Ölüm Girdabidin Hörlükkiche: Xitay Lagéridiki Paji’eler

 (1)

Möjizilerche lagérdin hayat qutulup chiqqan shahit méhrigül tursun xanim ikki perzentini baghchida oynatmaqta. 2018-Yili öktebir, amérika.

Möjizilerche lagérdin hayat qutulup chiqqan shahit méhrigül tursun xanim ikki perzentini baghchida oynatmaqta. 2018-Yili öktebir, amérika.

 RFA/Gülchéhre00:00/00:00

Anglash
Awazni köchürüsh
Möjizilerche lagérdin hayat qutulup chiqqan shahit méhrigül tursun xanim xitayning gu'angju shehiridiki xelq'ara soda shirkitide ishlewatqan mezgili.

Möjizilerche lagérdin hayat qutulup chiqqan shahit méhrigül tursun xanim xitayning gu’angju shehiridiki xelq’ara soda shirkitide ishlewatqan mezgili.RFA/Gülchéhre

Xitay da’irilirining 2016-yilining axirliridin bashlap Uyghurlarni we bashqa musulman milletlerni atalmish “Jaza lagérliri” gha milyonlap qamishi, ata-aniliri lagérgha élip kétilgen naresidelerning “Tirik yétim” lerge ayliniwatqanliqi, Uyghur ziyaliyliri we serxillirining arqimu-arqa tutqun qilinishi yaki iz-déreksiz yoqap kétishi, atalmish qayta terbiyelesh merkezliride yüz bériwatqan sewebsiz ölüm weqeliri pütün dunya köngül bölüwatqan bir mesilige aylandi. 

Xelq’aradiki chong axbarat wasitilirining xitayning pütün Uyghur diyarida torlashqan jaza lagéri sistémisini qurghanliqi we nurghun Uyghurning sewebsiz tutqun qilin’ghinigha a’it yéngi pakitlarni ashkarilishi shuningdek xitaygha qaritilghan tenqid we eyibleshler astida lagérlarning mewjutluqini inkar qilghan xitay hökümiti nöwette bu lagérlarni ixtiyari téxnika bilen terbiyelesh orunliri süpitide teshwiq qilishqa bashlidi.

Mana shundaq peytte bextige yarisha möjizilerche lagérdin hayat qutulup chiqqan shahitlarmu yoq emes. Ular guwahliq bérip bayan qilghan: “Béshigha qara xalta kiydürülüp élip méngish, put-qollirini kishenlesh, kéche-kündüz yuqiri téxnika üsküniliri bilen közitish, qoralliq muhapizet qilinidighan égiz tamlar ichige sewebsiz bir élip kétilgenche qoyup bérilmeslik, türme we herbiy tüzümde bashqurush, ach qoyush, qattiq jismaniy we psixikiliq qiyin-qistaqqa élish, dawalimasliq we bashqa ehwallar bu lagérlarning téxnika terbiyelesh orni ikenlikidin dérek béremdu?”

Xitay hökümiti 21-esirde Uyghur élide qurghan bu lagérlar zadi qandaq jay?

Méhrigül tursun, 29 yash, bundin 6 ay burun cherchendiki lagérdin qoyup bérilgen. Méhrigülning ikki hayat qalghan balisining misir girazhdani bolghanliqi ularning xitaydin möjizilerche qutulup chiqishigha seweb bolghan. Cherchende qalghan ata-anisi, qérindashliri we uruq-tughqanliri görüge élinish sherti bilen qoyup bérilgen méhrigül qosh kézek baliliri bilen misir elchixanisining himayiside 2018-yili 4-ayning 28-küni qahirege qaytip kélidu we 9-ayning 21-küni amérikigha yétip kélidu.

Méhrigül amérikigha kelgendin kéyin, xitayning Uyghur élide qurghan lagéridin qutulup chiqqan tunji ayal shahit süpitide erkin asiya radiyomizning ziyaritini qobul qildi.

