Rus Tarixchisining “Asiyaning Isyankar Yüriki” Namliq Kitabida Némiler Déyilgen?

 (1)


Autori: Muxbirimiz Ümidwar
2018-12-06


Sankitpétérburgliq rus tarixchisi, esli Uyghur élide tughulup chong bolghan we özi 1944-1949-yilliridiki sherqiy türkistan inqilabigha qatnashqan wasiliy pétrowning moskwada neshr qilin’ghan “Asiyaning isyankar yüriki” mawzuluq esirining muqawisi.RFA00:00/00:00

Anglash
Awazni köchürüsh

Tarixchilarning qarishiche, Uyghur diyari we Uyghurlarning siyasiy, ijtima’iy-iqtisadiy we medeniyet tarixi tetqiqati rusiyede ikki esirlik musapini bésip ötti. Rusiye sherqshunasliri, jümlidin tarixshunasliri we türkologlirining bu sahede yézip qaldurghan monografiye, chong hejimlik kitabliri, kolléktip eserliri we ayrim maqalilirining salmiqi nahayiti zor bolup, bu eserler shübhisizki Uyghur millitining we ular yashawatqan Uyghur diyarining köp esirlik étnik, siyasiy, ijtima’iy-iqtisadiy we medeniyet tarixi musapisini chüshinishte muhim rol oynaydu. 

Rusiyede Uyghurlarning ötmüsh tarixiy musapiliri tetqiqati bilen birge yene 20-esirdiki siyasiy tarixi mesililiri sowét ittipaqi yimirilgendin kéyin yéngi bir basquchqa kirgen bolup, ilgiri uzun yillar mexpiy tutulghan sowét arxip höjjetlirining bir qismining ashkarilinishi 20-esirning birinchi yérimidiki Uyghur diyarining siyasiy tarixigha a’it mesililerni chüshinishke téximu qulayliq imkaniyet yaratti. Netijide, 1920-1950-yillirighiche bolghan ariliqtiki sowét ittipaqining Uyghur diyarigha, jümlidin Uyghur qatarliq milletlerning azadliq heriketliri we siyasiy teqdirige munasiwetlik siyasiti we bashqa mesililer boyiche bir qisim eserler, yeni kitablar we maqaliler élan qilindi.

Ene shundaq kitablarning muhimliridin biri sankitpétérburgliq rus tarixchisi, esli Uyghur élide tughulup chong bolghan we özi 1944-1949-yilliridiki sherqiy türkistan inqilabigha qatnashqan wasiliy pétrowning moskwada neshr qilin’ghan “Asiyaning isyankar yüriki” mawzuluq esiridur. 

Tarix penlirining kandidat doktori wasiliy pétrowning “Asiyaning isyankar yüriki: shinjang؛ xelq herikitining qisqiche tarixiy we eslimiler” mawzuluq mezkur esiri Uyghur diyarining 18-esirning ikkinchi yérimida menching impériyesi teripidin ishghal qilinishidin bashlap taki 1950-yilighiche bolghan ikki yüzlük tarixi jeryan’gha a’ittur. 16 Babliq bu eserning aldinqi 12 babi 18-we 19-esirdiki Uyghur diyarining siyasiy weziyiti, Uyghur we bashqa xelqlerning manju impériyesige qarshi köp qétimliq qarshiliq qozghilangliri, Uyghur qatarliq milletlerning 1860-yillardiki omumi qozghilingi arqiliq menching impériyesini aghdurup tashlap, öz hakimiyetlirini qurghanliqi, bolupmu yaqupbeg rehberlikidiki yette sheher dölitining ehwali we axirida zo zongtang qoshunlirining sherqiy türkistanni qaytidin ishghal qiliwélishi, rusiye impériyesining Uyghur diyarigha qaratqan siyasiti, bolupmu 1864-yili ilidiki Uyghurlarning qozghilangliri netijiside qurulghan ili sultanliqigha nisbeten rusiyening tutqan siyasiti we ilining ruslar teripidin ishghal qilinishi, rusiyening Uyghur diyaridiki soda-iqtisadiy siyasetliri, rus herbiy razwédchikliri we ékspéditsiyechilirining toplighan matériyalliri, 1917-yilighiche rusiyening Uyghur diyaridiki siyasiti, pa’aliyetliri hem bashqa köpligen weqelerge béghishlan’ghan.

Shuni eskertish kérekki, rus tarixshunasliqida 19-esirdiki Uyghur rayonining tarixi we rusiye hökümitining bu rayon’gha qaratqan siyasiti mesilisi köp alimlar tetqiqat yürgüzgen téma bolup, bu sahege a’it tetqiqatlarda sowét ittipaqi dewridiki tetqiqatlar bilen hazirqi rusiye döliti mezgilide yürgüzülüwatqan tetqiqatlarda melum derijide perqler bar. Wasiliy pétrowning mezkur dewr heqqidiki bayanliri, bolupmu char rusiye hakimiyitining ili sultanliqi we Uyghur diyarigha qaratqan siyasitige nisbeten ijabiy nuqtidin qarash muhim salmaqni igileydu. Qazaqistandiki turan uniwérsitétining proféssori, tarixshunas ablet kamalofning qarishiche, hazirqi musteqil jumhuriyetlerdiki ottura asiya tarixchiliri char rusiyening 19-esirde özlirige qaratqan siyasitining mustemlikichilik siyaset ikenlikini yorutuwatqan ehwalda bir qisim rus tarixchiliri rusiyening Uyghurlar diyarigha qaratqan siyasitini chong millet nuqtisidin chiqish qilip, char rusiye siyasitini aqlash we medhiyelesh pozitsiyesini ipade qilidu. Bu yenila esli impériyalistik qarashtin ibaret idi.

Wasiliy pétrow kitabining kéyinki 3 babida mexsus 1930-40-yillardiki Uyghur diyarining siyasiy tarixi, sowét hökümitining Uyghur élidiki milliy azadliq heriketke tutqan pozitsiyesi, uning bashta shéng shiseyni yölep turghuzghan bolsa, kéyin eksiche milliy azadliq heriketni qollash pozitsiyesi tutqanliqi we bashqa mesililerni bayan qilidu.

Bolupmu aptor özi biwasite qatnashqan 1945-1949-yillardiki milliy azadliq inqilab, milliy armiye we sherqiy türkistan jumhuriyitining ehwali heqqide bir qeder tepsiliyrek toxtilidu. Yeni, u bu ehwallarni özi körgen we biwasite bilgen nuqtidinraq bayan qilidu. Uning bayan qilishiche, 1944-yili 11-ayda ghuljida qozghilang partlighanda u ürümchide turup bu xewerni yerlik Uyghurlardin anglighan bolup, bu waqitta xitay da’iriliri ürümchidimu kontrol qilishni kücheytken. Her küni kéchilerde qoralliq saqchilar hemme yaqni charlighan we xalighanche tutqun qilghan, waqitning ötüshige egiship, ürümchidiki ghuljida chiqqan gézitler we Uyghurche hem rusche yézilghan teshwiqat waraqlirini kélishke bashlap, ular ilidiki qozghilang we sherqiy türkistan jumhuriyiti qurulghanliqidin xewer tapqan. Shuning bilen bir qisim rus we bashqa millet yashliri 1945-yilining béshida manas tereplerge qéchip bérip, manastiki qalibek bashchiliqidiki partizan etritige qatnashqan. (Dawami bar)

Munasiwetlik xewerler

(2)

Autori: Muxbirimiz Ümidwar
2018-12-20

Sankitpétérburgliq rus tarixchisi, esli Uyghur élide tughulup chong bolghan we özi 1944-1949-yilliridiki sherqiy türkistan inqilabigha qatnashqan wasiliy pétrowning moskwada neshr qilin'ghan "Asiyaning isyankar yüriki" mawzuluq esirining muqawisi.

Sankitpétérburgliq rus tarixchisi, esli Uyghur élide tughulup chong bolghan we özi 1944-1949-yilliridiki sherqiy türkistan inqilabigha qatnashqan wasiliy pétrowning moskwada neshr qilin’ghan “Asiyaning isyankar yüriki” mawzuluq esirining muqawisi.RFA00:00/00:00

Anglash
Awazni köchürüsh

Rusiye tarixchisi, esli Uyghur élide tughulup chong bolghan we 1944-1949-yilliridiki sherqiy türkistan inqilabigha qatnashqan wasiliy pétrof özining moskwada neshr qilin’ghan “Asiyaning isyankar yüriki” mawzuluq esiride özi qatnashqan milliy azadliq inqilab we uning axirlishishi heqqidimu öz kechürmishliri hem chüshenchiliri asasida bir qatar mesililerni bayan qilghan.

U kitabida 1944-yili, 12-noyabir küni ghuljida qurulghan sherqiy türkistan jumhuriyiti we qozghilanglargha Uyghur, qazaq, tatar, rus, özbék we bashqa milletlerning aktip qatnashqanliqini tekitlesh bilen birge bezilerning bu inqilabni sowét ittipaqi terep teshkilligen, sowét ittipaqi we ruslarning roli zor bolghan deydighan pikirlerdin özini chetke alidu. U, 7-noyabir künidiki ghulja qozghilingi netijiside sherqiy türkistan jumhuriyiti hökümiti qurulup, uninggha diniy zat elixan töre re’is bolup, her xil millet wekilliri hökümet ezasi bolsimu, emma ruslardin polénof qatarliqlarning herbiy ishlarni bashqurghanliqini körsitidu. Biraq u bu hökümetning teshkiliy, milliy armiyening qurulush ishlirida exmetjan qasimining roli chong bolghanliqini tekitlep: “Qozghilangning emeliy rehbiri Uyghurlardin exmetjan qasimi bolup, u yuqiri ma’arip terbiyesi körgen, qabiliyetlik we ilghar pikirlik kishi idi. U, mudapi’ede turushni qoralliq qozghilangning ölümi bilen teng dep qarap, pütün diqqitini qoralliq küchlerni qurushqa, etretlerni teshkil qilishqa, hujum xaraktérlik herbiy heriketlerge qaratti we u sherqiy türkistan jumhuriyiti milliy armiyesini qurush teshebbuskari idi. Kéyinrek exmetjan qasimi hökümetke rehberlik qildi” dep yazidu.

Wasiliy pétrof kitabining “Sherqiy türkistan jumhuriyitining armiyesi” dep atalghan bir paragrafida milliy armiyening terkibi, ehwali, qomandanliq sistémisi we bashqilar heqqide toxtalghanda, bezi tarixchilarning altaydiki osman batur pütün altay, tarbaghatay we ili etraplirida jeng qilip, sherqiy türkistan armiyesi we hökümitini qurush üchün zor hesse qoshqan dep mubalighe qilip körsitidighan xahishlarni, bolupmu tarixchi g. M. Méndikulowaning “Osman batur ili, tarbaghatay we altaydiki sherqiy türkistan armiyesige rehberlik qilghan” dégen qarishini tenqid qilip, osman baturning “Sherqiy türkistan jumhuriyiti armiyesining qurulushi bilen héch munasiwiti yoq” liqini körsitip: “Armiyening teshkil qilghuchisi jumhuriyet hökümet ezasi, Uyghur exmetjan qasimi bolup, ilini azad qilishqa qatnashqa pida’iylardin tüzülgen qozghilangchilar etretliridin herbiy qoshunliri qurulghan, bu 1945-yili, 8-aprélda armiyening dunyagha kelgenlikini jakarlashqa imkaniyet yaratqan” deydu.

Wasiliy pétrofning yézishiche, Uyghurlar, yeni “Taranchilar” ili wadisidiki, jümlidin ghuljidiki asasiy ahale bolup, ular sherqiy türkistan jumhuriyiti milliy armiyesining asasiy qismini teshkil qilghan. U mundaq dep yazidu: “Bular nawaylar, mozdozlar, harwikeshler, medikarlar, ushshaq tijaretchiler we qollirida ketmenni yaxshi tutalaydighan déhqanlar idi. Taranchilar pütünley sap ademler idi. Herbiyge chaqirilghanlarning mutleq köp qismi herbiy xizmet heqqide sawatqa ige emes, qandaq septe turushni, qoral yaraq ishlitishnimu bilmeydighan, herbiy sen’ettin xewersiz ademler idi. Ene shulardin qisqighine waqit ichide mudapi’e körüshnila emes belki hujumgha ötüsh iqtidarigha ige jeng qilghuchi qisimlar quruldi”.

Qazaqistandiki turan uniwérsitétining proféssori, tarixchi doktor ablet kamalofning qeyt qilishiche, gerche rus tetqiqatchiliridin wadim obuxof “Alte impériyening shinjang üchün élishishi”, “Bériya üchün uran”, proféssor walériy barmin “1941-1949-Yilliridiki sowét-xitay munasiwetliride shinjang” qatarliq qisim kitablarni neshr qildurghan bolsimu, lékin ularning wasiliy pétroftin melum derijide perqliq teripi ularning eserliride sowét ittipaqi we ruslarning bu inqilablardiki roli nahayiti köptürüwétilgen.

Ablet kamalofning qeyt qilishiche, proféssor walériy barminning “1941-1949-Yilliridiki sowét-xitay munasiwetliride shinjang” namliq esiri 1944-1949-yilliridiki sherqiy türkistan jumhuriyiti tetqiqatida tunji qétim sowét arxip höjjetliri ishlitilgen ilmiy eser bolsimu, biraq bu eserde bu inqilab xuddi sowét ittipaqining yardimi we biwasite herbiy, maddiy, meniwi jehettin qollishi bolmisa emelge ashmaytti, xelq qanche batur bolsimu, emma sowét ittipaqining herbiy yardimi bolmisa ghelibe qilalmaytti, hemme ishni sowét ittipaqi qilghan dégendek idiyedin bésharet béridu.

Proféssor w. Barmin, w. Obuxof qatarliq rus tarixchiliri peqet yéqinda ashkarilan’ghan sowét arxip matériyallirini körüp we bashqa rusche matériyallar boyiche eser yazghan bolup, inqilabqa qatnashqan Uyghur shahitlarning eslimilirini körmigen, Uyghurlarning u chaghda némilerni oylighanliqi, némilerni yazghanliqi, némilerni arzu qilghanliqini bilmigen, pütünley rus hökümet menbesige tayan’ghanliqi üchün hemme mesilide ashu hökümetning, yeni ruslarning meydanidin chiqish qilghan. 

1944-1949-Yilliridiki sherqiy türkistan milliy azadliq inqilabining partlishidin tartip, sherqiy türkistan jumhuriyitining mewjut bolushighiche bolghan pütün jeryanlarda sowét ittipaqining oynighan roli heddidin ziyade ashurup körsitish, bu inqilabta ruslarning, yeni sowét ittipaqining herbiy-siyasiy we bashqa jehetlerde hel qilghuch rol oynighan amil ikenlikini körsitishke tirishish mezkur dewr tarixi boyiche élip bérilghan bir qisim gherb aptorliri, bolupmu xitay tarixchilirining eserliridimu alahide közge chéliqidu. Ablet kamalofning qarishiche, bir qisim xitay aptorliridin bashqa yene awstraliyelik xitay tarixchisi dewid wang özining “Sowét kölenggisi astidiki ghulja weqesi” qatarliq kitablirida mezkur inqilabni pütünley dégüdek ruslarning, sowétlerning roligha baghlap qoyidu we elixan töre qatarliqlarni “Pantürkist we pan islamist” dep qarap, xitay hökümitining meydanini eks ettüridu.

Emma, en’gliyelik tarixchi andréw forbwsning “Xitay merkizi asiyasidiki militaristlar we musulmanlar: shinjangning 1912-1949-yilidiki siyasiy tarixi”, amérikiliq tarixchi linda bénsonning “Ili inqilabi” namliq kitablirida bolsa oxshashla amérika, en’gliye we xitay matériyalliridin paydilinilghan bolup, ular bu inqilabta sowét ittipaqining roli bolushini jezm qilsimu, biraq pakit bolmighanliqi üchün sowét rolini ashuruwétishtin saqlan’ghan. Ular inqilabning yerlik xelqlerning özlirining kürishi we özliri asasiy rol oynighanliqini körsetken. 

Yuqiriqi tarixchilardin perqliq nuqta shuki wasiliy pétrof Uyghur diyarida chong bolghan, ashu inqilabqa özi qatniship, hemmini körgen kishi bolghanliqi üchün u inqilabqa rus ahaliliriningmu aktip qatnashqanliqini yazsimu, emma u jumhuriyetning yerlik xelqning özining jumhuriyiti ikenlikini körsitidu hemde elixan töre, exmetjan qasimi, qazaqlardin qalibek qatarliqlargha ijabiy baha béridu hetta ürümchidiki üch ependilerning heriketlirigimu söküshtin saqlinip, ularni “Milletchi” lik idiyesi bilen birleshtüridu. 

Wehalenki, yuqiriqi 1930-1940-yillar tarixi heqqide eser yazghan rus, xitay we gherb tarixchilarning hemmisi dégüdek Uyghurlarning özlirining yazma menbeliridin, shahitlarning eslimiliridin paydilanmighan idi.

“Asiyaning isyankar yüriki” namliq kitabning aptori wasiliy pétrof 1925-yili chöchekte tughulghan, 1941-1945-yilliri ürümchide gimnaziye we shinjang institutida oqughan we 1945-yili bir qisim dostliri bilen manas terepke ötüp kétip, qalibek partizanlirigha qatnashqan we kéyin milliy armiyede xizmet qilghan. Kéyinki hayati qazaqistanda we rusiyening sankitpétérburg sheherliride Uyghur diyari tarixi tetqiqati bilen ötken.

Munasiwetlik xewerler

About The Eastturkestan Government in Exile
The Official Website of Eastturkestan Government in Exile

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s

%d bloggers like this: