurlarni teshwishlendüridighan mesile u yaqtiki anilarning ehwali. Döletlerde namayishlar peqet hökümetning ruxsiti bilen uyushturulidu. Bizdimu buninggha ruxset bérilmise, uninggha chiqalmaymiz. Elwette, biz yighinchaq pa’aliyetlerni élip bériwatimiz. Uninggha hökümet ruxset béridu.”

Almuta wilayitide yashawatqan diniy zat sedirdin hajimning éytishiche, qazaqistanning xitay bilen yéqin qoshnidarchiliq munasiwiti tüpeyli bu yerdiki Uyghurlarning Uyghur élidiki weziyetke qarita süküt qilishida bir qanche sewebler mewjut iken. U mundaq dédi: “Bu yerdiki qérindashlirimiz meyli iqtisadiy jehettin bolsun, meyli pikir jehettin bolsun, özlirining chet’ellerdiki qérindashlirigha yardem bérish arqiliq öz ipadisini bildürüwatidu. Yene birliri hökümetning bésimidin éhtiyat qilidu. Yene birliri bolsa, mundaq ishlar öz béshigha kélip baqmighachqa, sekrep turup yardem qilip kételmeywatidu.”

Sedirdin hajimning pikriche, pütkül dunya musulmanliri Uyghur musulman qérindashlirigha hésdashliq bildürüsh üchün hindonéziye, malaysiya we türkiye musulmanlirigha oxshash kötürülüshi kérek iken. Lékin emeliyette weziyet undaq bolmighan. Sedirdin hajim shundaq bolsimu dunya musulmanlirining haman bir küni birliship meydan’gha chiqidighanliqigha bolghan ishenchini bildürdi.
Ix oyghan

Munasiwetlik xewerler

Tatarlar Qazanda Yighilish Ötküzüp, Xitayning Uyghurlarni “Lagérlar” gha Solash Qilmishini Eyiblidi


2018-12-26

Tatarlar qazanda yighilish ötküzüp, xitayning Uyghurlarni "Lagérlar" gha solash qilmishini eyiblidi. 2018-Yili 26-dékabir.

Tatarlar qazanda yighilish ötküzüp, xitayning Uyghurlarni “Lagérlar” gha solash qilmishini eyiblidi. 2018-Yili 26-dékabir.

 idelreal.org00:00/00:00

Anglash
Awazni köchürüsh

Xitayning Uyghur diyaridiki Uyghur, qazaq, qirghiz qatarliq türkiy milletlerni “Terbiyelesh merkezliri” dep atiwalghan jaza lagérlirigha solishigha bolghan naraziliq heriketliri rusiyening tataristan jumhuriyitining paytexti qazandimu yüz berdi. 26-Dékabir küni qazan shehiridiki kerim tinchurin baghchisida bir top tatar pa’aliyetchiliri türlük plakatlarni kötürüp, naraziliq yighilishi ötküzüp, birleshken döletler teshkilati bixeterlik kéngishini xitayning Uyghur qatarliq türkiy milletlerge qaratqan siyasitini eyibleshke chaqirdi.

Azadliq radiyosining bu heqtiki rusche xewiride qeyt qilinishiche, mezkur yighilish pütün tatar jem’iyetliri merkizi teripidin uyushturulghan bolup, mezkur jem’iyetning re’isi ferit zakiyéf azadliq radiyosigha qilghan sözide özlirining bu pa’aliyetni ötküzüshidiki meqsitining xitayda Uyghur qatarliq musulman türkiy xelqlerge élip bériliwatqan qilmishlarning “Irqiy qirghinchiliqqa yüzliniwatqanliqi” gha qarita xelq’ara jem’iyetning diqqitini tartish ikenlikini bildürgen. Ferit zakiyéf ependi: “Biz b d t bixeterlik kéngishini özining yighinida bu mesilige qarap chiqishi we bu xil étnik medeniyet yoqitishi we irqiy qirghinchiliqni eyiblishi lazim dep hésablaymiz, bizningche, b d t bixeterlik kéngishige eza amérika, en’gliye, rusiye we firansiye xitayning assimilyatsiye siyasitini eyiblishi, bolupmu uning atalmish terbiyelesh lagérlirigha diqqet qilishi lazim dep hésablaymiz” dep tekitligen. 

Yighilishqa yéghiwatqan qargha qarimay 12 adem qatnashqan bolup, ular qollirida “Xitay xelq jumhuriyiti re’isi shi jinping! b d t wekillirining shinjanggha kirishige yol qoyushni telep qilimiz!”, “Xitay xelq jumhuriyiti re’isi shi jinping! xitaydiki türkiy musulmanlargha qaratqan irqiy qirghinchiliqni toxtitishni telep qilimiz!”, “Fashistlar gérmaniyesi-1937, xitay-2018”, “Tatarlar! qandash Uyghur, qazaq qérindashlirimizni birlikte qoghdashqa qozghilayli!”, “Yighiwélish lagérliridiki Uyghur we qazaqlargha erkinlik!” dégendek sho’arlar yézilghan plakatlarni kötürgen.

Eslide pütün tatar jem’iyetliri merkizi qazandiki xitay bash konsulxanisi aldida namayish ötküzüshni pilanlighan bolsimu, emma qazan sheherlik hökümet xitay konsulxanisining rémont qiliniwatqanliqi üchün ularning bu pa’aliyitini kerim tinchurin baghchisida ötküzüshini tewsiye qilghan iken. 

Buningdin ilgiri qazandiki tatar yashlirining “Azadliq” teshkilati 22-dékabir küni qazan shehiride Uyghur qatarliq türkiy milletlerni himaye qilish meqsitide chong kölemde namayish qilishni pilanlighan, biraq mezkur teshkilat melum sewebler tüpeylidin bu pa’aliyitini emeldin qaldurup, 2019-yili yanwarda ötküzüshke özgertken.
Muxbirimiz ümidwar

Munasiwetlik xewerler

Közetküchiler Dunyani Uyghur Élide Ijra Qiliniwatqan Siyasetlerge Qarshi Emeliy Heriketke Chaqirdi


2018-12-24

"Yépiq terbiyelesh lagéri" gha aylanduruwétilgen toluqsiz 3-ottura mektep. 2018-Yili 15-séntebir, chapchal.

“Yépiq terbiyelesh lagéri” gha aylanduruwétilgen toluqsiz 3-ottura mektep. 2018-Yili 15-séntebir, chapchal.

 BITTER WINTER00:00/00:00

Anglash
Awazni köchürüsh

Xitay hökümiti Uyghur élide nöwette nahayiti éghir siyasiy-idiye özgertish herikiti élip bérip, pütkül Uyghur xelqini “Ikki yüzlimichi”, “Dini esebiy” dégen qalpaqlar bilen lagérgha qamighan bolsa, lagér sirtida qalghan Uyghurlarnimu yuqiri pen-téxnikiliq nazaret sistémiliri we “Qoshmaq tughqan siyasiti” arqiliq 24 sa’et boyiche nazaret qilishni ishqa ashurup, ularni özining xahishi, milliy we dini qimmet qarashliri asasida yashashtin ibaret eng négizlik hoquqliridinmu mehrum qiliwatqanliqi melum. 

Amérikiliq antropologiye tetqiqatchisi doktor derrin baylér Uyghur élide yolgha qoyulghan atalmish “Qoshmaq tughqan” siyasiti heqqide yéqinda élan qilghan tekshürüsh doklatida xitay hökümiti teripidin yerlik wilayet we nahiyelerge ewetilgen bu atalmish “Tughqan” larning Uyghurlarni öz öyide nazaret qilip, ularning her bir ish-herikiti, kündilik turmushi we yashash usuli qatarliq eng inchike tereplergiche xatirilep yuqirigha doklat qilidighanliqini, bu melumatlargha asasen Uyghurlarning lagérgha ewetilidighanliqini bayan qilghan idi. 

Nurghun közetküchiler nöwette xitay hökümitining Uyghur élide yolgha qoyghan bu tüzümining dunyada téxi bir örniki körülüp baqmighanliqini bildürmekte. 

Amérikidiki Uyghur kishilik hoquq qurulushining tetqiqatchisi hénriy shajéwiski hazir közetküchiler arisida Uyghur élide yüz bériwatqan bu heriketke qandaq isim bérish heqqide oxshimighan pikirler barliqini éytti. Uning bayan qilishiche, “Étnik qirghinchiliq” sözi tilgha élin’ghanda hemme kishi sabiq yuguslawiyede yüz bergen qirghinchiliqni esleydiken. Yeni uningda sérblar shu zémindiki sérb bolmighan milletlerni qirip, ularning ornigha sérblarni yerleshtürgen. Shunga bir qisim közetküchiler xitay hökümitining Uyghur élide yürgüzüwatqini “Medeniyet qirghinchiliqi” dep atawatqan bolup, ular xitay hökümiti pütkül bir Uyghur kimlikini qaytidin belgilep chiqishni niyet qiliwatidu, dep qaraydiken. 

Hénriy shajéwéski sözide xitay hökümitining rayonda Uyghurlargha yürgüzüwatqinini tipik bir étnik qirghinchiliqtek körünmisimu, emma uning yuguslawiyedikidin téximu keng kölemlik ikenlikini bildürdi. U sözide “Xitay hökümiti Uyghurlarni Uyghurlar hayatining ijtima’iy, medeniy we iqtisadiy, siyasiy qatarliq nurghun oxshimighan shekildiki orunliridin yötkesh arqiliq ularni bir jem’iyette héchqandaq roli bolmighan bir kimlerge aylandurup qoyushni meqset qiliwatqandek qilidu. Xitay hökümiti jismaniy jehettin yötkeshni xitaylarni Uyghur élige köchürüsh we Uyghurlarni xitay ölkilirige yötkesh arqiliq xéli burunla bashlap bolghan. Shunga menche Uyghur élide yüz bériwatqan étnik qirghinchiliq dégen yuguslawiyediki étnik qirghinchiliqtin bek keng menige ige,” dédi. 

Amérikidiki erkinlik sariyining tetqiqatchisi sarah kuk xanimning qarishiche, xitay kommunist hakimiyitining Uyghur élide yürgüzüwatqan siyasitini hazirche “Étnik qirghinchiliq” dep atashqa bolmisimu, emma uning shuninggha aylinish éhtimalliqi intayin chong iken. Sarah kuk xanim bu heqte toxtilip, “Xitay kommunist hakimiyiti yürgüzgen bundaq ménge yuyush, idiye özgertish heriketliri bezi tetqiqatchilarda ‘soghuq qirghinchiliq’ dégen bir atalghu bilen ipade qilin’ghan. Yeni buningda melum bir guruppa yaki bir millet qirghinchiliqqa uchrimisimu, emma u sistémiliq we nahayiti zalimlarche bolghan bir xil psixik buzghunchiliqtin ötküzülidu. Yeni bu arqiliq ularning jem’iyet qurulmisi buzulidu. Shunga buningdin Uyghurlargha yürgüzülüwatqinining ‘soghuq qirghinchiliq’ ikenlikini ilgiri sürüshke bolidu,” dédi. 

Sarah xanim yene bundaq “Soghuq qirghinchiliq” larning axiri bérip “Issiq qirghinchiliq” dep atilidighan öltürüsh, qetle qilish bilen ayaghlishish éhtimalining intayin yuqiriliqini eskertti.

Hénriy shajéwiski sözide Uyghur élide néme yüz bériwatqanliqi heqqide nurghun nersiler yézilghanliqi, doklatlar élan qilin’ghanliqini, lékin emdi dunya heriketke ötidighan waqit kelgenlikini bildürdi. U sözide, “Dunya döletliri Uyghur mesilisige diqqet qilip, xitayni bu jinayettin toxtitishqa mejburlaydighan bir tedbir élishi kérek. Chünki xitay hökümiti dunyada bir bashlamchiliq rol oynaymen dewatqan, pen-téxnika we iqtisadiy küchke ige bir dölet. Dunya bundaq bir hakimiyetning Uyghurlargha qiliwatqinini we uning kéyin qandaq bir palaketlerge yol achidighanliqini, uning hergizmu Uyghur élidila toxtap qalmaydighanliqini körüp yétishi kérek,” dédi. 

Sarah kuk xanim bolsa mesilini yene oxshimighan nuqtidin mulahize qilip, xitay hökümiti Uyghurlarni lagérgha qamashtin ilgiri pütün Uyghurlarning d n a uchurlirini yighip arxiplashturghanliqini nezerde tutqanda Uyghurlarning xitaydiki adem ichki eza tijaritige qurban qilinish éhtimalinimu chetke qaqqili bolmaydighanliqini eskertti. U eger dunya buninggha derhal tedbir almighanda uning Uyghur jem’iyitige béridighan ziyinining intayin éghir bolidighanliqini bildürdi.
irade

Munasiwetlik xewerler