Méhrigül 2015 yili 3-ayning 15 küni, qahirede ikki oghul, bir qiz, jem’iy 3 kézek bala tughqandin kéyin, 2 ayliq bolghan balilirini élip iptixarliqta ata-anisini körüsh üchün misirdin yurti cherchen’ge qaytidu, u 2015-yili 5-ayning -13 küni ürümchi ayrodromida xitay bixeterlik tarmaqliri teripidin tutqun qilinidu. Téléfonliri tartiwélin’ghan méhrigülning misirda qalghan éri bilen pütünley alaqisi üzülidu.

Emdila tughuttin qopqan, 3 kézek balisini émitiwatqan méhrigül xéyjasen türmisige 3 ay qamilip, bu jeryanda qayta-qayta éghir qiyin-qistaq we soraqlarni béshidin kechürgen peytte xitay saqchiliri teripidin ana sütidin ayriwétilgen bowaqlar bolsa tengla qattiq aghrip qalidu, 3 aydin kéyin, yeni, 8-ayning 25-küni méhrigül tuyuqsiz qoyup bérilip baliliri dawaliniwatqan ürümchi sheherlik ana-balilar doxturxanisigha élip kélinidu. Ikki kündin kéyin méhrigül 3 kézekning ichidiki chong oghul muhemmetning muzlighan jesitini qoligha alidu. Bir balisining ölüp kétishi, qalghan ikkisining éghir aghrip qélishi seweblik méhrigül képillikke qoyup bérilgen bolsimu, pasporti tartiwélinip, misirgha qaytishi turmaq bir yerge bérishi cheklinip öyige nezerbend qilinidu.

Ömride héchqandaq bir jinayet ötküzmigen, aliy melumatliq méhrigülning bu adaletsiz we rehimsiz mu’amililerge, bu échinishliq qismetlerge uchrishigha peqet uning misirda oqughan we yashighanliqi seweb bolghan. 
Méhrigül cherchen nahiyelik dölet bixeterlik da’iriliri teripidin 2017-yili 4-ayda tutulup, lagérgha qamilidu we 3 ay jismaniy we rohiy xorlashlargha uchrash seweblik tutqaqliq késilige giriptar bolup qalghandin kéyin dawalinishqa qoyup bérilidu. 2018-Yili 1-ayda u 3-qétim bu qabahetlik lagér hayatini yene qaytilaydu.

Méhrigülning qabahetlik kechmishlirining dawamini sehipimizning kéyinki qisimliridin anglaysiler.

Munasiwetlik xewerler

https://www.rfa.org/uyghur/xewerler/kishilik-hoquq/olumdin-horlukkiche-10312018161130.html?encoding=latin

(2)

Xitayning lagér we türmiliridiki türlük qiynashlargha shahit bolghan méhrigül tursun muxbirimizning ziyaritini qobul qilmaqta. 2018-Yili 1-noyabir, washin'gton.

Xitayning lagér we türmiliridiki türlük qiynashlargha shahit bolghan méhrigül tursun muxbirimizning ziyaritini qobul qilmaqta. 2018-Yili 1-noyabir, washin’gton.

 RFA/Gülchéhre00:00/00:00

Anglash
Awazni köchürüsh

Méhrigül: insan u zulmetlik lagérdin chiqip kétishke ümidini yoqatmighan teqdirdimu, uning, u yerdiki qatmu-qat qiyin qistaqlardin xorlan’ghan jismi axirighiche berdashliq bérelmesliki mumkin.

2016-Yilining axirliridin bashlap, xitay da’irilirining Uyghur diyarida kéngeytip quruwatqan “Qayta terbiyelesh”, “Kespiy terbiyelesh” namliridiki orunlarning emeliyette milyondin artuq Uyghurni qanunsiz halda mejburiy qamighan, kéche-kündüz yuqiri téxnika üsküniliri bilen közitilidighan, qoralliq muhapizet qilinidighan, türmige oxshash sirt bilen alaqisi tamamen üzüwétilgen jaza lagérliri ikenliki dunyagha ashkarilandi. Lagérdin möjizilerche qutulup chiqqan shahitlarmu yoq emes. 

“Béshigha qara xalta kiydürüp élip méngish, put-qollirini kishenlesh, sewebsiz bir élip kétilgenche qoyup bérilmeslik, türme we herbiy tüzümde bashqurush, ach qoyush, jismaniy we psixikiliq qiyin-qistaqqa élish, dawalimasliq we bashqa ehwallar bu lagérlarning téxnika terbiyelesh orni ikenlikidin dérek béremdu?” xitay hökümiti 21-esirde Uyghur élide qurghan bu lagérlar zadi qandaq jay?

Bularni siz, ” Ölüm girdabidin hörlükkiche: xitay lagéridiki paji’eler” mexsus sehipimizde, ene shu xitayning jaza lagérliridin möjizilerche qutulup chiqqan shahitlarning bayanliridin anglaysiz.

Sehipimizning bügünki 2-sanida, xitayning Uyghur élide qurghan lagéridin qutulup chiqqan tunji ayal shahit süpitide erkin asiya radiyomizning ziyaritini qobul méhrigül tursun özining ikkinchi qétim lagérgha qayta élip kétilishi we özining bu qabahetlik jayda uchrighan qiyin-qistaq hem qorqunchluq kechmishlirini bayan qilidu.

Sehipimizning 1-sanida, emdila 2 ayliq bolghan 3 gézek omaq balisini élip misirdin wetinige qaytqan méhrigül, téxi yurti cherchen’ge yétip barmay turup ata-anisi bilen körüshmek tügül émitiwatqan bowaqliridinmu waqitsiz ayriwétilip, xitay bixeterlik tarmaqliri teripidin ürümchi xéyjyasen türmisige qamalghanliqi, 3 aydin kéyin a’ilisige képillikke bérilgenliki, emma uning tuyuqsiz qoyup bérilishige bolsa 3 gézek balisi ichidiki muhemmetning doxturxanida jan üzüshi seweb bolghanliqidek paji’elik kechmishlirini anglatqan iduq.

Sewebsiz tutqun qilinip 3 ayliq türme hayatini axirlashturup, axiri ata-anisi, qérindashliri we qalghan ikki bowiqi bilen jem bolalighan méhrigülni, uni hayatining yenimu éghir sinaqliri, qorqunchluq zulmetler kütüwatqan idi.

Eyni waqitta balilirini dawalitish helekchiliki we tügimes doxtur chiqimlirini tölesh bilen bolghan bu yash ana, cherchen nahiyelik dölet bixeterlik da’iriliri teripidin 2017-yili 4-ayda qayta tutulidu. Bu mezgil xitay da’irilirining Uyghurlarni keng kölemlik lagérlargha qamashni kücheytken mezgili idi. 

Bu nöwet uning béshigha qara xalta kiydürülidu, put we qollirigha qosh kishen sélinidu, chéchi chüshürülidu, yalingach qilinip doxtur tekshürüshidin ötküzülidu. Shuningdek cherchen nahiyelik dölet bixeterlik idarisining tutup turush ornida méhrigülning ismi “54-” nomurgha aylinidu.

Méhrigül u jayda özige tonushluq péshqedem oqutquchi, mehellidiki qoshnilirining özidinmu kichik qizi, hetta özini dawalighan en’gliyede oqup kelgen doxtur qatarliq özige oxshashla bigunah 68 neper Uyghur ayal bilen 210-nomurluq kaméragha qamilidu. 

Méhrigül 54 -nomurluq mehbusqa aylan’ghandin kéyin soraq jeryanida éghir jismaniy we rohiy xorlashlargha uchrighan. Qiyin-qistaq we qorqunchluq bu zulumlar uni tutqaqliq késilige giriptar qilghan. U söhbitimizning kéyinki qismida xitayning lagérlardiki dangliq “Yolwas orunduqi” gha olturghuzush qatarliq jismaniy we psixikiliq xorlash usullirining tepsilatlirini ashkarilaydu. Sehipimizning kéyinki qismida körüsheyli.

Munasiwetlik xewerler

https://www.rfa.org/uyghur/xewerler/kishilik-hoquq/uyghurda-lager-11072018152427.html?encoding=latin

 (3)

Xitayning lagér we türmiliridiki türlük qiynashlargha shahit bolghan méhrigül tursun muxbirimizning ziyaritini qobul qilmaqta. 2018-Yili 1-noyabir, washin'gton.

Xitayning lagér we türmiliridiki türlük qiynashlargha shahit bolghan méhrigül tursun muxbirimizning ziyaritini qobul qilmaqta. 2018-Yili 1-noyabir, washin’gton.

 RFA00:00/00:00

Anglash
Awazni köchürüsh

Cherchen nahiyelik dölet amanliq da’iriliri teripidin tutqun qilinip 54-nomurluq mehbusqa aylan’ghan bigunah méhrigül tursun 210-nomurluq kamérgha qamalghandin kéyin, bu qorqunchluq jayda “Yolwas orunduq” qa olturghuzup tokqa chétish, ach qoyulush, pütünley xitayche siyasiy-qanun derslerni öginish, ach qaldurulush, dawalimasliq, ussuz qaldurush, shexsi taziliq qildurmasliq, héyiz toxtitish dorilirini mejburiy ichküzüshke oxshash jismaniy we rohiy xorluqlargha uchraydu.

Dunyadin, hayatliqtin, insanliqtin yiraq bu qarangghu we zulmetlik jaydiki qiyin-qistaqlargha bezilerning rohiy bezilerning wujudi berdashliq bérilmeydu. 3 Ay ichide méhrigül kamérdashlardin 9 kishining échinishliq ölümige shahit bolidu. Uning ésidin chiqmaydighinini 62 yashliq gülnisaxan anining türme saqchilirining éghizgha alghusiz éghir til-haqaretliridin kéyin éghir azab we ahanet ichide axirqi nepisining toxtishi bolghan. Bu méhrigül 210-kamérda shahit bolghan 1-ölüm weqesi iken.

Méhrigül bayan qilghandek, da’irilerning tutqunlargha su bermesliki, tamaq miqdarini intayin az halda kontrol qilishi ularning taharet qétim sanini eng töwen chekte kontrol qilish üchün iken. Ayal tutqunlargha soraq jeryanida mejburiy ichküzülgen namelum tablétka waqitliq halda ularning normal oylash we eqliy inkas qayturush iqtidarini dexlige uchratqan. Qerellik we mejburiy ichküzülgen dughsiman su ayallarning héyizining toxtishini keltürüp chiqiridiken. Hetta beziliride eks tesir peyda qilghanliqtin toxtimay qan kélip qansirap ölüsh weqelirimu yüz bergen iken.

Ayallargha bu namelum dorilar néme meqsette ichküzüldi? bu bir dora tejribisi élip bérilishtin dérek béremdu-yoq? mejburiy dora ichküzülüp ziyankeshlikke uchrighuchilarda yene qandaq eks tesirler peyda qilishi mumkin? bular hazirche namelum. Emma lagérgha qamalghanlargha qandaqtur namelum dorilarning zorluq bilen ichküzülgenliki bir emes, bir qanche shahit teripidin tekrar otturigha chiqmaqta. Bu nöwette xitayning lagérlardiki tutqunlarni bir terep qilish meqsitige guman tughduruwatqan mesilining biridur.

29 Yashliq aliy melumatliq méhrigülning bu adaletsiz we rehimsiz mu’amililerge, bu échinishliq qismetlerge uchrishigha peqet uning misirda oqughanliqi we yashighanliqi seweb bolghan. Emma uning bilen bir kamérda oxshash zulmetni körgen we belkim hayat bolsa hazirghiche tekrar körüwatqan u bigunah ayallarchu? ularning gunahi néme? méhrigül buninggha “Ularning gunahi peqet we peqet Uyghur bolghanliqidur,” deydu.

Méhrigül özining we bashqa tutqunlarning türmige ewetilishtin burun adem boyi égizliktiki sanduqsiman, eyneklik, aptomatik échilip-yépilidighan we aylandurulup nur ötküzüp tekshürülidighan alahide bir eswabqa yalingach halda chüshürülüp tekshürülgenlikini eslep ötti. Méhrigül bu heqtiki uchurlarni programmimizning kéyinki qismida ashkarilaydu.

Munasiwetlik xewerler

 (4)

Xitayning lagér we türmiliridiki türlük qiynashlargha shahit bolghan méhrigül tursun guwahliq bermekte. 2018-Yili 26-noyabir, washin'gton.

Xitayning lagér we türmiliridiki türlük qiynashlargha shahit bolghan méhrigül tursun guwahliq bermekte. 2018-Yili 26-noyabir, washin’gton.

 RFA00:00/00:00

Anglash
Awazni köchürüsh

Xitayning jaza lagérida uda 3 qétim yétish jeryanidiki qorqunchluq kechmishliri qaldurghan asarettin téxi toluq qutulup kételmigen ayal shahit méhrigül tursun, ölüm girdabidin hörlükke: xitay lagéridiki paji’eler sehipimizning bu sanida, muxbirimiz gülchéhrege özining axirqi qétim tutulghanda ilgiriki qétimqi beden tekshürüshlerde körüp baqmighan, adem boyi égizliktiki eyneklik, aptomatik échilip-yépilidighan bir alahide yuqiri téxnikiliq üskünide, yalingach halda tekshürülgenliki qatarliq yéngi uchurlarni ashkarilidi.

Xitayning bigunah ayallarni qamighan jaza lagérliri heqqide guwahliq bergen méhrigül tursun ötkenki söhbitimizde, özining 2017-yili, 4-ayda cherchendiki tutup turush ornidiki 210-kamérgha 3 ay qamilish jeryanida, kamérdashliridin jem’iy 9 ayalning, her türlük sewebler bilen ölüp kétishige shahit bolghanliqini éytqan idi. U, özi bilen birge qamalghanlarning hemmisiningla özige oxshash héch bir qanun’gha xilap gunah ötküzüp baqmighan, oxshimighan medeniyet sewiyesidiki, oxshimighan salahiyettiki we oxshimighan yashtiki ayallar ikenlikini bildürdi. 

Radiyomizgha guwahliq bergüchiler shundaqla muxbirlirimiz delilligen melumatlardin, xitay hökümitining az kem ikki yildin buyan, Uyghur élide qurghan yighiwélish lagérliri, terbiyelesh merkezliri yaki tutup turush orunliri dep atalghan jaza lagérlirigha qamalghanlarning peqet Uyghur we qazaq, qirghiz hem az bir qisim islam dinigha étiqad qilidighan bashqa milletler ikenliki, bu orunlarda xitaylarning yoqluqi melum bolghan idi. Emma méhrigül yatqan kamérgha wang liping isimlik 50 yashtin ashqan bir ayalmu qamalghan bolup, esli bu xitay ayalning qamilish sewebi, uning bir Uyghur bilen toy qilghanliqi we musulman bolghanliqi iken. Shundaqla u özining ismini ayshemgül qilip özgertken iken. Méhrigülning dep bérishiche, da’iriler gerche rayonda milletler ara toylishishni ilgiri sürüsh üchün, Uyghur qizlirini xitay erler bilen toylishishqa righbetlendürüsh tedbirliri hem teshwiqatlirini qolliniwatqan bolsimu eksiche xitay qizlarning Uyghur erlirige yatliq bolushigha qarshi turuwatqan iken.

Méhrigül yene qayta-qayta 3 qétimliq lagérgha qamilish jeryanida özi béshidin kechürgen qorqunchluq kechmishler ichide özide guman qozghighan yene bir nuqtini bayan qildi. Yeni, u özining üchinchi qétim tutulghanda ilgiriki ikki qétimliq qamilishta élip bérilghan omumyüzlük salametlik tekshürüsh jeryanigha yene bir sirliq yéngi tekshürüsh usuli qoshulghanliqini ashkarilidi. Méhrigülning éytip bérishiche, u 3-qétim qamilish aldida cherchen nahiyelik doxturxanigha béshigha qara xalta kiydürülgen, put-qoli koyza-kishenlen’gen halda élip bérilip, awwalqidekla toluq we omumyüzlük doxtur tekshürüshidin ötkendin kéyin, doxturxanining yer astigha élip chüshürülüp, ilgiri körüp baqmighan alahide yuqiri téxnikiliq bir eswabta yalingach tekshürülgen. 

Méhrigülning teswirlep bérishiche, u peqetla tekshürüsh eswabi qoyulghan bu sirliq öyge yalangachlandurulup, mexsus doghisiman bir suyuqluq ichküzülgendin kéyin yalghuz kirgüzülgen. U, sirttiki yene bir öyde uni apparat arqiliq közitip turghan saqchi we doxturlarning buyruqi boyiche, özi élip kirilgen qarangghu öydiki adem boyi égizliktiki sanduqsiman, eyneklik, aptomatik échilip-yépilidighan eswabqa kirip turghan. Bu, aptomatik aylinip nur ötküzüp tekshüridighan eswab bolup, gerche méhrigülning bu sirliq apparatta turghan waqti 10-15 sékunt ariliqida bolsimu, lékin méhrigül uningdin chiqqandin kéyinla béshi qéyip, intayin rahetsizlen’gen. Uningda ishteydin qélish, maghdursizlinishqa oxshash halet bir-ikki heptigiche dawamlashqan. Méhrigülning közitishiche, bu gheyriy eswabta peqet qismen ademlerla ayrip qélinip tekshürülidiken. Da’iriler bu eswabining némilikini éytip bermigen. 

Méhrigül özining xitayning jaza lagéridin möjizilerche qutulup yashawatqanliqigha yérim yil bolghan bolsimu, hazirghiche özige mejburiy ichküzülgen bu namelum dorilarning tesirliri, salametlik tekshürüsh we bu xildiki tekshürüsh eswablirining némilerni meqset qilghanliqi heqqide oylanmaqta iken. Uning éytishiche, u: bu tekshürgen eswab qandaq eswablardur? bu némini meqset qilidighandu? da’iriler üstimizdin dora tejribisi élip barghanmidu? mejburiy ichküzülgen dora we okulning tesiride asta-asta ölüp kétermenmu? dégendek her türlük chigish so’allar we tégi yoq qorqunchluq qiyas hem gumanlarning sarasimidin qutulalmay kelmekte iken. 

Méhrigül 3 qétimliq lagér hayatida eng zar bolghan nersining su ikenlikini tekrarlaydu. Undaqta yüz yuyidighan’ghimu su bérilmeydighan lagérda yétiwatqini aylar bolghan hetta yildin ashqan ayallar kiyimlirini yuyalishi mumkinmu? méhrigül özining 3 qétimliq bu lagér hayatida peqet birla qétim kir yuyushqa tallinip su tutush pursitige érishkenlikini éytip, buni “Zulmetlik türmidiki eng bextlik bir kün” dep teswirleydu. Sapla ayallar qamalghan, kün nuri we sudin mehrum zulmetlik türmide méhrigülning kir yuyush hékayisini kéyinki programmimizdin anglang.

Munasiwetlik xewerler

 (5)


Xitayning lagér we türmiliridiki türlük qiynashlargha shahit bolghan méhrigül tursun muxbirimizning ziyaritini qobul qilmaqta. 2018-Yili 1-noyabir, washin'gton.

Xitayning lagér we türmiliridiki türlük qiynashlargha shahit bolghan méhrigül tursun muxbirimizning ziyaritini qobul qilmaqta. 2018-Yili 1-noyabir, washin’gton.

 RFA00:00/00:00

Anglash
Awazni köchürüsh

Méhrigül tursun özining 3 qétim tutqun’gha uchrash jeryanida oxshash nuqtining biri süpitide tutup kélin’gen gumandarlarning kamérgha qamilishtin burun yalingach tekshürülüp, gerche ularning üsti-béshidiki kiyim-kéchekliri we bashqa barliq nerse-kérekliri türme saqchiliri teripidin tizimlinip élip qélinsimu, emma türmidin chiqidighan chaghda bolsa qimmet bahaliq nersilirining héchqachan toluq qayturulmaydighanliqini bayan qildi.

Méhrigül bizge özining ikkinchi qétim tutqun qilin’ghanda, yeni özining 2017-yili, 4-ayda cherchendiki tutup turush ornidiki 210-kamérgha qamalghanda, u kamérgha kirgen tunji kéchisi uni kamérdiki ayallarning öz yénida yétishini taliship: “Siz bek mezzilik puraydikensiz” dep uning dümbisige chapliship yatqinini sözlep bergen idi. U kéyin bilgenki, aylarche hawa almashturulmaydighan bu yer asti türme, ayallargha ichidighan yaki taziliq qilidighan sumu bérilmeydighan, kiyiminimu almashturmaydighan bolghachqa betbuy purap kétidiken. Uning éytishiche, mezkur zulmetlik jaydiki shu xil nachar shara’itta aylarche hetta bir yildin artuq turghanlarmu bar bolup, bezilirining bedinini kir we türlük yarilar bésip ketken iken.

3 Ay qamilish jeryanida méhrigül bir qétim su tutush pursitige érishken, u bolsimu uning teliyi kélip kir yuyushqa tallan’ghan waqti iken:

Méhrigül tursun özining 2015-yili, 2017-yili we 2018-yili qayta-qayta 3 qétimliq tutup turush ornigha qamilish jeryanida, öz kechmishliri arqiliq, xitayning zulmetlik kamérlirida yüz bériwatqan özgirishlerni yekünligen bolup, uning analiz qilishiche, biri, türmidiki qistangchiliqning éshishi tutush kölimining zorayghanliqini körsitip berse, türmide bérilidighan tamaqning qétim sani, miqdarining barghanche azlap kétishi bolsa türmilerde acharchiliq yüz bériwatqanliqidin bésharet bérishi mumkin iken. Eng qorqunchluqi ölüm-yétim ehwallirining pewqul’adde köp bolushi yene némilerdin dérek béridu? bu nuqtilarda méhrigül sehipimizning kéyinki sanida anglighuchilirimiz bilen ortaqlishidu.

Munasiwetlik xewerler

https://www.rfa.org/uyghur/xewerler/kishilik-hoquq/olumdin-horlukkiche-11282018151326.html?encoding=latin

(7)

Muxbirimiz gülchéhre
2018-12-12

Xitayning lagér we türmiliridiki türlük qiynashlargha shahit bolghan méhrigül tursun, xitay saqchiliri teripidin türmige talinip baliliridin ayriwétilgen körünüshke tetbiqlap sizilghan süret.

Xitayning lagér we türmiliridiki türlük qiynashlargha shahit bolghan méhrigül tursun, xitay saqchiliri teripidin türmige talinip baliliridin ayriwétilgen körünüshke tetbiqlap sizilghan süret.

 RFA00:00/00:00

Anglash
Awazni köchürüsh

Méhrigül tursun 2-qétim qayta tutqun qilinip, 2017-yili 4-ayda cherchendiki tutup turush ornining 210-kamérida 3 ay qamilidu. Bu jeryanda yolwas orunduqta olturush, nöwetliship uxlash, éghir ten jazasi, ach qoyulush, susiz qaldurulush, shexsi taziliq qilalmasliq, dawalinalmasliq we psixikiliq xorluq qatarliq bir qatar qismetlerni bashtin kechüridu. Uningdin bashqa yene bigunah ayallarni qamighan bu jaza lagérida kamérdashliridin jem’iy 9 ayalning her türlük sewebler bilen ölüp kétishige shahit bolidu. Bu qabahetlik türme hayati uning wujudidin bekrek rohini kardin chiqiridu. Uning ikkinchi qétim 3 ayliq tutqundin kéyin, dawalinish üchün a’ilisige képillikke qoyup bérilidu. 

Bir qanche ay dawalinip salametliki asta-asta eslige kélishke bashlighan méhrigül 2018-yili 1-ayning 21-küni 3-qétim tutqun qilinidu. Bu qétim da’iriler uninggha éghir jaza késishni pilanlighan bolsimu, emma méhrigülning balilirining xitayda nopusqa élinmighanliqi seweblik ishlar xitayning pilanidek bolmaydu.

Xitay saqchiliri méhrigülni béyjingdin uning balilirini élip ketkili kelgen misir diplomatliri bilen körüshtürgende méhrigülge yéngi kiyimlerni kiydürüp, hetta girim qilip, artuq gep qilmasliq heqqide gep ögitip qattiq agahlandurup élip chiqidu. Emma uning chong kélip qalghan kiyimlirining yéngi astidin körünüp qalghan kishendin bolghan jarahetler diplomatlarning diqqitini tartidu. Ular méhrigülning xeter astida ikenlikini sézidu. Misir diplomatlirining xitay terep bilen méhrigülning balilirini anisiz élip kétishke bolmaydighanliqi heqqide élip barghan bir mezgillik talash-tartishliridin kéyin, axiri méhrigül xitaydin qutulup erkinlikke érishidu. 

Shundaq qilip, misir elchixanisining yardimide milyonlarche Uyghurlarning qamalghanliqi ilgiri sürülüwatqan zulmetlik jaza lagéridin méhrigül axiri qutulup chiqidu. Méhrigül özining 2015-yili-5 aydin, -2018 yili-5 ayghiche bolghan jeryanda 3 qétimliq türme kechmishlirini yekünlep chiqidu. U türmidiki qistangchiliqning destidin xitayning Uyghurlarni tutush kölimining zorayghanliqini hés qilghan bolsa, türmide bérilidighan tamaqning qétim sani we miqdarining barghanche azlap kétishidin, waqitning uzirishi we tutqundikilerning köplükidin türmilerde acharchiliq yüz bériwatqan bolushi mumkin dégen gumanlirini otturigha qoyidu. Uning hemmidin ensireydighini ölüm-yétim ehwallirining pewqul’adde köpiyishi bolup, méhrigül Uyghurlarning, bolupmu jaza lagérlirida jan talishiwatqan Uyghurlarning teqdiridin qattiq endishe qiliwatqanliqini tekitleydu. U mundaq deydu: “Men 3 ay jeryanida bir kamirida 9 kishining ölümige shahit boldum. Yene qanchilighan ademler ölüp kétiwatqandu?. . . Shunga men sözleshke, xitayning jinayetlirini pash qilishqa aldiridim.”

Munasiwetlik xewerler

https://www.rfa.org/uyghur/xewerler/kishilik-hoquq/olumdin-horlukkiche-12052018153229.html?encoding=latin

About The Eastturkistan Government in Exile
The Official Website of Eastturkestan Government in Exile

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s

%d bloggers like this: