Gérmaniyelik Islamshunas Xitayning Uyghurlargha Qaratqan Diniy Basturush Siyasitini Tenqid Qildi

 (1)

Ixtiyariy muxbirimiz ilham
2018-12-12

Gérmaniyening béyro'ét uniwérsitéti ilahiyetshunasliq fakultétining yash proféssori, doktor pa'ula shrodér xanim.

Gérmaniyening béyro’ét uniwérsitéti ilahiyetshunasliq fakultétining yash proféssori, doktor pa’ula shrodér xanim.

 Béyro’ét Uniwérsitéti/Donal Khosrowi00:00/00:00

Anglash
Awazni köchürüsh
Proféssor pa'ula shrodér xanimning 2005-yili neshr qilin'ghan "Uyghurlarda erwah - sherqiy türkistandiki islam we jem'iyet üstide tetqiqat" namliq kitabining muqawisi.

Proféssor pa’ula shrodér xanimning 2005-yili neshr qilin’ghan “Uyghurlarda erwah – sherqiy türkistandiki islam we jem’iyet üstide tetqiqat” namliq kitabining muqawisi.RFA/Ilham

“Dunya kishilik hoquq xitabnamisi” élan qilin’ghanliqining 70 yilliqi munasiwiti bilen Uyghurlar nöwette duch kéliwatqan milliy we diniy zulumlar toghrisida biz gérmaniyening béyro’ét uniwérsitéti ilahiyetshunasliq fakultétining yash proféssori, doktor pa’ula shrodér xanim bilen söhbet ötküzduq.

1999-Yili tübin’gén uniwérsitétigha kirip ilahiyetshunasliq we pelsepe kesipliride oqughan pa’ula shrodér shu yilila bérlin höriyet uniwérsitétigha yötkilip, türkologiye, ilahiyetshunasliq we étnologiye kesipliride oquydu. Oqush jeryanida Uyghur tili we medeniyitige alahide qiziqip, Uyghur diyarigha bérip Uyghur tilini mexsus öginidu. Qeshqer, atush, yerken we xotenlerge bérip xelq ichide emeliy öginish we nezeriyiwiy bilimlirini emeliy bilimlerge tetbiqlash élip baridu. Magistirliq oqushini Uyghurlarning erwah chüshenchisi heqqidiki maqalisi bilen muweppeqiyetlik axirlashturup, 2005-yilidin 2008-yilighiche gérmaniyening eng meshhur uniwérsitétlirining biri bolghan heydélbérg uniwérsitétida “Islamda pakliq qa’ide-yosunliri” dégen témidiki tetqiqat türige mes’ul bolup ishleydu. 2010-Yili bu uniwérsitétta “Islam dinining sün’iy mezhipidiki halal ozuqlinish heqqidiki éniqlimilar üstide tetqiqat” dégen témidiki dissértatsiyesi bilen islamshunasliq boyiche doktorluq ilmiy unwanini alidu. 2013-Yilighiche “Diniy adetler: gérmaniye we türkiyede sün’iy mezhipidiki qa’ide-yosun jama’etchiliki” namliq tetqiqat témisini muweppeqiyetlik tamamlaydu. 2013-Yili gérmaniye béyro’ét uniwérsitéti ilahiyetshunasliq fakultétining bügünki islam medeniyiti kespige proféssorluqqa teklip qilinidu we bu sahede gérmaniyediki eng yash proféssorgha aylinidu.

So’al: hörmetlik proféssor pa’ula shrodér xanim, sizge melum, bügün dunya kishilik hoquq ishliri üchün alahide bir kün. Yeni “Dunya kishilik hoquq xitabnamisi” élan qilin’ghanliqining 70-yili. Aridin shunche uzun yil ötken bolsimu, kishilik hoquqni heqiqiy menisi bilen qedirlesh we omumlashturush ishi ongushluq bolmaywatidu. Hetta eksiche kishilik hoquq dunyaning nurghun yerliride yenila dexli-teruzgha uchrawatidu. Bügün siz bilen muzakire qilmaqchi bolghan témimizmu, insanning eqelliy heqliri ichidiki diniy erkinlikke tewe bolghan bir qisim mezmunlar. Sizge melum, ötken ikki yildin köprek waqittin béri eyni waqitta siz alahide köngül bölüp tetqiq qilghan Uyghurlar we ularning diniy örp-adetliri, qa’ide-yosunliri tarixta misli körülmigen weyranchiliqqa duch kéliwatidu. Siz tetqiqatingizda hazirqi zaman Uyghur islam étiqadidiki sirliq hem chüshinish qiyin körünidighan bir nazuk témini, yeni diniy qa’ide-yosunlarni tetqiq qildingiz we netijiliringizni dunya jama’etchilikining diqqitige sundingiz. Eyni waqitta siz néme sewebtin mushundaq qiyin bir témini tetqiq qilish qararigha kelgen idingiz?

Proféssor shrodér xanim: eslide bu sahede tetqiqat élip bérish pilanim bashqa tetqiqatchilarning, yeni burunla shinjangda ilmiy tetqiqat élip barghan ustazlarning dersini anglash jeryanida wujudqa kelgen idi. Bularning ichide manga eng tesir körsetkini ildéko béllér-xanning tetqiqat netijiliri bolghan idi. Men uning eserliride yerlik qa’ide-yosunlarning ölüm bilen bir baghlinishi barliqini tonup yetkenidim. Bu xil munasiwet islam dini da’iriside chüshinilidighanliqini, oxshash bir waqitta yene yerlik qa’ide-yosunlarning alahide bir xil ipadilinish shekli idi. Mushu idiye bilen men u yerge bardim we qedemmu qedem közitish we nurghunlighan Uyghurlar bilen bu téma heqqide pikir almashturush pursetlirige érishish arqiliq ölüm bilen bolghan munasiwetning hayattiki Uyghurlar üchün qandaq bir mene ipadileydighanliqini we bir alahide chong chüshinishning bir qismi ikenlikini téximu chongqur chüshendim. Bu xil munasiwetning hayat we ölgen insanning qandaq bolidighanliqi körsitip béridighanliqi bildim. Tetqiqat jeryanida bu témining muhim we qiziqarliq téma ikenlikini téximu hés qildim. Bu arqiliq kichik bir magistirliq maqalisi meydan’gha keldi.

Muxbir: rehmet sizge. Siz bilisiz, ikki üch yildin béri Uyghurlarning kündilik diniy we ijtima’iy hayatidiki yuqiriqidek qa’ide-yosunlar hökümet teripidin xata, exmiqaniliqning ipadiliri dep qariliwatidu. Hetta xelqning bundaq örp-adetlerge ishenmesliki telep qilinipla qalmay, belki bu mezmunda sözlishishmu qattiq chekliniwatidu. Sizningche, bu xil mu’amile normal tebi’iy bir diniy qarashning netijisimu?

Proféssor shrodér xanim: eger bundaq bir mu’amile heqiqeten normal bir ehwal bolidighan bolsa peqetla shu halette normal boliduki, u waqitta hökümet bir guruppa insanning insaniy kimlikining eng nazuk yérige hujum qilidighan bir logikisini toghra dep qarighan bolushi kérek. Bu yerdiki emeliyette weyran qilin’ghini bir insanning yene bir insan’gha bolghan normal mu’amilisidur. Insanning alemdin ötken yéqinlirining erwahigha köngül bölüshi, erwahlar rohining tinchliq ichide turuwatqanliqini bilmekchi bolushi, insan özi alemdin ötkendin kéyinmu perzentlirining özining erwahigha köngül bölüshini ümid qilishi bu din’gha étiqad qilidighan bir insanning normal tepekkur usulidur. Bu xil éhtiyajning hujumgha we weyranchiliqqa uchrishi emeliyette insanning kimlik qurulmisining eng nazuk qisimlirini yoq qilishtek tolimu chékidin ashqan zorawanliqtur. Eger bir kishi alemdin ötken yéqinlirini özi toghra dep qarighinidek shekilde yerlikide qoyalmisa, hetta del eksiche yéqinlirining jesitini özining yerlikige qoyushigha ruxset qilinmisa, méningche bu hökümet yolgha qoyghan insan qélipidin chiqqan bir zorawanliqning ipadilinishidin bashqa nerse emes.

Muxbir: siz kitabingizning kirish söz qismida mundaq dep yazghan idingiz: “Men bu tetqiqatim arqiliq öz wetini sherqiy türkistanda bésim astida yashawatqan milletler we méni öz medeniyitini téximu yaxshi chüshinishke yétekligen nurghunlighan Uyghur dostlirimgha bolghan hésdashliqimni ipadileymen. Chet’el jama’etchilikining bulargha téximu köp köngül bölüshini we her jehettin yardem bérishini chin qelbimdin ümid qilimen.” sizningche, chet’el döletlirining Uyghurlar uchrawatqan insan heqliri mesililirige köngül bölüshi künimizde yéterlik boluwatamdu?

Proféssor shrodér xanim: hazirgha nisbeten éytqanda, Uyghur zéminidiki ehwallar ötken bir ikki yil ichide téximu éghirliship ketti. Buning netijiside Uyghur diyaridiki weziyetning téximu diqqet qozghighanliqi kishini xushal qilidu. Emma yene bir tereptin yéterlik emes. Chünki eslide bundaq diqqet qilish téximu köp bésim peyda qilalisa we bu bésim netijisige bir qisim yaxshilinishlar bolghan bolsa yaxshi bolatti. Men yuqiriqi qurlarni yazghinimgha 10 yildin köprek waqit boldighu deymen. Men u waqitta men 2004-yili ige bolghan qarashlirimni asas qilghan idim. U waqitlarni hazirgha sélishturidighan bolsaq tolimu yaxshi bir waqit idi. Hetta shu waqittimu men insanlarning tolimu bichare halette hayat kechürüwatqanliqini, xitay-Uyghur munasiwetlirining qopallishiwatqanliqini hés qilghanidim. Chünki Uyghurlar özlirining hörmet qilinmaywatqanliqini, özi xalighandek tinchliq ichide hayatini yashiyalmaywatqanliqini, bashqilargha dexli-teruz yetküzmestin özi toghra körgen halette yashiyalmaywatqanliqini hés qilishatti. Shu waqitta men özüm shahit bolghan we anglighan ishlardin biri oqughuchilarning roza tutushining cheklinishi shundaqla uniwérsitétta diniy qa’ide-yosunlargha yol qoyulmasliqi idi. Diniy hayatini yashash siyaset bilen baghlan’ghan qandaqtur chékidin ashqan bir ish emes, belki kishining özige xas shexsiy qa’ide-yosunidur. Men 2004-yili shu qurlarni yazghinimda, yuqiriqidek ehwallarning belkim xitaydek bir dölette, yeni qarimaqqa tereqqiy qiliwatqan, démokratiye we erkinlik özining toghra yönilishige qarap tereqqiy qiliwatqan bir dölette yüz bériwatqanliqini, körün’ginining eksiche ehwal barliqini dunya jama’etchiliki bilmey qalmisun dep oylighanidim. Künimizde bundaq ehwalla ashkara körünüp turuptu. Chünki ehwal kishining ishen’güsi kelmigüdek derijide échinarliq. Hazir pütün dunya miqyasida diqqitimizni tartiwatqan xewerler, yeni amérikidiki tonulghan axbarat qanallirida, gérmaniyediki kündilik gézitlerde arqa-arqidin orun éliwatqan uchurlar bar. Emma bular heqiqeten bir bésim peyda qilalighudek derijide emes. Bu yerde yene iqtisadiy küch muhim boluwatidu. Biz bolsaq peqet bu xil ehwalni yorutup, ehwalni resmiy téma süpitide tutup turushqa tirishalaymiz. Mesilini hel qilish jawabkarliqini heqiqeten bir ishni wujudqa chiqiralaydighanlar üstige élishi kérek.

(Dawami bar)

Munasiwetlik xewerler

(2)

Ixtiyariy muxbirimiz ilham
2018-12-13

Gérmaniyening béyro'ét uniwérsitéti ilahiyetshunasliq fakultétining yash proféssori, doktor pa'ula shrodér xanim yighind söz qilmaqta.

Gérmaniyening béyro’ét uniwérsitéti ilahiyetshunasliq fakultétining yash proféssori, doktor pa’ula shrodér xanim yighind söz qilmaqta.

 RFA/Ilham00:00/00:00

Anglash
Awazni köchürüsh
Gérmaniyening béyro'ét uniwérsitéti ilahiyetshunasliq fakultétining yash proféssori, doktor pa'ula shrodér xanimning "Islam dinining sün'iy mezhipidiki halal ozuqlinish qarishi heqqide tetqiqat" namliq kitabining muqawisi.

Gérmaniyening béyro’ét uniwérsitéti ilahiyetshunasliq fakultétining yash proféssori, doktor pa’ula shrodér xanimning “Islam dinining sün’iy mezhipidiki halal ozuqlinish qarishi heqqide tetqiqat” namliq kitabining muqawisi.RFA/Ilham

Muxbir: siz Uyghurlarni yaxshi tonuysiz. Siz bu xelqning tili we medeniyitini pishshiq ögendingiz. Buning üchün Uyghur diyaridiki sheher we yézilarda nechche aylap shu Uyghurlar bilen birlikte yashidingiz. Dinning bu millet üchün qaysi derijide muhim ikenlikini tonup yetken bérisiz. Uyghurlar üchün diniy étiqadning roli heqqide bir az toxtilip ötken bolsingiz.

Proféssor pa’ula shrodé: elwette, dinning qeyerde bashlinip, örp-adetlerning qaysi yergiche dawamlishidighanliqini éniq éytip bérish qiyin bir ish. Men eyni waqitta nahayiti köp Uyghurlar bilen uchrashqan idim. Men uchratqanlarning ichide nurghunliri waqti waqtida ibadet qilishqa alahide étibar bérip ketmigenler idi. Emma ularning hemmisi özlirining melum bir exlaq ölchimi bolushini muhim dep biletti. Bu xil exlaq musulmanche dep qaralghan we ijtima’iy hayatta birlikte yashash üchün éhtiyajliq dep bilinetti. Buning a’ile we ewladlar arisidiki öz’ara jawabkarliq munasiwetliri bilen qoyuq alaqisi bar. Mana bu terepler Uyghur kimlikining roli alahide tekitlinidighan we ular üchün nahayiti muhim dep qaralghan jeryanlardin ibaret. 

Heqiqeten, del bu nuqtida yeni hayatliqning xeterdin ayrilalmaydighanliqi, yeni men tetqiqatimda orun berginimdek-ölüm-yétim ishliridur. Bundaq ehwalda islam nahayiti muhim rol oynaydu. Bu arqiliq islam dini yene mene jehettiki da’irisini éniq körsitip béridu. Shuning üchün, méyit yuyush, méyit namizi chüshürüsh ishliri elwette waz kéchilmeydighan ishlardur. Shu sewebtin Uyghurlarning qolidiki ashundaq pursetler yoq qiliwétilginide ularning qandaq qilidighanliqini tesewwur qilishning özimu méningche tolimu qiyin téma. Din’gha ishinishning perqliq terepliri bolidu. Beziler gerche sirttin qarimaqqa anche musulmandek körünmisimu, emma din ularning hayatida chongqur yiltiz tartqan bolidu. Diniy étiqad ularning özlirini bir insan dep qarash-qarimasliqi shundaqla özini jem’iyetning bir parchisi dep qarash-qarimasliqini mu’eyyenleshtüridighan alahide bir amil bolup qalidu.

Muxbir: siz peqet islamshunas yaki ilahiyetshunasla emes, belki yene bir étnologiye tetqiqatchisisiz. Siz yuqiriqi herqaysi sahelerni öz’ara birleshtürüsh arqiliq bir yéngi tetqiqat usuli yarattingiz. Tetqiqatliringizda yene yuqiriqilardin bashqa sotsiyologiyelik tetqiqatqimu alahide orun bérilishtin bashqa yene nezeriyewiy we emeliy tetqiqat usulliri tolimu mahirliq bilen birleshtürülgen. Bu yerde men sizning dostingiz shundaqla oqughuchiliq waqitliringizdiki bir ustazingiz proféssor rahile dawut heqqide soraymen. Xelq’arada tonulghan étnologiye alimliridin rahile dawut öz xelqi Uyghurlar arisida étnologiyelik tetqiqatlar élip barghanliqi üchün qolgha élindi we bir yildin köprek waqittin béri iz-déreksiz yoqap ketti. Siz buninggha qandaq qaraysiz? 

Proféssor pa’ula shrodé: bundaq bir xewerge ademning ishen’güsi kelmeydu. Eslide choqum qolgha élishqa tégishlik bir seweb éniq bolghan bolsa idi yaki bir gunah sadir qilghan bolsa idi, uning tutulushini tesewwur qilghili bolatti. Bashqilarmu uning néme sewebtin tutulghanliqini bilgen bolatti. Bundaq bir melumat bolghandila bashqilar weqening jeryanini köziteleytti. Qolgha élinish sewebini bileleytti. Epsuski, héchkimning xewiri bolmastin, uning iz-déreksiz ghayib bolushi heqiqeten qobul qilghili bolmaydighan bir ish. Bundaq bir ishta elwette chet’ellerdiki tetqiqatchilar naraziliq bildürüshi we özlirining insanperwerlikini ipadilishi we bundaq bir ehwalning adettiki bir ish emeslikini körsitishi kérek. Men 2004 yili u yerdiki waqtimda rahile dawut bilen uchrashqan idim. Biz uzundin uzun’gha söhbetleshken iduq. U manga tetqiqatim we uni yéqindin tonushum üchün ehmiyetlik bolghan nahayiti köp nersiler heqqide sözlep bergen idi. Xuddi bashqa xewerlerde yézilghinidek, rahile dawut tolimu dostane we ochuq-yoruq, öz xizmitini tolimu yaxshi köridighan tetqiqatchi idi. Rahile dawuttek tonulghan alimlardin bashqa, men dala tekshürüsh xizmitim jeryanida yene nahayiti Uyghurlar bilen tonushqan idim. Men sözlishish we öginish pursitige ige Uyghurlarning hemmisi méning tetqiqatimning bir qismi idi. Mana emdi men bilidighan shunche köp we muhim kishilerning qamilip, ularning normal hayatini dawamlashturushigha yol qoyulmighanliqi we rehimsizlerche mu’amilige uchrawatqanliqi méni bekmu azablaydu.

Muxbir: yuqirida siz tilgha élip ötkiningizdek, rahile dawuttin bashqa yene nurghunlighan her sahe alimlirimiz a’ilisidin, xizmitidin we xelqidin ayriwétildi. Hetta ularning bir qismi ölümge höküm qilindi. Elwette, bundaq qabiliyetlik kishilerni özlirining tetqiqat saheliridin yillarche uzaqta qoyush Uyghurlar we dunya Uyghur tetqiqati üchün chong yoqitishtur. Bu alimlarning toplighan bilimlirini xelqqe we jama’etchilikige yetküzüp bérelishi üchün dunyaning herqaysi jayliridiki tetqiqatchilar qandaq charilerni qollinishi kérek? 

Proféssor pa’ula shrodé: bundaq ehwalda bashqa döletlerdiki tetqiqatchilar yuqiriqidek aqiwetke duchar bolghan tetqiqatchilargha qolidin kélishiche insanperwerlik yardimini bérishi we hésdashliqini bildürüshi kérek. Erkin tetqiqat élip bérish mumkin bolmaywatqan nurghun döletler bar. U döletlerde siyasiy jehettin xeterlik dep qaralghan alimlar qolgha élin’ghan. Bundaq bir zorawanliqni qobul qilish elwette mumkin emes. Bundaq zorawanliqtiki meqset insanlarning normal turmush ritimini buzup, bésim astida tutush we shundaq bésim astidiki mewjutluqini qobul qilip yashashqa mejburlashtin bashqa nerse emes. Bu arqiliq yetmekchi bolghan meqset xelq özide bar dep qarighan küchni ze’ipleshtürüsh we hetta ajiz dep étirap qildurush, netijide weyran qilishtur. Herqaysi döletlerdiki emeliy ehwallarni qaysi derijide bilish-bilmesliktin qet’iy nezer, dunyaning herqaysi jayliridiki tetqiqatchilar bundaq zulumlargha bolghan naraziliqini éniq ipadilishi zörür. Chong tiptiki xelq’araliq ilmiy yighinlarda waqti-waqtida dunyaning qaysi yéride, qaysi dölette yuqiriqidek ehwallarning yüz bériwatqanliqi jama’etchilikning ésige sélip turulushi kérek. Xitay ilmiy tetqiqat hemkarliq ishlirida dunyada muhim orun tutidighan bir dölet. Shuning üchün u dölettiki insan heqlirige dexli-teruz yetküzüsh qilmishlirini hergizmu körmeske sélishqa bolmaydu. Biz peqet insan heqliri xizmetlirimizni kichik hem ajiz döletlerdila ishlep qalmastin, belki del xitaygha oxshash chong döletlerdiki mesililernimu éniqlap, jama’etchilikning diqqitige sunush we küchlük naraziliqimizni bildürüshimiz kérek. Yene bir tereptin, téximu köp sanni teshkil qilghan anche atiqi chiqmighan hetta tonulmighan ademlermu untulup qalmasliqi kérek. Ular a’ile tawabi’atliridin mejburiy ayriwétilip, öyliri buzuwétilgen, ay we yillarni qarangghu lagérlarda ötküzüwatqan, hetta kéyinche adettikidek normal yashiyalishining mumkin ikenliki yaki emesliki éniq bolmighan bu kishilerni hergizmu untup qélishqa bolmaydu. Künimizde Uyghurlar arisida tonulghan-tonulmighan hemmila adem oxshash teqdirge duchar qilindi. Biz bularning hemmisige oxshash insanperwerlikimizni körsitishimiz kérek.

Muxbir: siz islam dininig sün’iy mezhipidiki halal ozuqlinish nezeriyeliri heqqide tetqiqat élip bardingiz. Bu Uyghur musulmanlar üchünmu muhim bir mezmun. Bir musulmanni mejburiy halda “Haram” bir nerse yéyishke mejburlash, xuddi Uyghur musulmanlarni choshqa göshi yéyishke qistalghinidek, musulmanlarning étiqadi we étiqad qarishigha qaysi derijide tesir körsitidu?

Proféssor pa’ula shrodé: shundaq, bu yerde bir insan özi tolimu xata dep qarighan bir ishni qilishqa mejburlinidu. Men Uyghur diyaridiki waqtimda del mushundaq ehwallarghimu diqqet qilghanidim. Bashqa bir nerse yéyish Uyghurlar bilen xitaylarni perqlendürüsh, yeni musulman bilen musulman bolmighanlarni ayrishta halal we haram yémeklikler, pakiz we meynet nersiler bilen ozuqlinish, yeni choshqa göshi bilen ozuqlinish we ozuqlanmasliq Uyghurlarning jem’iyitidiki kimlikini éniqlishida alahide simwolluq menige ige. Bu xil simwolluq mene tolimu estayidilliq bilen qarilidighan, shuning bilen bir waqitta yene choshqining meynet ikenlikige oxshash nahayiti köp chüshenchiler bilen baghlan’ghan bir nazuk téma. Eger Uyghurlar öz hayatliq pa’aliyetlirini nahayiti chongqur yiltiz tartqan jem’iyet qarishigha qarshi bir ish qilishqa mejburlash, emeliyette ularni ashu küchlük jem’iyet tüzülmisidin yiraqlashturush, ularni bashqa bir xil adem qilip özgertish meqsitide qilin’ghan ishlardur. Bizning bu künlerde köriwatqinimizmu del mushundaq ehwaldur. Bundaq qilmishlargha mejburlash Uyghurlarning eng nazuk kimlik qarishigha dexli-teruz yetküzgenliktur.

Munasiwetlik xewerler

About The Eastturkistan Government in Exile
The Official Website of Eastturkestan Government in Exile

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s

%d bloggers like this: